Showing posts with label Hriselnahuang. Show all posts

A KAMKEUNA:
Khawvel hnam hrang hrangte zingah mahni zun hmang tangkai tak tak an awm thin a; Zofate zingah ngei pawh hmasang ata tawh mahni zun hmang tangkai tak tak an awm thin tih  titi leng vak atang pawhin hriat tur a awm nual thin. Abikin India ram bikah phei chuan Hinnduism nen a inkaihhnawih emaw tih hial turin vaiho zingah mahni zun in thin leh, in lem lova natna tenau enkawl nana hmang uar an tam hle nia hriat a ni.


Mahni zun in that leh that loh chungchangah inhnialna a awm theih rualin researcher atang  chuan a thatna finfiah tur a awm lem rih lova, chutih rualin a that lohna sawi fak tur leh mahni zun in avanga damlo kulcho ta emaw, nunna chan ta sawi tur erawh an la hre bik lem lo bawk niin a lang. Engpawhnise, zun (urine) chungchang i han bihchiang teh ang u.

ENGE A NIH?
Mihring zun hi kan tui in, ei leh in, taksa leh thisen tana mamawh tur tãwk uluk taka  kal (kidney)-in a thlitfim tawh hnu, taksain a mamawh tawh loh, zunkawng (urinary tract) kaltlanga a paih chhuah,  phinga dawh khawlsa serh atanga paih chhuahleh thin hi a ni. Kal (kidney) chak tãwk loh avang emaw, zunkawng fai lo (UTI) avanga phinga zun (waste) paihchhuah theih loh hi a pawiin nghawng tha lo tak a nei a, khua a tisik hluah hluah thei. Chuvangin, zalen taka kan han zung ri huau huau theite hi Pathian malsawmna ropui tak a ni. Zun chhuak ip thinte hi mahni inhremna a nih rualin kal hnathawh timumal thei lotu a nih avang leh phing natna thlen thei a nih avangin zun ip chin loh a tha ber.

Mihring zun hi thil chihrang hrang  infinkhawm compound a ni a, chungte chu: 
Water (95%); 
Urea (2%), 
Creatinine (0.1%),  
Uric acid (0.03%), chloride, sodium, potassium, sulphate, ammonium, phosphate, ions, molecules-te a ni.

Zun 25 grams-ah hian bawlhhlawh (waste compound) pangtimurin a paihchhuah proteins 10g electrolytes sodium 3 g phosphate, organic acids 1.5g creatinine,  1g uric acid,  40–80 ml. trace proteins, albumin a awm bawk niin researcher-te chuan an sawi. Tin, hormones, vitamins, leh antibodies tlemte a awm tel niin an sawi. Hei bakah hian natna hrik tereuh tÄ“ tê (bacteria) tam tak a awm teuh bawk.

Mihring hriselna leh  ei leh in azirin zun fim leh fim lo leh rimchhe bik leh hing hlei a awm thei. Sap mingoho zun a rim tui chuang lova, a fim vek bik chuang lo. Chutiang zelin negro leh dumkaho zun a rimchhiain an zun a nu bik chuang lo. Zun nihna atanga thlir hi chuan mahni zun pawh ni se in atan chuan thil tuihnai tak chu a ni lem lo. Hetih rual hian hman lai atangim natna enkawl nan zun hi an lo hmang tangkai hle tawh thin.

HMAN THIN DAN:
Hman laiin Rom, portugal-ho chuan anmahni zun hi kamthuahna (mouthwash) atan leh ha nawhfai nan toothpast ang hrimin an hmang uar hle tawh thin.

Kum 1944 daih tawh khan British naturopath John Armstrong chuan- zun in hi damdawi tha ber (perfect medicine-uttam dava) a ni a lo ti hial a ni.

Tun hnuah pawh Natural Health Advocates tam tak chuan zun in hi hliam, pem, kam pilh leh kanã, mit nã, thyroid, khuarel chhiatna (natural disaster), lawng kehchhiat (shipwreck) avanga tuithianghlim in tur awmlohna hmuna rikrum thilah a tangkai hle niin an ngai. Tuna myanmar sipai leh mipui sipai PDF indo meknaah pawh khian PDF thenkhatte zingah mahni zun in ngai hial khawpa harsatna tawkte pawh an awm niin sawi a awm.

India PM hlui Sri Morarji Desai (L) pawh kha mahni zun in thin Urophagia (Urine therapy) hmang tangkai ber niin a mit Cataract enkawl nan a hmang tangkai hle a, a thih hma lawk thleng khan tarmit tel lovin lehkha a la chhiar thei a ni.

A THATNA HRETUTE:
WhatsApp/Face Book group hrang hranga 'Mahni Zun in a tha' tih thupui hmanga ka thuziah chungchanga ataka tawn hriat lo nei tawhte kamchhuak duhawm tak tak leh ngaihnawm tak takte a theih chen chen lakkhawm a ni a; a taka chhawr tangkai duh leh  hmang duh apiang tan  ka rawn pho lang a, comment-tu hrang hrangte kamchhuak hi a hlu hle a, mi tamtak tan malsawmna thlentu a ni thei ngei ang. An ziahdan leh tawngkam, punctuation thlengin a ngai ngaiin dah a ni a, chhiartute'n in lo hrethiam dawn nia. 

A theih ang angin heng hi fawmkhawm a ni a, hmuh hmaih leh fawmkhawm kim loh a awm nualin a rinawm a; a famkim loh palh thulhah comment-tute hriatthiamna ka ngen nghal e. 

MIZO SPECIAL REPORT
CVL Malsawmkima
Mitah chuan ka thlawr tawh.. ka mit anatin atha ve khawp mai... abak dang chu ka hre lo.

Roberta Hauhnar - Kei chuan awiha awihloh ngaihna ka hrelo nain, kan thianpa pakhat pumpui ulcer chuan zing zun hi kain thina chu chu ka dampui damdawi dang ka eilo ati ve tlat, he thu post ka hriat hma daih tawh kum 4 vel kal tawh khan ania

Zodin Mawii - dampui an awm tlat a..awih mai tur..kei pawh ka lai bulah ring worm a lo awm a..ring worm damdawi tha an tih hrang2 ka hnawih..a dam lo
..mahse..ka u pakhat in..zing thawh veleh i lei a chil awm kha tat  la a dam mai ang atia...karkhat pawh hnawih lo in a lo dam vek... zun pawh khi a that ka ring tlat..

Zaia Tuallawt - Mitna ah chuan ka damdawi ngeih ve ber pakhat chu a ni, a dang erawh khichu kala ti chhin lo.

LAWRKHAWM
KThiangi THIANGI - Ka regular lo va ka mit ah cn ka lo hmang ve thin.bengvar thlak e.

Tetei Ct - Mit damdoi ah leh vun ah an hmang thin tih chu ka hria..fak poh an fak viau mse tih ve hi harsa k ti..

Malsawmtluanga Mesa - Kei chu ka pa in min hrilh a 199? lai khan, arngeng enkawl nan zing zun hmasa ber kha ka hmang thrin, a thra aniang tun thlengin ka nei leh talo. Mi chuan an in thrin thu te pawh min hrilh

Fki Khongsai - mitna ah chuan keipon ka proof toh...tha topz

Siama Khawlhring - ka tive chhin toh atha khop mai.tih ngun peiheron a har deuh.

F. Zoramthanga - Nu pakhat pawhin eksident tawh hian zun hmasa ber chu in ila ekstranal bliding(mizo tawngin) a awm theilo zu ti tlat pek a.
  
Mistique Chhakchhuak - Mahse ka in donin thiluih leh sa ka ei tlem a,chi ka ei tlem bok,tui ka in tam thung a in a harsa lo,ka nu beng thak reh theilo poh kum8 don ani kan entir a damdoite poh min choh nasa a reh theilo a a hiat tui a a pan zel a zun kan hnoih a kar2 ah a dam hmak..ka accidentna khup pan so luai poh karkhatah a hil vek thei.

Maliani - Hmanah ka hre toha, ram dang mi daih chanchinbua ka hmuh, lei hnuaiah rei tok an tanga, an zun an in thin a, kum 60 mi kha kum 40 mi in an langa, an ram mi ten an tih ve sup2 thu kha, aram hming ka hrereng ta lo.

CHANCHINTHAR WORLD NEWS
Matekhumi - pathian thil siam thiam dan leh in to delh dan hi chu a van ril tak mmm

Mampuii L. Kholhring - Mit na atan an hman leh pem silna atan athatna hi chu ka hria a mahse han in em chu ava har dawn ve.

Pca pca - Zun hi damdwi thatak anih hman atagtwhin an swi ka hre twh.ramsate pwn anmahni taksaah damdwi an pai anti.ka ringtlat.

Sangtea vangchhia - Kan naupan deuh lai a,mitna hri  a len  deuh vak tum khan mahni zun thlawr a tha  anti a,kan thlawr ve ngei thin kha mawle...

John Tochhong - Naupan lai chuan,,kn mit a natin kn zingtho zunin kanmit kn silfai thin, a tha ltk.. Pem knneih in kn zunkhum thinbok a, hepawh hi atha,,, a bak cu athatna k lahre velo rengren...

Mistique Chhakchhuak - Keichu ka chhawr trangkaina hi kum5 vel ani toh, mi poh ka hrilh jel

LUNGLEI CHANCHINTHAR
Laltei Ralte - mak ve deuh mai chu ka pile È›halo ah khan kan peon in izingzun inipile kha sil/thehla tuk3itih chuan areh mai ang atia..ten chung2in kan ti ve a athip khawp maia..mhs hei kum5chhung chu ala reh ve tlat..damdawi dang engmah ka hmang miah lo...

SPANY SOCIETY
P.C. Lallianthanga - Ka practise mek lai a ni, a tha khawpin ka hria.

Vala Valahmar - Zun in hi kumkhat tlinglo deuh chu ka ching ve tawh a. Pumpuina,nerve problem te zawng zawng a reh vek thatak ani. Thilhar anilo nat ai chuan.

LUNGLEI CHANCHIN THAR LEH HLUI
Zorama Renthlei - Hman deuh khan,chanchinbu pakhat ah.india film star pakhat ahming Poonam Dhilon in damdawi atan,a zingzun a in thin thu a ziah ka chhiar tawh.

A TLÃNGKAWMNA:
Zun awmzia, a nihna, a thatna leh thatlohna, a tenawmna leh ziarang zawng zawng engkim kan hre ta. Hmang tangkai turin tumah ka rãwn lova, hmang lo turin tumah ka thunun thei hek lo. Mitinte zalennaah a innghat zawk a ni. Tenawmin tuihnai lem lo hle mah se, mi tam takin natna enkawl nan an lo hmang tangkai tawh thin a, Mirethei leh chhumchhia zawkte tan a thlawna damdawi hmuh mai theih a nih avangin a tangkai viau mai thei.

~Dr. C Lalrampana

NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).

TLANGSÃM PHOLĒNG THATNA
-Dr. C. Lalrampana

Tlangsam par

A KAMKEUNA
Mizoram chhunga ram hmul tam ber pawl a ni hial awm e. A scientific hming chuan chromolaena odorata tih a ni a; Mizotawng chuan tlangsãm@pholêng kan ti thin. Zotlang sang ft 1000 - 2800 chung lamah a awm tam deuh ber. Mak ve deuh mai chu Indonesia-ah chuan, ft. 500 sea level-aia hniamah pawh hmuh tur a awm ve tho nia hriat a ni. Hnim nung duh tak leh duah hluah thin a ni. A san zawng hi 1.5-2m vela sang a ni a; a hnah kuang hi 1-1.5cm vela sei a ni. A pãr hi a bit nalh êm êm a, a bãwr leih thin. A pãr bawr khatah hian 20-60 a awm thin. A pãr hi rawng pawl nawinawk deuh a ni a; a mawi ve thei hle. Krismas lai vel hian a par thin a, kan naupan lai chuan a para rawn hmul kawh fer hi kan ei thin a, chin than chuan zawng chhang a awl thei hle. Kan veng tlãng phūl rai nuam takah a tam ēm avangin a hmingah Pholêng tlãng tih hiala phuah a ni a, sunday tlai apianga nula-tlangval; nuthlawi-pathlawiho biahthudi inhlantawnna hmun ber a ni nghe nghe. Ngei ngei tlang ang deuhin an inneih phah fo mai!

Tlãngsam@pholêng hi hnim naran mai anga a lan lai leh lo nei mite tana hnim buk ninawm mai, buh leh thlai diptu a nih mêk lai hian mihring hrisela atana hmanraw tangkai tak a ni a, chungte chu i han haihawng lawk teh ang u.

CHAWTHA ATAN
Mithiam zawkten uluk tak leh ngun taka an zur chian hnua an hmuh danin tlangsãm hnahah hian heng mihring tana chawthate hi a awm, chung chu:
Phenol
Alkaloids
Triterpenoid
Tannin
Flavonoid
Limonen

Hetiang hi a nih avangin tlangsãm hnah chhum tui in thin hi taksa tana chawtha thlentu nia ngaih a ni.

PHING TAN
Phing natna nei, zung tha thei lo leh thip, phing vÅ«ng thin ten harsatna an tawh chuan tlangsãm hnah chhum tui nitin zing kar & tlai kawruah laiin rialno ½ in thin se phing damdawi tha tak a ni thei. Nitin khel lovin kar 1-2 thleng hman thin a tha.

NACHHAWKNA
Taksa na, sil them thum, hnungzãng na leh tihrawl na ut ut thinte tan nachhawkna (pain killer) chak pui pui ei ngai lovin tlangsãm hnah chhum tui nitin v2  rialno ½ zela hapta 1 chhung ei thin hi a dam a chiang zawk nia ngaih a ni.

CHHŪL CANCER VENGTU
Hmeichhe tana natna hlauhawm tak, chhūl cancer (Cervical cancer) vei mai theihna laka vengtu thatak chu tlãngsãm atanga siam thingpui in tam hi a pawimawh hle. Tlãngsãm thingpuife hi Mizo thingpuife (black tea) biate leh darzo khawtlangte'n an siam thin ang thova siam ve theih a ni.

CHITHLAH NAN
Mihring chithlah chhawn nana taksa peng pawimawh  (reproduction organs) hrisel taka enkawl reng theih nan a tangkai hle.  Hemi atan hian tlangsãm hnah chhum tui thlawr fim in thin a tha hle. Assam ramria raldotu tur kan la indaih lova engemawtizawng tala zoram chhan chhuah nan kan reproduction organ tichaka tan lak thar nan a tangkai hle ang.  

ZUNTHLUM TAN
A hnah chhum tui zingtin, tlaitin riiltam laia rialno ½ vela in thin hi zunthlum sang tihhniam nan a tha hle. Amah hi chawtha (nutrient) a nih avangin zunthlum avanga tamchhawl mai tur thlengin a veng thei a ni.

THISENSÃNG TAN
Zunthlum leh thisensang hi natna inhnaih tak a nih avangin lunga thisen pe chhuak tha thei lo, thisen kal tha hlei thei tan nitin tlangsãm hnah chhum tui in hi a tha hle. A hel densawm tui sãwr pawh in thin a tha hle bawk. BP san dan azirin tuktin tlaitin riltam laia rialno ½-1 thleng in theih a ni. 

LUHAI DAMDAWI
Luhai hi chhan hranng hrang vangin a awm thei. Ngaihthah ngawt chi a ni lo. Hetiang luhai fo, reh hlei thei lo tan hian tlangsãm hnah chhum tui thlawr fim nitin kar 1 chhung zingkar leh tlai karah rial no ⅓ vela in thin a tha, thla 1 chhung tal ni thei se.

PUMPUI PÃN TAN
Pumpui pãn nasa (chronic peptic ulcer) nei tawh, vai damdawi ei beidawng tawhte tan a hnah hel densawm tui rial no 1-ah khawizu 1tsp leh sawhthing kutzungpui tiat  densawm telhin nitin zingkar leh zan mut dawna in thin hi damdawi tha tak a ni thei.

LUNG TAN
Lung hrisel lo leh lung lama harsatna nei tan atlangsãm hnah  densawm tui sawr thlit fim emaw a hnah chhum tui thlawr fim emaw, zantin mut dawna rialno ½ in thin hi damdawi tha tak a ni thei. Tlangsãm hnah atanga siam thingpui in tel fo thin a tha hle bawk.

THAUCHHE PAIHTU
Thin thãu bawh (fatty liver) emaw, taksaa tuihnãng (body fluid) tam lutukte leh thãu chhia (cholesterol level) sang lutuk tihhniam nan tlangsãm hnah chhum tui thlawr fim tuktin zantin kaw ruah laia rialno ½ in thin hi a damdawi tha tak a ni thei. 

THISENA BÃL AWMKHAWM
Thisena bawlhhlawh inhnãwk khawm (uric acid) tam lutuk avanga natna awm thei gout etc tihreh nan a hnah hel sawtsawm/densawm tui emaw, a tui thlawr fim emaw, tuktin tlai tin kaw ruah laia rialno 1 thleng in thin hi uric acid sang lutuk tihhniam nan tha hlea ngaih a ni.

PEMTHAR DAMDAWI
Mizote chauh ni lo, khawvel hnam tinte hian tlangsãm hnah hel nuaisawm tui pem thara far/hnawiha tuam hnan  hi antiseptic leh anti-tetanus atan kan hmang tangkai hle. US leh Vietnam indo lai pawh khan sipaiho khan a tawn tawnin pemthar tenau atan an hmang tangkai hle thin nia sawi a ni. Mizote phei chuan tun thlenga pem thar damdawi atana kan tangkaipui ber a la ni fan.

A TLANGKAWMNA
Tlangsãm@pholêng thatna hrang hrangte khi kan hre ta. Sawi hmaih tam tak pawh a la awm thei. Covid-19 damdawi atana hmang tangkai pawh an awm thei. Eng atan pawh hmang ila a tawk fang hriat a ngai a; "a tha e" tih avanga luanliam zawih zawih kher hi a tha lova, mahni ngeih zawng tur leh tur loh chu puitling chin chuan kan hre mai thin. Chuvangin, fimkhur takin a tawktea hman tangkai tum thin ang che.

PURUN VAR DAMDAWI (GARLIC THERAPY)

- Dr. C. Lalrampana 

PURUN VAR DAMDAWI

Purun var (Garlic) hi William Woodville, Medical Botany, 1793-in a tarlan danin a scientific hming (Generic name) chuan ‘Allium sativum’ tih a ni a, . A nihna Plant family chu Alliaceae a ni. Purun sen ‘onion genus species’ chikhat a ni thei bawk.  Bulbawk nei chi (bulbous plant)  a ni a; A san zawng chu  0.6 m (2 ft)-a sang a ni tlangpui thin.  Par mawi tak (hermaphrodite) a chhuah thin a, rannung leh khuaite’n an bawm thin.  Purun var hi chihrang hrang a awm a, a te chi leh a lian chite leh a rawng thlengin a inang vek lova, a that dan erawh a inang tlangpui. 

A chanchin ril zawka kan chhui chuan Kum 5000 zet kaltaah khan Central Asia-ah a lar hle tawh thin. Tin, hemi hma daih hian Meditaranian tuipui kam tuak leh  Asia, Africa, leh Europe thlengin an ching uar hle tawh bawk. Purun varah hian mihring taksa hriselna atana mamawh chihrang awmte chu hetiang hian tarlang ila:

Garlic 1.00 oz-wt18.00 grams 26.82 calories
Nutrient Amount DV
(%) Nutrient
Density World’sHealthiest
Foods Rating
manganese 0.30 mg 15.0 10.1 excellent
vitamin B6 0.22 mg 11.0 7.4 very good
vitamin C 5.62 mg 9.4 6.3 very good
selenium 2.56 mcg 3.7 2.5 good
calcium 32.58 mg 3.3 2.2 good
tryptophan 0.01 g 3.1 2.1 good
phosphorus 27.54 mg 2.8 1.8 good
vitamin B1 0.04 mg 2.7 1.8 good
copper 0.05 mg 2.5 1.7 good

A that em avangin Aigupta sala Israel fate an tan lai velte pawh khan Purun var hi an lo ei nasa tawh hlethin a ni tih he Bible chang atang hian a hmuh theih awm e.“Duh duha Aigupta rama Sangha kan ei thinte chu kan hre reng a, Fanghmate, Hmazilte, Purun hel ei mite, Run balte, Purun var mite pawh; nimahsela, tunah chuan kan thling a ro zo ta, engmah reng reng beisei tur a awm lo, manna mai lo hi chu,"an ti a (Numbers 11:5-6). 

Purun var hi a na hle a, hei vang hian mi intifekfawn leh rimchhe ngai thei lo tan chuan a thatzia hre reng mah se, ei enah pawh an en lo hial thin, Purun var ei thang leh hmeh thinte bulah pawh an awm tha duh thin lo. Hetiang a nih avang hian a thatna erawh a bo thei lova, a pangngai reng a ni. Chuvangin, Purun var hnualsuat ai chuan ei zawha a rim tihreh nan Kurtai etc ei mai thin hi a thain a finthlak zawk fo ang.

Kum 2005-a UN Food & Agriculture Organization (FAO)-in a tarlan danin Khawvela Purun var thar chhuak hnem ber chu China niin Kumtin 10.5 million tones, 23 billion pounds hu vel a thar chhuak ziah niin a tarlang. Hei hi Khawvel puma Purun var thar chhuah za zela  77% hial a tling pha a ni. Hetih lai hian India chuan 4.1%, South Korea 2%; Egypt leh Russia 1.6% niin USA chu a pariatna niin 1.4% chauh a thar chhuak ve a ni. Purun var thar chhuah tam dan indawt chu hetiang hi a ni:

Sl. No.: Ram hming Tharchhuah tam lam: (Tones)
1 China 13,664,069
2 India 833,970
3 South Korea 271,560
4 Aigupta 244,626
5 Russia 213,480
6 Myanmar 185,900
7 Ethiopia 180,300
8 United State 169,510
9 Bangladesh 164,392
10 Ukraine 157,400
Khawvel Pum (World) 17,674,893

Nitina Purun var ei hi a hrisel hle a, chaw ei a titui satliah mai nilovin, mihring taksa, rilru ngaihtuahna hrisel tak nei thei tura chaw tha a tling a ni. Nitin Purun fang 4-5 kan ei thin hian mihring taksa chakna chaw (nutrition) a siam thei a, a tangkai hle a ni. Hetiangin: Manganese 15%Vitamin  B11% vitamin  C9.3% selenium3.6% calcium3.2% tryptophan3.1% phosphorus2.7% vitamin B12.6% Copper2.5% Calories (26)1% hetiang taka kan taksaa Vitamin leh chaw tha thlentu a nih avang hian Purun Var hi nitin khel lova ei thin hi a pawimawhin hriselna leh damreina  thlentu a ni. Purun var hi damdawi atan chihrang hrangin a hman theih a, a hela ei te, a hriak (Garlic oil) te, a sawr (garlic juice) te, rawt dip (garlic powder) te leh a dangte a awm thei. 

Hetiang a nih avang hian mithiamte’n Purun var hmanga natna hrang hrang enkawltheihte a tak ngeia an tihhlawhtlin tawhte chu hetiang hian i han thlir teh ang:
1.Thisen kal tha lo (Atherosclerosis)enkawl nan 
2.Thisen sang (Hypertension) enkawl nan 
3.Thau chhia (High cholesterol) enkawl nan
4. Lungna (Heart Attack) ven nan 
5. Ruh chuktuahna (Arthritis)enkawl nan 
6. Ruhseh (Rheumatism)enkawl nan 7. Khuh (Pertussis) enkawl nan 
8. Ngawr (Tuberculosis (TB) enkawl nan 
9. Chuap natna (Pneumonia) enkawl nan
10. Hmai arngeng (Acne)enkawl nan 
11. Vun natna (Skin infections) enkawl nan
12. Vun thak (Herpes)enkawl nan 
13. Serh thak (Candida)enkawl nan 
14.inpawlna atanga inkaichhawn theih natna (Gonorrhea)enkawl nan 
15. Chhul natna (Vaginitis)enkawl nan 
16. Kawchhungna (Ulcerations)enkawl nan 
17. Pum nuam lo (Digestive Disorders) enkawl nan
18. Santen (Amoebic dysentery) enkawl nan
19. Ril leh rilfang (Colitis)enkawl nan 20. Kawthalo (Diarrhea) enkawl nan
20. Panchhia (Cancer) enkawl nan 
21. Zunthlum/thisen thlum (Diabetes) enkawl nan 
22. Kalna (Nephritis)enkawl nan 
23. Zunkawng fel lo (Cystitis)enkawl nan

Punrun var hnathawh (Garlic actions) 

Mihring taksa tana Purun var hnathawh hrang hrangte han tarlang ila, Mizo tawng a hausak loh em avang leh damdawi tawngkam phei chu Saptawng pawh a awm mang lo a nih avangin a nihna ang anga tarlan ngai a awm thin a; hriat thiam pawh a harsa hle a, engpawhnise, kan tangkaipui theih nan hetiang hian han tarlang ila: Pan pun (Antiseptic) tur a veng, Natna hrik (Antiviral) a do thei, Natna hrik a do thei (Antibacterial), Taksaa tur (Antioxidant) hnathawh a tinep, Antineoplastic, Kawpuar (Carminative Antifungal) a veng, Taksa vung (Anti-inflammatory) tur a veng, Natna hrik leh rulhlut (Anthelmintic) a tihlum, Thisen hniam tur (Hypotensive-vasodilator) a veng, Mit bawm atangin mit tui (Cholagogue) a tichhuak tha, Tha leh tihrawl (Antispasmodic) a tichak, Thisena cholesterol a titlem, HDL a tipung, Thisen chak lo (Hypoglycemic) a tichak, Chil leh khak (Expectorant) tuihnang a pe tha, Thlan (Diaphoretic) a tichhuak tha thin. 

Heng bak pawh hi Purun Var thatna leh natna hrang hrang enkawl nan a thatzia sawi tur tam tak a la awm, vawikhatah sawisen a ni lo. Kan thlen chinah erawh a thatna tak tak hre turin Purun var hi hman tangkai theuh tum ila, Nula Tlangval tan pawh Purun var ei avanga kan bialnu/bialpate thaw leh ka a lo rim chhe deuh a nih pawhin Hepatitis ‘B’ & ’C’ emaw HIV/AIDS an vei em a nih si loh chuan inten phah nan emaw, inthen phah nana hmang mai lovin kan lo hrisel zawk nan Purun Var ei uar sauh sauh ila, natna tam tak hi kan pumpelh thei ngeiin a rinawm.

SINUS DAMDAWI

-Dr. C. Lalrampana

SINUS DAMDAWI

Sinus na thinte tan vai damdawia dam tha thei si lote'n  harsatna tam tak an tawk thin a, chuvangin, heng a hnuaia mite hi mahni in lama tih mai theih vek a nih avangin lo hmang thin ang che. Amaherawhchu, Sinus hi a nasat tawh chuan a dam hlenna tak tak a awm meuh lova tihziaawm leh chhawk zangkhaina a ni tlangpui tih hria ang che.

  • Tuisoah puan thianghlim chiah la, sawr hul la, chumi sa chuan i hmai/chalah dep vang vang rawh. Hetiang hian nitin vawi 3 aia tlem lo ti thin ang che.
  • Purunvar leh purun sen juice siam la khawizu thirfiante 1 pawlhin nitin v-2 zingkarah & zan mut dawnah ei thin ang che.
  • Hmarchapui lian (black pepper) dip bawnghnute no 1-ah pawlhin nitin v-2 in thin rawh.
  • Tuino lianah tuiso bun la Eucalyptus  oil far 3-5 far la tichuan, inhruk puanin phui takin inkhuh la a tuihu chu hipin thlan far zawih zawih khawpin nitin v-2 tal ti thin ang che.
  • Tuilumah chi al lep lepin siam la, i hnar kuaah tlem tlemin nitin v3 tal thlawr thin rawh.
  • Thakthing dip thirfiante 1 tui thianghliminah chawhpawlh la, puan thianghlim chiahin sawr la i chal dep thin ang che.
  • Tuilum no 2-ah fenugreek seed atanga siam thingpui pawlh la nitin v2 tal in thin ang che. Hei hi i sinus a chhuah nasat chang apiangin hmang thin ang che.
  • Thakthing dip fiante ½ tui nen chawk ban hnang thlarh la, i chalah uluk deuhin tat thin rawh.
  • Tulsi (Holy basil) i hnar kaw lehlam lehlamah far khat ve vein far thin rawh.
  • Nimbu tui fir rialno 1 ah khawizu fiante 1 chawhpawlh la, nitin v2 zing leh tlaiah in thin rawh.
  • Sawhthing leh eucalytus atanga thingpui fe siam chawhpaawlh tuihu nitin zing leh zanah hip thin rawh.
  • Tui no 1-ah hmarchapui sei chi 1 leh lawngpar mum 3, chi al hlekin minute 10-15 chiah la, nitin zibg leh tlaiah in thin rawh. 
  • Phan, sawhthing thingpui, Chamomile Tea, Green Tea. Kãngthai (Nettle) Tea, Aieng Tea; Eucalyptus Tea;
  • Licorice Root Tea hrang hrangte hi i hmuh awlsam theih apiang in thin rawh.
  • Apple um (cider vinegar) fian 1 tuilum no 1-ah pawlhin zingtin in thin rawh.

Khingte hi vawi 1-ah a ruala tih vek tur tihna ni lovin a engemaw ber khi hman theih an ni tihna a ni e.

SCIATIC NERVE
-Dr. C. Lalrampana

Hriselna huang Mizo

THUHMA: Mizoram bik chauh thlir ila. Mizote zingah nerve tha lo, nerve nã an tam hle niin a lang. Tlema kal bãi deuh seih seih leh kal kun deuh hleu hleu tawh chu"-Kha engtizia nge?" tiin han zãwt hlek ila -"Ka nerve a tha lova, emaw, nerve nã ka nei a.. " an ti thei deuh zel niin a ngaih theih. 

ENGE A NIH?: Pathian hian mihring taksa hi a siam ropui hle. Hriatna thazàm tereuh tê tê (nerve) hi kan lu atanga ke chhip ler/kut hmawr inkarah leh taksa pumpuiah hian trilion 7  (maktaduai vawi thuma inpuntir chhawng sarih) vel zet inphan chuat khawpin awmze nei tak siin a zam (wiring) chhuak vek a; heng hrui inthlung (arteries) zinga pakhat lek pawh hian a thawh tur a thawh that theih loh chuan khawii lai taksa pêng engemaw berah hian emaw a natna lang chhuak (symtom) a awm ngei ngei thin a ni.

Nerve zawng zawng leh a hnathawh chhui sen rual a ni lo. Kan nerve laipui (meridian nerve) hi lu chhip lai taka inthenin ding lam leh vei lamah hrui panga (5) ve ve inthlungin kut leh ke zungtang chhip thlengin ding lam leh vei lamah a inzam chhuak vek a, an vaiin 7,200 lai an ni. Heng meridian nerve-te hian na hriatnate leh thil hriatnate chu thluakah thlenin a hmuamhma laiah a rawn lan chhuahtirleh thin a ni.

Nerve nã kan tih tam ber hi neuralgia emaw neuropathic pain tih a ni a, cranial nerve te, sciatice nerve nã te, spine nerve nãte sawi tur tam tak a awm. Cranial nerve nã hi zunthlum, thisensang,, lu hliam, infections, strokes, leh brain tumors-te'n a thlen thin. 

Sciatica hi kawng, khel leh mawngtam bawra tha tawm, sawng, ze, hit leh na avanga awm a ni thin.  Zangruh tawp, kawng atangin dinglam leh veilamah thahrui lianpui pui pathum hnuai lamah inthlung thlain kaizaah thahrui paliin a kak peng thla zel a, chawn leh kheimit hnuaiah inzam zelin ke zungpui hmawr thlengin a inzam a, chu chu Sciatic nerve chu a ni. Hei hi a nata a vuna a tawm chuan a na êm êm a, a sentut thei a, a hit, ze, hit chur churin a awm a, mi a pawt khawng tlat a, kal, chet leh vei vel a harsa hle thin. 

HRIAT THEIH DAN: Sciatic nerve nã leh spine nerve nã (sliped disc) hi a nat dan a inan deuh roh avang hian clinic tam takah damlote dinhmun inhrilh fuh loh a awm thei a; hei vang hian damlo tamtak enkawl sual (physical abuse) awm thei a nih avangin natna endik (diagnose) awlsam dan hriat a ngaiin a pawimawh  hle. Hnungzang tha (spine nerve) nã tam tak sciatica anga enkawl leh sciatice nerve nã slipped disc nã anga enkawlte a awm theih avangin fimkhur taka damlo natna hi zawn a ngai thin. Hemi atan hian Magnetic Resinance Imaging (MRI) hman ngei a tha ber a, mahse, mi nazawng tan a hautak avangin reflexology-acupressure hmanga zawn chhuah theih a ni a; hei hi a awlsam ber leh hautak lo ber a nih avangin a tangkai hle.
      
ZAWN CHHUAH DAN: Sciatica natna nei zawn chhuah dawn chuan damlo kha khumah bang nghengin thuttuntir a, a bawp 2 thluantir hnuah a ke 2 ngil tak (upstraight)-a dahtir tur.  A kezungpui 2 a inchen loh chuan a solar plexus a dik lo tihna a ni a, a inchena pawhmar remsak phawt tur a ni.

A solar plexus siamremsak hnuah Bawhkhuptir tur. A bawhkhup hnuah a zangruh bulthut kawng bawr leh a khel na lamah kut zungpuiin hmehsak tur, a malpui khel bawrah leh kaiza zawh zelin a kheimit chhunglam leh chawnpuar tir chhung lam leh pãwn lam thleng hmeha a nã a tih chuan sciatic nerve nã a nei tih chu thil chiangsaa ngaih a ni. Mahse, a nat nasat dan rating/ranking emaw, severe or mild erawh MRI bawk a ngai thin. 

HMEH A THA EM?: Mizote hian inhmeh (massage) hi kan uar hle. Pathian thilpek tha tak kan dawn zinga tel a ni. Hnamdang zingah pawh zutdam thiam, inhmeh thiam leh hria an tam hle. Mizote ta tur bik chauh a ni lo. Pathianin hnamtinte zingah hetiang thilpek hi a pe ve vek a ni. China hi kan sawisel nuai nuai nain awmze neia inhmeh (Acupressure) hi kum 5,000 hmalamah khan China hian a hmu chhuak daih tawh a ni. Tun thlengin china hian inenkawl nan an hmang tangkai hle. 

Inhmeh zut hi inenkawl nana thil tha leh tangkai tak ni mah ss, a hmehna lai ni lova hmeh palh leh hmeh nat dan tur tawk aia uchuaka hmet leh zut thin an awm avamgin fimkhur a ngai hle. Hei vang hian hmeh thiam, zutdam thiam tia mi sawi nazawng inhmehtir mai mai loh a him ber. 

A TAKA TAWN HRIAT: Acupressure or Reflex point hi awmze nei massage nen chuan a inang lo tih hriat a tha. Taksa peng (body organ) hrang hrang hian kut leh kÄ“ah hian hmehna lai tur hmun bik (corresponding point) an nei theuh a, chumi hre chiang lova hmeh chiam chiam hi chhiat hlenna thlentu a ni.

Vawi khat chu mithi vuinaa ka awm laiin inchhung chang lovin kawtah a tam zawk kan thu a. Tlangval pakhat zungawl vei a chiri thut a; mipa 5 velin an chelh pawhin an hneh lo, a chilphuan a tla a, silipar an sehtir bawk. A bulah ka tlan phei a, a reflex point-ah minute 5 vel ka hmeh (press) hnuah a zawia a lo harhfim leh nghal mai. Motor-ah Mizo Herbal Product  chikhat Jopan Plus Syrup ka pai reng thin avangin rialno ½ ka intir a, an khaw lamah a haw veleh thei ta a ni.

Sciatic nerve nã pawh hi zangruh (spine) nã nen a inan êm avangin hre chiang lova inhmeh khawloh a hlauhawm hle a,  pawng zuam ngawt loh a him ber tih hriat a tha hle.

A TLANGKAWMNA
Sciatica hi a damna tak tak a vang hle a, kalphung neia insawizawi te, ayurvedic, herbaliism leh conventional medicines- acetaminophen, aspirin, or NSAIDs- ibuprofen, Advil, Motrin, ketoprofen, or naproxen Antidepressants etc leh zai (surgery), acupressure, acupuncture, reflexology, physiotherapy, magnetotherapy,  leh ei leh in (balance diet) thleng hian tan rual a ngai a ni ber mai. Zai pawh hi that hlenna a ni chuang lem lova, zainawn sek ngaite pawh a awm theih. Chuvangin mahni taksa theuh hi duat takin enkawl ila, ei leh in tur dik ei ila, rit lutuk, thau lutuk lo ila, ruihlo leh zuk leh hmuam lakah fihlim ila, din chet leh thut, mut, hnathawh dan thlengin uluk ila, rit lak leh chet dan chin tawk thiam bawk ila zangruh, kawngruh, ngum ruh tihliam thei khawpin che vak vak thin lo ila Siatica pumpelhna tha tak a lo ni e.

Hmarcha thak i ngam viau a nih chuan, a thatna ni a an sawi i hriat hnuah phei chuan hmarcha i heh lehzual mai thei a ni, mithiam ten hmarcha hring hian kan taksain natna a do theihna a tihchak bakah taksa in-fit nan a tha niin an sawi tlat mai. 

Hmarcha hring-a chemical compound awm te hian diabetes a control theih bakah kan intihpem palh nikhua pawhin thi chhuak tih reh hma theihna a nei niin an sawi. 

Tun tumah hian Times of India health section-in hmarcha hring thatna ni a an sawi te kan rawn tarlang e.
Hmarcha Hring

1. Hmarcha hringah hian capsaicin a awm a, chu chuan hnar (nose) a thisen luang a titha a, chu chu hritlang leh sinus lama harsatna neite tan a tha.

2. Hmarcha thak kan ei hian taksa a ti lum a, chu chu nachhawkna tha tak a ni thei.
3. Hmarcha hringah hian vitamin C a tam hle a, mahse, hmarcha hring chu hmun dai (cool) ah dah tur a ni a, lum leh zng deuhah hawheng taka kan dah chuan a nutrient hi a kiam duak thei.

4. Hmarcha hring kan ei hian kan taksaah endorphins a tichhuak a, endorphins chu mi tihlimtu hormone a ni. Hmarcha hring ei chuan rilru a chawk thoin, depression nei tan pawh a tha hle.

5. Hmarcha hring chuan blood sugar level a siamtha thei a, chuvangin diabetes nei tan a tha.

6. Hmarcha hringah hian iron a tam hle a, iron tlachham tan a tha a, mit khawhmuh tifiahtu tha tak a ni bawk.

7. Hmarcha hring chuan antibacterial properties a nei a, skin infection hrang hrang enkawl nan a tha hle.

8. Intihpem palh leh hliam neih changin i thisen a chhuak nasa thin a nih chuan hmarcha hring ei uar rawh, vitamin K an pai hnem a, chu chu blood clotting atan a tha hle.

9. Hmarcha hring chu antioxidant chi khat beta-carotene a pai hnem a, chu chu lung (heart) tan a tha hle a ni.

10. Vitamin A pawh a pai hnem hle a, chu chu ruh, ha leh mucous membrane tichaktu tha tak a ni. ~Hmarcha Hring Thatna -Theaizawlpost  

I THAW A UIH EM?
-Dr. C. Lalrampana

ka rimchhia

ENGE A NIH?
Natna hlauhawm ang êm ni lo mah se, Thaw uih hi zawng ngainatawm loh tak a ni. Thaw uih kan han ti ringawt thin naa medical term chuan Halitosis tih a ni a, saptawng chuan "bad breath" a ni a; thaw uih chauh kãwk lovin Thaw rimchhia tihna a ni zawk mah e.

Bialnu/bialpa thaw uih/rimchhe tak tawn fuh tlat erawh chuan tenchhiat hre chang lovin Arunachal ramngaw vangvat lian iangin- Boihte, nang ngei hi a lo ni; khuanu'n ka tana a lo duan chu ni tih pahin kan dūt (kiss) ngawr ngawr duh tho thin a nih hmel. Chutiang bawkin zungawl vei nupui/pasalte pawh an bãng chuang lo. An kã leh thãw chu rimchhe hle mah se, khawvela perfume rimtui ber iangin kan ngaina tulh tulh tho thin a nih hmel.

A CHHAN
Thaw rimchhia hi a chhan hrang hrang a awm thei, hetiangin: 

Hã muat/ngêt leh hahni puam/tawih, ka chhung hrisel loh vang; 

Zu leh Vaihlo atanga siam cigarette, churut, zozial, sahdah, biri, khaini, gutkha etc.

Chawhmeh rim nã chi heng: Purunsen, purunvar, khanghu, bekangum, thingthupui, nghaum, nghathu, zawngtah, Japan zawngtah, dangpuithu, nghapih  etc ei vang leh thil ei zawha kam thuah fai that thin loh vang; 

Hmui ro, hrawk, lei leh kachhung cancer,  damdawi rim nã ei vang;

Pum thalo, sinus, thin thalo, chuap thalo, chawkawng lãwng, pumpui nã etc, 

A TIHREH DAN
Heng natna hrang hrang-Pum thalo, sinus, thin thalo, chuap thalo, chawkawng lãwng, pumpui nã, cancer, hmuiro, hrawk nã etc, avanga thaw uih/rimchhiate hi chu a natnate khi enkawl dam a nih chuan a reh zui ve mai thei a. A dang, keimahni siamchawp (man made) leh chin tha lo (bad practices) avanga thaw uih/rimchhiate hi chu a tak ngeia kan bawhzui ve ngai a nih avangin chungte chu a tak ngeiin ti ve thin ila thaw uih/rimchhiate hi kan pumpelh thei ngei ang. Hetiangin:

HA NAWH FAI: Tuktin zingkarah & chaw ei kham apiangin i ha nãwt fai ngei ngei thin rawh. Ha nãwh zin lutuk pawh ha hlo tlÄ“ (enamel) a ral ve theih avangin ha nãwh hun pangngai inkarah i kam fai takin thuah thin ang che.

VITAMIN 'C': I hã leh kã, hahni ilo a lo hrisel zawk nan thei thur & vitamin 'c' a khat tawkin ei thin ang che. 

APPLE UM: Apple um (apple cider vinegar) thirfiarte 1 lek tui rialno 1-ah pawlhin kamthuah nan hmang la, i hrawkah kharak thin ang che.

LAWNGPÃR:
I thaw uih leh rimchhe thin tih reh nan lawngpar (clove) pãi reng la, a hun tak thlirin mal 1 lekin ei thin ang che.

ELAICHI:
Elaichi (cardamom) pawh hi thaw uih/rimchhe tihreh nan a tha a, i mamawh angzia zelin tlemtē têin ei thin ang che.

ALOEVERA: Aloevara tui, mahni siamchawp nitin rialno ½ zelin vawi 2 in thin ang che.

KHAWIZU: Tuilumah khawizu fiante 2 leh thakthing dip fiante 1 chawhpawlha hrawk leh kaa kharak thin a tha.

FENNEL CHI: Fennel chi hi thaw uih/rimchhe tirehtu tha tak  a ni. I mamawh chang apianga ei thin tur pai reng la a tha khawp mai. Natna hrik  bacteria a veng thei bawk.

ANTAM CHI: Antam chikhat (Methi) sapin fenugreek an tih, a chi atanga siam thingpui in thin a tha hle bawk.

NIMBU: Tuilum rialno 1-ah nimbu tuifir 10ml pawlha kam thuah nana hman thin hi a tha hle.

TULSI HNAH: Tulsi hnah atanga siam thingpui leh tulsi tui in thin hi thaw uih/rimchhe tihrehna tha tak a ni a, bacteria thattu a ni thei bawk.

AJBAYAN HNAH: Ajbayan (parsley) hnah hi thil ei bangnawi ka chhunga chãmbang atanga bacteria awm thin that theitu a nih avangin a hnah hel ei fo thin a tha. 

KAMTHUAHNA HLO: Kamthuahna hlo listerine mouthwash coolmint leh a dang chihrang hrang hmanga kam thuaha hrawka kharak thin a tha. Mahse, hengte hi lem loh hram tum tur a ni.

A TLÃNGKAWMNA

Khing bak pawh khi thaw uih/rimchhia tihrehna chihrang hrang tha tak tak  a la awm, sawi vek sen a ni lo. Sakhuana avang leh insumtheihna avamga engmah ti lo, inserh thianghlim thinte hian ka uih/rimchhia an nei duh bik mai thei. A pawimwh ber chu mitinte mahni theuh invawng thianghlim reng ila, mite tana hnawksak leh tenawm khawpa thaw uih/rimchhiaa awm lo turin tan la thar theuh ila a pawimawh hle. Face mask vuah phei chuan i thaw i hip let thin avangin thaw uih/rimchhia nen chuan inrem lo tak a ni.   Kawrchung suit nghawngawrh nena nalh taka inchei, nula hmeltha pian nalh leh itawm tak, pastor rawngbawltu, milian officer, hausa leh parawn thaw uih/rimchhe tak nihte hi a inhmeh lova i hlutna leh zahawmna tihniam theitu a ni. Chuvangin, thaw uih/rimchhe laka i fihlim theih nan  theihtawp chhuah thin ang che.

THALBE TUIHNÃNG

THALBE AWMZIA: Thalble hi Saptawngin Endocrine Gland a ni. Mihring Taksa chhunga thisen chawm thatu tuihnang bãwm a ni. Tuihnang bãwmah tuihnang (fluid) a awm loha a ro chuan Taksa peng tinah natna chihrang hrang a thlen thin. Chuvangin, thãlbe pawimawhna tlem thlir teh ang.


THALBE CHIHRANG: A tlangpuiin chi 8-ah then a ni a; an hnathawh leh tangkaina a inang lo. An pawimawh vek si a ni.  Ngaihthah chi a ni lo. Chungte chu:

1. Thymus gland
2. Pineal gland
3. Pituitary gland
4. Thyroid/parathyroid gland
5. Adrenal gland
6. Pancreas gland
7. Ovaries, testes & Sex gland
8. Lymph gland

AN HNATHAWH:

1. THYMUS GLAND: Nausen pianghlim atanga kum 15 a nih thlenga natna laka venhim hna a thawh avangin  THALBE zingah chuan a pawimawh bera ngaih a ni. Tuihnãng tlachhama a ro chuan naupang khawsik reh hlei thei lo a thlen ngei ngei thin. Naupang chu a nguai a, a zawi ngawih ngawih thin.  Engmah ei in chakna a nei thin lo.

2. PINEAL GLAND: Thãlbe dang zawng thununa hna thawhsaktu ber a ni. Mihring ngaihtuahna leh chakna petu a ni bawk. Potassium sodium balance siamtu ber a ni.  Tuihnang a tlakchham chuan  thisensang a thlen a, inpawla a hun hmaa chitlakna a thlen bawk thin. A thawh tur ang a thawh that theih loh chuan kal (kidney) tha lo a thlen a; kutke  vung a thlen thin.

3. PITUITARY GLAND: Taksaa air & space  thununtu & gland dangte siamthatu leh tichaktu a ni. Ngaihtuahna tichaktu leh mit khaw hmuh tifiahtu, ri hriatna tichaktu a ni bawk. Tuihnang a tlakchham chuan than theihlohna te, dãwt hehna te, luhlulna te, haihawtnate  a thlen thei. 

4. THYROID/PARATHYROID GLAND: Calcium & phosphorus a thlen a, Taksa mamawh thuam thar lehtu a ni. Chuap leh lunga boruak thianghlim  petu ber a ni.
Tuihnang a tlak chham chuan vitamin D tlakchhamna, ha natna leh ruh mawih, awrpuarna leh chauh ngawih ngawihna leh mitvaihnate a thlen theih bakah Voice fatigue a thlen thin.

5. ADRENAL GLAND: Thin; mit tui (bile) siamtu leh thununtu a ni a; thisen kal vel leh blood pressure thuam thatu a ni. Tuihnang a tlakchhama chuan zahzumna, inthlahrunna, nguaina leh chauhna, BP sang, luak chhuak, Luna Siamin thauchhia a siam thin.

6. PANCREAS GLAND; Taksaa thlum tam lutuk vengin chaw paitawihna (Digestive juice) thatak a thlen thin. Tuihnang a tlakchham chuan zunthlum; BP hniam leh  glucose tlakchhamna (Hypoglycaemia) a thlen thin.

7. OVARIES/TESTES & SEX GLAND: Taksa lumna siamin digestion of phosphorus a thlen thin. Tuihnang a tlakchham chuan fa neih theihlohna, thi neih that theihlohna, serh hrawt chinnate a thlen thin. Taksa lumna a tibo thei a, uchuak taka sex hman duhna, sex hman chak miah lohna a thlen thei bawk.

8.  LYMPH GLAND: Taksa pãn hnaã leh pÅ«n turte vengin natna hrik kai/darh turte a veng thin. Taksaa tur tam turte vengin taksaa cell thi tawhte a thianfai thin. Tuihnãng a tlakchham chuan thisen thlum leh lymphocytosis cancer a thlen thin.

ENDIK DAN (DIAGNOSIS): 

Gland hrang hrang hnathawh, an pawimawhna, hna an thawh that theihloha taksa a nghawng dan kimchang taka tarlan sen a ni lo.

Tuihnãng (fluid) an tlakchham vanga natna lang chhuak thinte finfiah dan hi mihring kut phah leh kephah atangin awlsamtea hriat theih a ni. Stethoscope; MRI etc. ngai lovin natna hrang hrang a hriat theih a, hetiang endikna hi Acupressure chu a ni. Laboratory report angin ranking/rating chiang taka hriat theihna erawh a ni ve lo. Natna hriat/finfiahna chauh ni lovin damdawi ngai lova awlsamtea natna tihnawm leh chhawk zangkhai theihna a keng tel a ni. 

ENDIK HUN LAI: 

Heng gland-te tlakchham hriat hun lai leh siamthat hun lai hi naupang kum 5-15 inkar an nih lai hi hun tha bera ngaih a ni. Hetiang hun laia tha taka acupressure hmanga enkawl an nih chuan an Puitlin hnu thlengin natnain a  bawhbuai ngai meuh tawh thin lo. Enkawl hun lai ngaih pawimawh hi invenna tha ber a ni. Tihdam aiin inven a tha zawk tih thufing hi vawn reng a pawimawh.

Puitlin hnua acupressure hmanga natna finfiah leh tihdam hi damdawi ei aiin taksain a tuar lo zawk a, dam a chiang zawk bawk. Inenkawl hun chhung a rei a, a rah a lan nghal vat loh avangin rilru hmanhmawh tan dawh theih leh nghah peih a har thin. Mi tam takin tha ti hle mah se Course an la tluan peih thin lo. Natna azir leh a nasat tawh dan azirin Course khat rei zawng a inang lova, ni 7; ni 10; ni 15 & ni 40 thleng enkawl ngaite an awm thin.

A TAKA TAWN HRIAT:

Damlo pakhat  uluk taka ka ka endik hnuah a thyroid gland-in tuihnang (fluid) a tlachham  tih ka hmuhchhuahsak a; a aw khur nasa  hle a, a hawiherin vanlamah a  dak thei lo; a Zai thei lo, a chãu ngawih ngawih a; a tawng sual nawk nawk thin. Ni 7 chhung tuktin khel lovin a lokal a, acupressure hmanga uluk taka treatment ka lo Pek hnuah in lamah amaha a inenkawl zui dan tur ka hrilh a, thuawih taka thurãwn a zawm avangin tun thlengin a dam that chhoh zel thu Telephone-in min rawn hrilh a alawmawm duh hle. 

Mipa naupang kum 6 mi pumna reng thin, hmun hrang hranga entir hnua tha thei lo, uluk taka ka lo enfiah hnuah a solar plexus a dik lo tih hmuhchhuah a nih hnuah vawi 3 adjust sak a ni a, tun thlengin damdawi ei lovin a dam tha chho zel tih min hrilh a, alawmawm duh kher mai.

DAMDAWI  NGAI  LOVIN:

A hun taka khing gland khi enkawl a nih chuan damdawi allopathy/herbal/ayurvedic/homeopathy etc. ngai  lovin damlote enkawl that theih a ni. A nasat hnuah chuan a haraa tawh a, loh theih lohva damdawi hman a ngai thin. Tunlai thiamna hmanga damdawi siam chhuah hma daih Harrapan civilization etc lai pawhin damdawi hmang lovin kut phah leh kephah atangin hetianga tihdamna hi an hmang tangkai tawh thin a ni. Damdawi chak pui pui nghawng tha lo tak ei ngai lo turin mahni awmhmuna awm chung pawha awlsamtea inenkawl damna hi kan hmelhriat chhoh zel a pawimawh hle.

A TLANGKAWMNA

Natna a nasat hnua tihdam tuma damdawi hmanga inenkawl hi thingbuk a zung atanga chhat si lova a lera hlawi rem tum ang a ni. Han dam thin mah se, a hnuah a rawn thualleh a, a tawpah chuan thihna hial a thlen thin. A hun laia inven hram hram hi uar chho zel ila tun ai hian kan lo hrisel zawk ngei ang.

NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public interest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).

Kan taksa tana mamawh ei tur hrang hrang, a sak chi, a nêm chi emaw kan pumpuiin hahdam taka a lo pai tawih (digest) theih nan pumpuia a luh thlak hmaa lo thialsawmtu tur ha (Tooth) kan nei theuh a; chumi hmang chuan taksa tana mamawh kan eite chu kan thial sawm a; kan lem a; a thlenna tur pumpuiah chuan a thleng thla a; pumpuiin a lo thial nawn veleh a; thil sak lutuk kan eia a thial sawm that theih loh chuan pumpui chuan chakloh nan a hmang a, amahin chakna a nei tawk thin lova, a thawh tur ang thawk tha thei lovin a lo na chhuak ta thin a ni.
Chuvangin, HA (tooth) hi a pawimawh ēm ēm a; a pawimawhna leh dimdawi a tulna te; ha avanga harsatna kan tawh theih dante uluk takin i han belchian dawn teh ang.
Ha na damdawi

HRIAT HMASAK TUR: Hã (tooth) hi chunglamah leh hnuai lamah 16 ve ve awmin a vaiin 32 a awm. Hengte hi lan hmelthatna satliah mai atan Pathianin a siam lova, awmze nei tak leh ha fang khat lek pawhin pawimawhna leh hnathawh hrang hrang an nei theuh a ni. Chutiang zelin taksa peng hrang hrang hriselna vawnghimtu leh puitu an nih avangin ‘Ha’ tel lovin mihringte hi kan hriselna a famkim thei lo tih kan hriat a pawimawh takzet a ni. Chung an pawimawhnate chu hetiang hian tarlang ila:

HA CHUNG LAM, HA HMAI 4-TE: Hengte hi Kal (kidney); Zunkawng/dawt; phing leh chhul kawngkate chakna petu an ni a; ha hmai chung lam 4 a nget chhia emaw a bal vek hian tawng a fiah loh leh mawi loh bakah kal, zunkawng; phing leh chhul kawngkate hnathawh a tibuai thei a; kal tha lo, zun harsatna, chhul na leh bawlhhlawh chhuakte a thlen thei.

HA UINGHO 2-TE: Hengte hian thin (liver) leh mit (gallbladder) hriselna atan tangkai taka hna an thawh avangin hengte hi a nget vek emaw a bal a nih chuan thinna (liver disease) leh mit (gallbladder) chak lo emaw, mita lungte awm thlengin nghawng tha lo tak a awm phah thei.

HAPUI TAWNTIRH 4-TE: Hengte hian chuap leh ril (colon) hrisel nan hna an thawh avangin Hapui chunglam tawntirh, a tawn tawna 2 ve ve hi a nget chhe vek emaw, a bal a nih chuan chuap chak lo/tha lo leh ril chak lo, rilna/ril pãn a siam thei.

HAPUI TAWPBER DAWTTU 4-TE: Hengte hian Pumpui (stomach); Awrpuar (thyroid) leh la (spleen)-te hi natna lakah a venhim avang leh chakna a pek avangin a nget vek emaw, a bal a nih chuan Pumpuina, Awrpuar (thyroid) natna chihrang leh thyroid cancer; la nã (splenic fever)/laa thisenzam chat (rupture of spleen) natna a thlen thei a ni.

HAPUI TAWP 2-TE: Hengte hian lung (Heart); leh rilfang (small intestine) hnathawh a tanpui bakah chakna petu a nih avangin a nget chhe vek emaw, a bal a nih chuan lungna (Heart disease)/lungphu chawl (Heart attack); heartburn leh rilfang natna leh chaklohna a thlen thei a ni.

HA HNUAI LAM, HA HMAI HNUAILAM 4-TE: Hengte hian Kal (kidney); Phing (Bladder) leh mipa thalbe (Prostate) leh hmeichhe chhul innghak (Uterus) tan chakna petu leh venghimtu a nih avangin a nget chhe vek emaw, a bal a nih chuan Kal tha lo; thalbe ro leh na bakah chhul innghak natnate leh chaklohna a thlen thei.

HA UINGHO 2-TE: Hengte hian thin (liver) leh mit (gallbladder) chakna leh hriselna atan tangkai taka hna an thawh avangin a nget chhe vek emaw a bal a nih chuan thinna (liver disease) leh mit (gallbladder) chak lovin lungte a awmtir thei.

HA PUI TAWNTIRH 4-TE: Hengte hian chuap (lung) leh ril (colon) hrisel nan hna an thawh avangin Hapui hnuai lam tawntirh, a tawn tawna 2 ve vete hi a nget chhia a, a bal a nih chuan chuap chak lo/tha lo leh ril chak lo, rilna/ril pãn a thlen thei.

HAPUI TAWPBER DAWTTU 4-TE: Hengte hian Pumpui (stomach); Awrpuar (thyroid) leh la (spleen)-te a venhim avang leh chakna a pek avangin hengte hi a nget chhia emaw, a bal a nih chuan Pumpui na, Awrpuar (thyroid) natna leh thyroid cancer; la nã (splenic fever)/laa thisenzam chat (rupture of spleen); la (spleen) natna a thlen thei a ni.

HAPUI TAWP 2-TE: Hengte hian lung (Heart); leh rilfang (small intestine) hnathawh a tanpui avang leh chakna petu a nih avangin a nget emaw, a bal a nih chuan lungna (Heart disease)/lungphu chawl (Heart attack); heartburn leh rilfang natna leh chaklohna a thlen thei a ni.

A TLÃNGKAWMNA: 
Kei ngei pawh hi hã nger/muat nasa thin ka nih avangin a nghawng thalote khi ka nei ve nual mai. Mihring hãte hi hetiang taka pawimawh leh tangkai a nih avang hian uluk taka duat a ngai a, chaw ei khama ha nawh, thil ei zawh hlim apianga ha nawhna brush & a hlo (toothpaste) tha leh rintlak hmanga ha kar leh ka chhunga bal leh bawlhhlawh ha tichhe thei tur nawh fai ziah a tha hle. Hetianga tih thlap theih a nih kher loh pawhin tuisik thianghlimin fai taka kam thuah nghal zel a tha hle. Hã nawh fai ringawt a tawk lo, a tuamtu (enamel) leh ha hni (gum) tichhe thei heng zuk leh hmuam uar lutukte hi ha chakna tibo theitu a ni a, ha hni a titawih a, ha hnia thisen zamte a ei chhe vek thei a; chuvangin, zuk leh hmuam, kuhva leh hã tana tha lo ei leh in lakah inthiarfihlim a pawimawh tak zet tih hriat a tha hle. 
Thei thur leh thlum lutukte pawhin rei tak a chiah chuan hã chhiatna leh chaklohna a thlen thei. Hã nget/muat leh hã bãl/thlawn nasa lutukte hian mihring taksaa natna kãi tur dolettu sipai (white blood cell) tlakchhamnate a thlen theih avangin uluk takin invawng fel fai ila, englai pawhin nui var thah thei ila, kan hrisel zawk dawn a ni 

Keipui koham sa seh zo hlim ang maia kuhva ei zawha ka sen huam chunga nula tlangval; nupa an han infawp/inchuk (kiss) thinte hi ngaihtuah chian chuan a tuihnai lo hle. Sahdah/khaini/tuibÅ«r hmuamna ha hni chunglam leh hnuailam dum thut chunga an han infãwp/indÅ«t (kiss) ngawr ngawr thinte hi aw! Meiszial/sikret zu zo hlim vaihlo tur (nicotine) nawi chambang rimchhe tak chunga an han infawp (kiss) ngawr nawr maite hi aw! Sawi tur a la awm cheu mai? Zu rui thing rim nam huam chunga an han infawp chuk chuk mai thinte hi ngaihtuah chian chuan a tenawm takzet a ni. Hmeichheho hian an dawh thei phian. Nu thenkhat phei chu zantin Pa ber zu nam huam bulah laikhum zalin “Ka duat, nang chauh lo chu e…..!” an la ti thei thinte leh Nulahovin tlangval ha nawhfai nachang hre mang lo leh kam thuah fai nachang hre mang hlei lote leh zurui nam huam duat taka Phengphehlep pangpar zu tlana tui ti taka a fawp ang maia an han fawp/chuk ngawr ngawr mai thin han hmuhte hian ngaihtuahna a tithui thei hle. Hetiang bawk hian mipahote pawhin hmeichhe tawp tak tak kawpa an han fãwp (kiss) ngawr ngawr mai thinte hi chuan dãwn a tisei tak thin. Medical Test nei hmasa zet lo phei chuan tunlaiah natna hri kai mai theih tam tak a awm tawh a; chuvangin, hnam changkang zawkte tihdan zira infawh/inchuk chiam chin thin loh hi a him ber a; hã natnate pawh inkaichhãwn theih loh tawp a ni hulhual bik lo tihte pawh ngaihtuah chungin fimkhur takin kan hate hi I vawngfai theuh thin ila, covid-19 lÄ“n lai phei chuan SOP-in a khap tlat tih hriat a tha hle.

NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).

MIHRING HÃ (TOOTH)  -Dr. C. Lalrampana
Powered by Blogger.