Showing posts with label Mizo-Thuziak. Show all posts

Chuauthuama Pachuau
Kum 1973-ah khân MZP chuan ‘Thu leh Hla Kûtpui’ kan buatsaih a; a hmun chu Aijal Theatre Hall kha a ni. Chumi ṭuma kan mi sàwm zîngah chuan Papuia (Ṭâwipui), LM Chhînga (Bãktàwng) leh Rev.Liangkhaia an lo tel. Rev. Liangkhaia chu ‘Mizo sakhua’ tih ziak tùrin kan sâwm a; keimah ngei a hnênah kalin, thu ziak tùra sàwmna lehkha chu ka pe a. An varanda chhim lam hmâwrah ni lum a lo âi a; ka lehkha pêk chu a han en vang vang a, nui chung deuh hian, “Mizo sakhua tih hi ka ziak duh tawh lo asin maw le! Hmàn lawkah khân MZP hian min ziahtîr tawh a; ATC-a ka zirlai C.Rosiama chu pakhatna a ni a; kei pahnihna min nihtîr ringawt mai a!” a lo ti a. Kei chuan, “Rawn ziak hrãm rawh,” tiin ka ngèn a. A rawn ziak ta ngei a; a lehkha hman pawh a lehlama thuziak dang awm vek tawh, uk deuh khek khuk hi a ni. 

MZP-in Thû leh Hla Kûtpui kan buatsaih ṭiak zànah khatih lâia Education Minister Pu Vaivênga khân a inah chawhlui min buatsaihsak a. Chutah chuan MZP hruaitute bâkah Rev. Liangkhaia leh LM Chhînga pawh chu an la tel ve zêl a. Rev.Liangkhaia kha a awm ve ràn ná a, titi a vawrh ve lêm lo a; kan zavaiin LM Chhînga titi kha kan ngaithla ṭhap mai a ni.LM Chhînga kha Zosâpthara hnung zuitu a ni a; Zosâpthara a ngaih sànzia chu sawiin a siak lo! 

Chumi ṭuma LM Chhînga’n Mizo Chawlhkâr ni hming vuah dàn, Zosâpthara sawi, a sawi chhàwn dàn ka la hriat reng chu hetiang deuh hi a ni: “Sâp-ho calendar-ah Sunday-a inṭan a nih avàngin Chawlhni aṭangin kan ṭan a. Chawlhni hming tùrah hian kan buai angreng hle. ‘Pathianni’ tih hi a tîrah chuan kan duh vak lo a; kan duh loh chhan pawh thil dang a ni lo. Thu sàwm pêkah, “I Pathian hming a narànin sawi suh,” tih a nih avàngin ‘Pathianni’ kan tih chuan Pathian hming a narànin kan sawi fo dâwn a; pumpelh kan duh a ni. 

“Chutianga kan ngaihtuah lâi chuan Vai ṭawnga a hming ‘Ravivar’ tih hman mai pawh kan rawt deuh thuak thuak a. A châng chuan ‘Sunday’ tih ve mai pawh kan duh titih bawk a. A tàwpah erawh chuan ‘Chawlhni’ tih hi kan thlang ta a ni. Chawlhni hming kan phuah tákah chuan a indawt dàn tùr chu a sam ta kuar a.

“Thawhṭanni hi kâr khata hna thawh ṭan ni a nih avànga ‘Thawhṭanni’ kan ti a; Thawhlehni-ah hian hna an thawh leh avànga ‘Thawhlehni’ kan ti leh mai a. Nilaini tih hi Chawlhni aṭanga a lâi tak a nih avàngin ‘Nilaini’ kan ti a ni. Ningani hi Chawlhni aṭangin ni ngana a nih avàngin ‘Ningani’ kan ti leh a. Zirtàwpni hi kâr khata sikula lehkha zir a tàwp ni a nih avàngin ‘Zirtàwpni’ kan ti a (sikulah hna a thawk ṭhin a ni ang, ‘Lei laih ni’ ti tâwk an awm). Inrinni hi chu a hming hian a hrilh fiah nghâl mai a; Chawlhni atâna inrin lâwk ni a nih avàngin ‘Inrinni’ kan ti a ni.” 

Hei hi LM Chhînga’n a pu Zosâpthara sawi a hriat, a sawi chhàwn dàn tlângpui chu a ni. Chawlhkâr ni hming hi hmànlai Mizo ṭawng lehkhabu chhuak hmasaahte khân hmuh tùr a awm rêng em? Kum 2004 khân ATC Archives-a ‘Mizo leh Vai Chanchin Lehkhabu’ leh ‘Kristian Tlângau’ chanchinbu a chhuah aṭanga kum 1930 thlengin ka chhui chiam tawh a. Zosâpthara te phuah dàn anga indawt fel taka ziah chhuah thlap hi chu hmuh tùr a tam lo. Chawlhkâr ni hming ziah chhuah ka hmuh hlui ber chu Mizo leh Vai Chanchin Lehkhabu, January 1907, phêk 2-5-ah khân a ni a. Chuta an ziah dàn chu: “Pathian-ni, Thawhṭan-ni, Thawhleh-ni, Inkhâwm-ni, Ninga-ni, Zirtàwp-ni, Inrin-ni” tih a ni. 

Hetah hian ‘Pathianni’ tih, a tìra an hman hreh deuh kha ‘Pathian-ni’ tih a ni ta tlat mai a; ‘Chawlhni’ tih bákah khân kum 1907-ah chuan ‘Pathian-ni’ tih hi an lo hmang tel ve leh ta tho a nih hmèl hle. ‘Nilai-ni’ pawh ‘Inkhâwm-ni’ tih a ni a; kum 1907-ah khân Nilai zàn inkhâwm hi an neih tawh avàngin ‘Inkhâwmni’ tih hi a hming pakhatah an hmang a ni. 

‘Chawlhni’ tih chu a tìra an pawm zâwk tak chu ni mah se, ‘Pathianni’ tih pawh chu an hmang lãr thawkhat thuai tho a ni ang, amah Zosâpthara ngei pawhin a hla siamah, “Chawlhni Lalpa, kûnin ngâi la,” (KHB No. 560) a tih lâiin a dawt maiah, “Vawiin Pathianni a lo thleng,” (KHB No. 561) a ti ve leh tho bawk.A tlângpuiah erawh chuan ‘Chawlhni’ tih hi tûn hma chuan kan hmang uar deuh zâwk ṭhin a; tûn hnûah hian MSSU-in ‘Pathianni’ tih hi Sunday School zirlaibûah a hman ták vek avàngin ‘Chawlhni’ tih âi chuan ‘Pathianni’ tih hi kan hmang uar ta zâwk niin a lang a; upa lam erawh chu ‘Chawlhni’ la ti fan tâwk an awm! 

Kristian Tlângau hi kum 1911-ah ‘Krista Tlângau’ ti-a chhuah ṭan a ni a. Hetah pawh hian Chawlhkâr ni hming indawta ziah chhuah hi hmuh tùr a awm mang lo. May 1912:73-ah leh July 1912:107-ah chuan ‘Pathian ni’ tih a lang a.October 1914:4-ah ‘Thawhṭan ni’ leh ‘Nilai ni’ a lo lang a. September 1917-ah, “Pathian ni sherh ila,” tih kan hmu. 

February 1912:228,229-ah chuan “Mualbu Chawlhni Sikul hotu Challianthanga,” tih a lo lang hlawl mai a. A hnu zêlah ‘Chawlhni Sikul’ tih a lang zing viau.October 1913:388-ah chuan ‘Champhai Kohhran Thu’ sawinaah chawlhkâr ni hming pali, “Pathian ni, Nilai ni (Inkhâwm-ni), Ninga ni, Zitàwp ni, Inrin ni,” tih te a lo lang a. Hei hi Kristian Tlângau-a ‘Ninga ni’ tih lo lan hmasakna ber a ni. “Chawlh ni’ tih chu Kristian Tlângauah chuan kum 1912 February-ah hman a ni tawh a; thla thum hnûah May 1912-ah chuan ‘Pathian ni’ tih chu an hmang ve leh ta tho a nih hi! 

Kristian Tlângau, December 1913:421-424-ah chuan hetiang thû hi kan hmu a, “Khawvêl thu hriltute inzawma, rilru hmunkhata ṭawngṭai tùr: January 4th, 1914-10th. Pathian ni January 4, Thawh-ṭan ni January 5, Thawh-leh ni, January 6, Nilai-ni, January 7, Ninga-ni, January 8, Zirtàwp ni, January 9; Inrin ni, January 10” tiin. Hei hi Kristian Tlângau-a chawlhkâr ni, a kima lo lang hmasa ber a ni. 

Mizo lehkha thiam hmasaten English an zirna kha ‘Hma Bu’ a ni a; kum 1929-a Hma Bu (Sixth Edition)-ah chuan Chawlhkâr ni hming hetiang hian ziah a ni: “Pathian ni, Thawhṭan ni, Thawhleh ni, Ni-lai ni, Ni-nga ni, Zirtàwp ni, Inrin ni,” tiin (Hma Bu Sixth Edition, 1929:101). Entîrna thu an siamah chuan, “Ni-nga ni-ah tleirâwl chu a lo kal ta,” (The youth came on Thursday) tih a ni nghe nghe! Hma Bu hi Sixth Edition (1929) hma lam ka hmu thei lo; nei in awm chuan lo teh u. An ziah dàn a danglam em? 

Tûnlai hian mi ṭhenkhat hman uar thar tak pakhat chu ‘Ningani’ tih âia ‘Nilaithawhṭan’ tih hi a ni. Hemi chungchâng hi tûn hmâ deuhah pawh khân ni tin chanchinbu-ah sawi laih a ni tawh a; ‘Nilaithawhṭan’ tih hmang uartute chu an ṭang na angreng hle! June 30, 2003-a Vànglaini chanchinbu-a ‘Ṭawng chungchâng’ tih ziaktu phei kha chuan, “Nilaithawhṭan hi Ningani kan neih hmâa kan neih zâwk a ni e,” a ti mauh mai a! A hre fuh tâwk lo deuh a ang hle. Khatiang deuh bawk khân April 16, 2004-ah Vànglaini-ah bawk V.L.Ruala (Sèrchhîp) khân, “Ningani âiin Nilaithawhṭan chu upa zâwk” angin a rawn sawi ve leh bawk a! 

V.L.Ruala thuziak chhànna ni pah fãwmin Rev. Z.T. Sângkhûma leh R. Vànlàwma-ten Vànglaini-ah an rawn ziak ve leh a. Rev. Z.T.Sângkhûma phei kha chuan, “Ningani tih lo chhuah dàn tak phei hi chu sawi pawh a zahthlák zâwk,” tih lam hawiin a rawn ziah nghe nghe kha! R. Vànlàwma thung kha chuan, “Nilaithawhṭan tih hi a reh viau tawh emaw ka ti a,” a rawn ti a. A reh viau loh dàn chu tûn thlenga ṭan tlat táwk an la awm dànah hian a hriat hle!

‘Nilaithawhṭan’ tih ṭan tlattute hian Pu Buanga dictionary-a a lo awm ve hi an ṭan chhan deuh ber a. Pu Buanga khân Mizo ṭawng a zir nasa a, a fakawm hle; mahse, a dictionary-a a dah zawng zawng hi ‘Persia dàn danglam thei lo’ an swi ang maia pawm vek tùr erawh chu a ni lo ang! Pu Buanga dictionary hi kum 1940-ah chhut hmasak ber a lo chhuak a; khatih lâi khân ‘Nilaithawhṭan’ tih hmang chu an awm tawh tih a hriat theih a. Pu Buanga’n ‘Ningani’ a sawi dàn pakhat chu: “Nili-ni. n. the old name for Thursday now generally called Ninga ni and Nilai thawhṭan’ tih a ni.A hrilh fiahna hi pawm a harsa angreng khawp mai; a chhan chu ‘Nili-ni’ tih hi ‘Ningani’ hming hmasa a ni tlat lo! Zosâphluia leh Zosâpthara khân ‘Nili-ni’ tiin an phuah lo. Pu Buanga chuan ‘Nilai Thawhṭan’ chu a hranin a dah a: Nilai Thawhṭan, n. Thursday tiin (J.H. Lorrain, Dictionary, 1997:342). Tute emaw chuan ‘Nilaithawhṭan’ tih hi an hmang ve ṭhin tihna chu a ni. 

Zosâphluia’n ama chanchin a ziah, Upa H. Liansailova lehlin, ‘A Missionary Autobiography’ phêk 21-naah chuan Chawlhkâr ni hming an phuah dàn Zosâphluia ngei ziah chu hetiang hi a ni, “Kâr khata ni hming an lo nei hauh lo mai a (Chawlhni pawh). Thla hming erawh chu sàwmpathum an nei thung; tûnah chuan English thla hming an hmang ve tawh zâwk a. Kâr khata ni hming chu keini pahnihin kan phuahsak a ni. Chûng ni hming chu Chawlhni (sipaiho ration sem ni) a ni a, chu ni dawttu chu hna thawh ṭan ni a nih angin ‘Thawhṭan’ kan ti a, a dawt lehtu chu hna thawh leh ni - Thawhlehni kan ti a, a dawt lehtu chu kâr khata ni awm zâta a lâi tak a lo ni a, ‘Nilai’ kan ti a, a dawt lehtu chu kâr khata ni hmasa ber - Chawlhni aṭanga chhiarin a ni ngana a ni a, ‘Ningani’ kan ti a, a dawttu chu kâr khata sikula lehkha zir tàwpna a ni a, ‘Zirtàwpni’ kan ti leh a, a dawttu chu Chawlhni atâna inbuatsaihna ni a nih angin ‘Inrinni’ tiin kan vuah a. Mizo ṭawnga ni hmingte hi ṭawng dang zawng âiin a chiang zâwk a ni,” tiin (cf. Synod Archives Committee, Zosâphluia Chanchin (D.E.Jones-a autobiography), SL&PB,2021, phêk 49-50). 

Mizoram Synod hi chuan ‘Nilaithawhṭan’ tih hi a hmang ngái lo a, ‘Ningani’ tih hlîr a hmang ṭhin. Khawi laiah emaw chuan Pastor leh Kohhran Upa ṭhenkhat, an chawr chhuahna hmun azira ‘Nilaithawhṭan’ ti ve teh tlat chu an lo awm maithei; kan kohhran bîk hman dàn erawh chu ‘Ningani’ tih a ni reng. Mizoram sawrkar calendar siamah pawh hian ‘Ningani’ tih a ni ṭhin. Tute lehkhabûah emaw chuan ‘Nilaithawhṭan’ tih hi an lo hmang ve khiah a nih pawhin tûnlai hnãivãia chhuak a ni duh hmèl hle; lehkhabu pângngâi tak chinah chuan ‘Ningani’ tih hi hman dàn tlângláwn ber a ni ang. 

EIRU TESTIMONY
David Sailo
24th January 2022


Ka eiru ve zeuh zeuh. A kawng chu nangni hrilh ka ngai lem lo. Hei bakah hian THAMNA kan tih mai, keini lamin "A ngailo reng reng" kan tih fo lawmthu sawina hi a virvel nasa khawp a, thlabi hlawh lo hian kan nung thei viau awm a sin! Mahse Testimony sawitur nei tur chuan a kawng a chhuk chho hle thung.

NUPUI FANAUTE -
Zu in ve zeuh zeuh ka ching a, in fo takah chuan nawi zawi viau chang a thleng lo thei lova, kan nu hi chuan a ngaithei lo ngang mai. MHIP hruaitu, Sunday School zirtirtu ni bawk a ni a, a felfai thlup roh a, a thawkchhuaktu ber hi ka kimki fo mai. Mahse kan kawtkai maia hri dova Duty te hnen chu nam phial phualin ka chuangkai fo a, Mask kan vuah vek a, zu nam hriat vak tawh hek lo.

Section YMA in lei tur an neih nikhuaa thawhlawm an khawnin a pawk ber pawlah ka ṭang ziah tho a, eng eng emaw a ka kal ve tawh hi chuan zah ka kai viau. Mahse kan nu zu in ngaitheilo lutuk hi a buaithlak ber. Fate pawh lianpui pui, fel tak tak an ni hlawm a, min ti ve ngai lova, min hrethiam viau zawk. Ka hlawh dinhmun an chhut thiam ve vek tawh a, kan in leh lo, kan ram neih leh kan khawsak danah chuan nikhaw hre chin fate lakah a inthlahrunawm lek lek ṭhin.

Vawikhat chu kan nu hnenah "Ka pianthar chuan dan lova hnathawk kan kawl thluah te hi ka duh tawh dawn lova, kawr i ṭhui thar tir fo leh puan manto i buaipui zozai te hi a theih tawh dawn loh, chawhmeh i Bazar a ṭul tawh dawn a, kan fate phaia kan dah zawng zawng hi ka hlawh aṭang chuan kan tlin tawh lovang. Buh thlenga i ṭhap a ngai tawh ang a, pangpar sepsel te te buaipui ringawt lo deuh hi hna ah i neih ṭeuh a ngai tawh ang " ka tih aṭang chuan kan nu hian Camping a lut turin min nawr tawh ngailo!!

SORKAR A INTHLAK -
Ministry thar a awm rualin Minister pakhat hian vawikhat chu ka Office ah min rawn Call ral ral a, a duhsakte rawn sawi zuah zuah pah chuan "Han awm duhna hmun deuh te i nei em?" min han ti zawkah!! Nuam ve deuh a ni. An lakah kan awh chang a awm a, kan laka an awh chang a awm bawk a, in awhtawn tum reng rengin kan in veh a, a Game a sang a, a nawm chang a awm a, phurrit a nih chang a tam mai. PATHIAN hi chu hla tak a ni. An tan khan a hla zawk hialin ka ring!!
CAMPING -
Ka nun dan hi a dik chiah lo, thi ve thei mai chu ka ni a sin ti a ka zunthlum leh BP sang a chhuah changa ka ngaihtuah chhuah fo lai chuan Kohhran lam ka hawi a, eng eng emaw pual hi chu a tam khawp mai. Ruihhlo ngaite pual Camping a han luh ṭut lah chu a rem chiah silo, Eiru pual Camping siam se ka lut duh awm chuang der si lo, Thlarau nun tuihala han awm ve pawh hian Kohhran atang chuan kawng a ping viau mai. Kohhran hruaitu nupuite pual tih angreng, rawmgbawltu inhlanthar tih velah kan telna tur a awm hlek silo, inkhawmpui leh Programme kan len ve lohna tur hlirin a lo khat a.

Missionary lo haw Appeal nei te, Section leh Branch YMA in lei duh bik an neih chang te chuan Guiter te, Keyboard thar te ka leisak pawp pawp a, a dawngtute chu an lawm thin khawp a, kan Upate thleng chuan chu chu an lawm tawk a lo nia. Biak In sak ṭanpuina ka thawh hnem phei hi chuan min rawn luh tlut tlut a, inkhawm ve zeuh ila chu ka changsang viau maithei. Mahse an lawmna leh ka thilpek chuan ka tuihalna a chhâwk hlek lo!! Chu lo chu mamawh ka nei a, chu chu min pek tum khawpa huaisen rawngbawltu reng reng ka tawng lo.

SUM -
Sum hian min bâwm zawk a, kan in chu kan Renovate sek a, nu ber chuan nitin awh tharlam leh tihdan thar a hre reng a, kan khawih reng a, inhlawhfa nghet hi kan nei reng mai. Eiruk, thamna bakah kan in luah man lak thleng chuan kan hmang seng lo a ni ber mai. Sum ber a awm chuan khawiah pawh tlatlum turin ka duh leh duh lohah a in nghat a, ka pianthar pawh hre hlek lo Kohhran hruaitute chuan eng eng emaw chelh turin min awt em em lah tak a!!

TLIPNA -
Leh pekah ka rawn piangthar ve tawh dawn nia, ka pianthar hnu lam pawh hi sawitham a la awm. Dik taka awm ringawt a theih a, dik lohna dodal erawh Kristian State ah a harsat zia thlengin aw. La piangthar rih lo phawt ang....

MIPA TIHPHŪR DAN

-Dr. C. Lalrampana

MIPA TIHPHŪR DAN

A KAMKĒUNA: Hriat hmasak atana pawimawh chu mipa serh emaw, hmeichhe serh hming emaw pawh ni se, a nihna ang chiaha sawi leh lam rik changin mi tam takin zahmawh sawiah an ngai a; mak tiin an thlir thin. Hetih lai hian ranvulh leh ransa leh rannungho serh hming sawi erawhin mak an ti lêm lova, pulpit tlang atang pawhin thusawitu tam takin tehkhin tawngkam atan an hmang ngamleh tho thin. Chungte chu:- chem zang; sialinu chhu; mãkpa zangkang; khuai zang; uichhuhlo; kawhtebêl; sakawr zang; vawk til etc. Tin, mihring serh hming dik tak, hnamdang tawnga lam leh sawi an tim chuang hek  lo. 

Entir nan:-Penis (Hindi-ling); vagina/vulva (Hindi-yoni) etc. Mizotawnga sawi a nih avanga mak intih tlat zel mai hi rilru piansualna chikhat ni hialin a lang. Mizo baibul edisawn hmasa berah khan serh tan sawi nan zang tan tih hman a ni a, tun hnuah serh tan tih a ni ta chauh zawk a ni. Serh hming sawi aia pawi leh tha lo zawk chu dãwt sawi chin te, eiruk chìn te, mi bum chin etc.-te hi a ni. Tun tumah hian kan thusawi awmzia a fiah theih nan a nihna ang anga sawi a ngai dawn a, chhiartute'n in lo hrethiam dawn nia.

A hma khan mipaho tana hmeichhe tisa chãkna chawhphur dan chi 5 kan sawi tawh a. Tun tumah chuan hmeichhe tan mipa tisa chãkna chawhphur dan kan tarlang ve dawn a; hmeichhiate'n uluk taka in lo chhiar a pawimawh hle ang. A chhan chu nupa inthenna, chhungkaw kehdarh chhan tam tak hi tisa chãkna inhamtawng lo leh a vãwrtawp (orgasm) thlen inrual thei lo, khamkhawp inpektawn theih loh thin vang a ni thei a; chuvangin, uluk taka vawna hlawhtlinpui ngei tum a tha hle.

Hmeichhe tam tak mipa chawhphur dan thiam tak leh zei tak an awm laiin thenkhat erawh zahzum luat avanga chechang ngam lo leh a ngaihna hre reng reng lo, lengngha manna ngãwi dawh ang maia ngãwi renga a van tla lo dawh tlãk tum ringawt hi a tam zawk an ni. Hei vang hian mipa tam tak an beidawng a, hmeichhe dang zei deuh zawk melh a, chetsualpui an chin phah thin. A tawpah hmeichheho rilru a na leh si thin. Chuvangin, kan sawi turte hi uluk taka ngaihtuah chungin zawm ngei tum tlat ang che.

A BENG: I lei khãwr la, zawitē têin a beng hãwl kual vel la, a beng tilah i hmui chung leh hnuaiin na lo tê têin chilh pelh zeuh zeuh la, i leiin hãwl kualsak zeuh zeuh bawk rawh. A laka i beisei leh i duhte chu zawi thãwp satin a beng ding lamah hrilh thin la, "Duat, ka van ngaina tehlul che êm! Nang ang hi ka tawng tawh law'ng e, he lei chinah, ka lungdumtu ber chu nang ngei hi i lo ni e...min hmangaih ve tak tak maw..?" te han ti vel la, a phur tulh tulh ang. Achhan chu beng dinglam hian thluak atanga hlimna thlentu hriatna thazam a thlunzawm tha bika ngaih a ni.

A NGHÃWNG: Mipa chãkna tichhuaktu pawimawh tak pakhat chu a nghãwng a ni. A beng til ang bawk khan a tukhum sam to tan tirhna atanga a dãr nghãwng bul thut inkãr thlengin zãwi dam dapin i kut khinghnihin a rualin lehlam lehlamah zutsak heuh heuh la, i hmuiin hrūtsak bawk thin ang che. Hetianga uluk taka i tihsak hian a chãkna nasa takin a tipung thei a ni.

A TIL VUN: Mipa chãkna tizãuthau theitu pawimawh tak chu a til vun (Scrotum) a ni. I leiin a tilvun velah thaw deuh halh halh chungin hrūtsak delh delh la, a chãkna a chhuak uai uai thei a ni. A tilvun chhah laiah erawh liahsak loh tur, a vun pan lai, a tilmu (testis) awmna zãwnahte liahsakin a phūrna a chhuak hma thin ngai e. 

A KAWHTÊ: Mipa chãkna tichhuak tura turtu pawimawh tak chu a kawhtē hi a ni. Kawhtē tih ringawt hian peng hrang 10 lai a nei a; chuvangin, a kawhte hmãwr (glan-head of the penis)-ah hian leia hãwl zatsak ner ner hnuah a kawhte bulthut (urethra) thlenga vūr fawh anga fawhsak pūl pūl thin tur. Tin, a kawhte awr (corpus spongiosum)-ah liah hrūtsak diai diai thin bakah na tak tak si lovin sehsak det det tur. Hei hian nasa takin a tisa chãkna a kaihthawhsak thin a ni.

A KAPKÃR: A mawngkua (anus) leh tilmu inkar a kapkãr (perineum) lai tak hi a chãkna cho chhuahna pawimawh tak a ni bawk a; chuvangin, kut zungchal emaw zunglai emawin, na vak lova hrūt zatsak mêt mêt thin hi a tangkai hle, hei hian reiloteah a chãkna a tichhuak zual thei a ni.

A HNUTE HMŪR: Mipa tam takin hnute khawihsak an ngai thei lo. A then chuan pã loh thlak lutukah an ngai thin. Mahse, tisa chãkna cho chhuah nan a tangkai hle. Hei vang hian mipa zãi ngaiin ama duhthlannaah hruai luh tum la, a hnute hmur fawhsak ner ner thin la, a tithatho belhchhah thin. I zei leh zei loh azirin mipa chu i thunun thei ang.

A VUN: Nui sêng chungin hlim hmel pu reng chungin a ke zungpui chhip atanga a khabe thlengin a taksa, a pang leh vun dãp chhuakin chūl nãl hliãu hliãu thin la, a bawp leh khêl tãngchhung chhote zūtsak heuh heuh thin la, a tisa chãkna a tizual fo thin. 

A TLÃNGKAWMNA: Mizo nupa nun leh nula tlangval inngãizãwngte mipat hmeichhiat hman dun kawngah tunhma ngaihtuah chuan thleng sang tawh tak kan ni. Finfiahna chihrang hrang nena a ruka zirchianna atanga ka hmuh danin hnam changkang saphote ang tho kan ni ve tan tawh.   Hetih lai hian a tam zawkte erawh chuan zir tur an la ngah hle. Nupa inthen tam tak ka kawmna atanga a lan danin nupa inpãwl hlimna khawp kham lo leh inpawh tawk lo tam tak an awm. Hei hian chhuanlam hotē tē insiam chawpa inthenna a thlen tam phah a ni tih a hriat theih. 

Nuho/hmeichhehovin an hriat fo tur chu mipate hi tisa chãkna kawngah sãng zawkin tuan  rang zawk mah se, hrisel lohna hrang hrang heng-zunthlum, thisensang, thazam natna, pumpui pãn, thãlbe natna, nguina (depression), anxiety, chauhna (fatigue), gout, ruhsehpui, TB, cancer, HIV/AIDS etc avanga tha tho thei lo leh nung tha thei lo emaw, a hun hmaa zo thin (premature ejaculation) leh pa hlei thei lo (impotence) avanga che hlei thei lo bakah zu ngawl vei, ruihhlo ngaih vanga che hlei thei lo an nih phei chuan khing tihdan tura thate khi uluk taka an zir bel a ngai leh zual a, khing bak pawh khi an kawppuite dinhmun azirin ei tur leh ei loh turte nen thlenga tan lãk a ngai thei a, chungte nen chuan theihtawp chhuaha hma an lak a ngai a, a tul dan azirin dãktawr rãwn pawh a tul thin a ni tih hre rengin nupa nun hlim, chhungkaw hlim leh nupa inngeih, chhungkaw nuam siam turin mawhphurhna pawimawh tak an nei tih an hriat reng a pawimawh hle. 

Kan thianpa nupui uire ka zawhnaah a uire chhan a sawi danin-"kan pa hi zantin zu a rui zawi reng a, a rimchhe bawk si, min tihhlim tumna a nei bawk si lova, ka chãkna a zual tawngkhawng tawh si a, hun remchang ka hmang tangkai ve ta mai alawm mawle.."  a ti a, han dem vak ngaihna a awm lo hle. Mahse, ani pawh hian atir atangin a pasal hi uluk takin chikin a rilru hneh tumin Pathian hnena tawngtaina nen bei sela a pasal uiresan a ngai kher lovang.

Nu pakhat uire ve thung erawh chuan-"kan pa hi a hrisel lutuk a, inpãwl apiangin ka duhkhawp ka thlen ve hmain a duhtawk thuai a; vangvat puar tlãkin a tla  tawp zel a, min ngaihsak zui tawh ngai  si lova, a vãwrtawp awmze hriat tumin thenawm tlangval lakah ka enchhin ve ta mai a ni" a ti ve thung a. Ani pawh hian atir atangin a pasal tlãk ran chhante hriata enkawl a nih theih nan dãktawr rãwn nachang hria se, ama tlãk har chhan ngei pawh hriat tumin bei se, uire kher a ngai lo tur.          

Pa pakhatin a nupui a then chhan a sawi danin-" ka nupui hian a duh zing lutuk a, kei ka nung tha thei thin si lova, thinrimna zawngin min ãnkhum reng thin a, ka ning lutuka ka ma ta a ni" a ti. Hetah pawh hian a nupui hian a pasal harsatna tawh chhan hi dãktawr rãwnin theihtawp chhuahin  zawng chhuak se mãkchhiat a tãwk kher lo tur. Sawi tur a tam hle sawi vek a tul kher lo. 

Hnamdang hmeichhiate'n uchuak taka mipa baw (semen) hip chhuahsaka an eisak thinte hi awm uchuakna chikhat a ni a, tih ve kher a tul lo. Mipa chi (semen) hi chithlahna tur (fertilizer) tha tak a nih avangin ei tur a ni lova, vun leh hmaia hnawih tur a ni hek lova, leia tihtlãk mai mai tur a ni hek lo. Onana khan a u Juda nupui thihsan lakah a u tan chi thlahsak duh lovin, a pãwl chãng apiangin  leiah a chi a titla thin a, Pathianin a tihlum ta a nih kha! (see-Gen. 38:9-10). Inpãwl nawmna thlahlel tho si, fa neih peih si lova insiam te, chhangkhatna leh chinna damdawi eite hi Onana nungchang lãkchhãwnna dik tak niin a lang. Hrisellohna avanga mihring nunnain a tuar theih dawn avanga ruahmanna chihrang hrang erawh Pathian pawhin a hrethiam ngei ang. Hrisel tha reng si, piangtura te, piangturite lo huphurh lãwka mahni nawm chenna ringawt ngaihtuah thinnate hi sual lian tak a ni. Chuvangin, hnamdang leh sapho tihdana chindan tha lo zir chhuaha lãkchhãwn ve kher loh hi thil tha ber a ni. 

Khing kan tãrlan tãkte pawh khi infuihna tha lo anga ngaih loh a tha hle. Inkhãl phūr tawn lova inhelnuai pawhin nupa nun hi a hman theih tho rualin duhkhawp inpêktawn leh a vãwrtãwp thlen dun theih dan inkawhhmuhna a nih bakah fa neih awlsamna, rãi awlsamna, nupa insuihngheh lehzualna thlentu leh uluk taka nupa nunhlimna hi hman thin a nih theihna tura inkawhmuhna thurãwn  a nih zawk avangin a pawimawh hle a ni. Khitiang ang thlapa ti tur khian tumah ti tura inturluihna erawh a ni lo, tih ngei ngei tur tihna pawh a ni chuang lo. Mitinte mahni zalênnaah a innghat zawk e.

MIZO ṰAWNG THIAM NGEI CS, SEPARATE CADRE A TI LEH TA
 ~ M. Lalmanzula

MIZORAM IN SEPARATE CADRE

Kan CM-in Mizo țawng thiam ngei CS kan nei tur a ni, a tih leh Mizoramin Separate Cadre kan nei tur a ni a tih chu thil țha ber a nih loh thu leh a țul ber a nih loh thu chiang takin kan sawi tawh a. A haider nge, a hrethiam lo hrim hrim, Prime Minister hnen thleng thlenga zualko nana a zu hmang leh hi chu a makin a zahthlakna chin pawh a awm. Hemi chungchang hi chiang leh zuala sawi a țul a ni ang e.

India ram hi hnam hrang hrang awm khawmna a nih bakah khawsak dan inang lo tak tak te awmna a ni bawk a. Entirnan, Hindu society-ah chuan Brahmin te an awm a, anni chuan Sudras/Harijans an tih te chu an hnuaichhiahin an hmusit a.  Chuvang chuan hna hnuaihnung tệ tệ lo chu an thawk thei lo a ni.

Heng bakah hian an chenna ram leh an khawsak dan harsat vanga changkang lo hrim hrim tam tak an awm bawk a. Chung hnam hnufual kan tih mai te chu Scheduled Caste leh Scheduled Tribe titein an thliar hrang a.  Heng mite hian hnam changkang te an rawn tluk ve theihna turin India rama hna pawimawh chin All India Services leh Competitive Exam dangte-a hna lak theih zingah reservation an siam a.  Chumi awmzia chu hun eng emaw chhunga heng mite hian midang an rawn an vena tura an tana ruahmanna siamsakna a ni. A tira ngaihtuahna an hman danah chuan kum 20 chhung emaw te chu țha tâwkah an ngai a ni. 

Amaherawhchu, tuna kan kal danah erawh hi chuan keini Mizo tribal ang te hian khami hun tiam chhunga mi kan an ve theih nana theihtawp chhuah tum lovin, kan tribal puite nena inelna hun leh hmunah lek fang kan hmang a.  Tunhmaa kan tribal puite an dawngdah vang emaw, thil awmzia an hriat chian loh vang emaw-a Competitive Exama tling an tlem thin deuh lai khan kan thahnem thei viau a.

Amaherawhchu, midangin nachang an rawn hriata, theihtawp chhuaha an beih hnu-ah chuan All India Services-a tling thei pawh kan awm ta mang lo a ni.  Chuvang chuan he India Sorkarin nu leh pa chan changa duat tak leh hrethiam taka kan changkan theihna tur hun leh hmun min siamsak hi a nihna taka hman tangkai kan tum tur a ni a. Hetiang Exam pawimawh an neih dawna hnam dangin nikhata darkar 15 emaw te zirna hun an neih țhin laia keinin darkar 4/5 vel bak kan neih thin loh hi chuan a ngaihna a awm lo a ni. 

Kan khawtlangina ngaihhlut zawng, ngaihsan zawng kan neih hi kan tihdanglam a ngai a.  Hetiang atana inbuatsaihte chuan an hun tam ber hetiang atana inzir nan an hmang tur a ni a.  Kohhran thil te, tlawmngai pawl thil te leh khawtlang thil dang chhiatni thatniah te inhmanna hun an nei lohvin midangten kan hriatthiama kan ngaihhnathiam a ngai a ni.  Chutiang taka kan inhman loh chuan hnam changkang te tluk chu sawi loh, ngai pawh awh lovin tlakhniam lam kan pan zel dawn a ni.

India Independent hlim khan British hovin an awp chhung ram mite kha hnam hrang hrang, țawng hrang hrang, ze hrang hrang nei kha an ni thluah a. Khang hnam hrang hrang bakah khan lal ropui tak tak Maharaja te, Raja te, Nizam te, Nawab te leh lal ropui dang, ram zau tak tak nei kha an awm thluah bawk a. British-ho an chhuah takah kha chuan khangho zawng zawng khan mahnia inrelbawl hran kha an duh a. Mahse kan hotu lu, Pandit Nehru te, Sardar Vallabhbhai Patel te khan British hovin an awp chin zawng kha chu ram khat, hnam khata siamzui an duh a.  A bikin Sardar Vallabhbhai Patel-a khan a finna leh a thiamna hmangin khang Maharaja te, Raja te, Nizam te, Nawab te leh lal ropui dangte pawh kha India ram thara bet vek turin a thlem thlu thei ta a.  Ram tệ tak tệ tệ-a mahni inrelbawl ai chuan ram lian leh ropui taka tel ve nih kha a ropui zawk a ni ti-a a hrilhfiahna khan a hneh ta hlawm a ni. Khawvela ram ropui ber ni ta, America pawh khu chutianga State hrang hrang inzawmkhawm thei ta chu an ni a. A mal tệ tệ khan awm hrang ta se, ram ropui ber an ni miah lo vang. 

Chuvang chuan India ram chu ‘regional basis’ kan tih mai hnam ze hrang nei leh țawng hrang nei te kha hlawm khata insiamin State nihna kha an nei ta thliah thliah a.  State tin khan an State chhung țheuhah an hnam zia leh an țawng humhalha tihhmasawn theihna an nei ta țheuh a ni. 

Khatianga inzawmkhawm an nih avang khan State țhenkhatin eng emaw thila vui leh vaina an neiha Central Sawrkarin tihlungawi dan a thiam tawk loh chuan darhsarh theihna kawng kha a awm nghal thei mai a.  Chu chu hmu lâwkin Sardar Vallabhbhai Patel khan Constituent Assembly-ah khan thiam takin leh huai takin thu a sawi a -  “He India ram hi țha tak leh nghet taka inzawmkhawma a awm zel theihna tur atan chuan British hovin Administration kengkawhtu atana Indian Civil Service an lo neih ang kha kan neih ve ngei ngei a ngai a ni.  British hovina Indian Civil Service an tih leh Indian Police an tih kha Indian Administrative Service leh Indian Police Service  khaikhawmtu atana All India Services hming kan puttir a, chung Service-a thawk tur chuan ngunthluk tak leh fimkhur takin chutiang hnathkawk tura a thiam ber ber, mi dik, mi rinawm, mi huaisen kan la ang a. Anni chuan Politician te an tih dik loh chângin tihdan phung mumal tak kan duanchhuah zulzuiin khalh ngiltuah an țang ang a, chutiang chuan India ram keh darh thei tur chu kan venghim thei dawn a ni.

Lord Tennyson-a hla, ‘The Brook’-in ‘For men may come and men may go, but I go on for ever’ a tih ang khan All India Services te chu a hmunthu-a țangin an thiamna te leh an tawnhriat te chu hmang tangkaiin tihdan dik chhunzawm zeltu-ah, tawp hun hran nei lovin an awm ang a.  Inthlang ram ni a, kum 5 dana tâwp hun nei politician te ang lovin, inrelbawlna nghet enkawltu leh kengkawhtuah an tang dawn a ni.  Chutiang All India Services kan neih loh chuan India ram ropui tak chu a kehin a darhsarh thuai ang,” a ti a.  Chu chuan Constituent Assembly memberte kha a hneh hle a.  All India Services chu Constitution-ah an thun fel nghal ta a ni.

Sardar Vallabhbhai Patel-a rin ang ngeiin All India Services memberte chu Sawrkar office/administration kengkawhtu ber an lo ni ta a.  Indian Civil Service te leh tunhma hun ang te khan kan IAS officer te, kan IPS officer te hi rinawmin dikin huaisen vek lo mah se, a tlangpui thu-in India ram keh chhe tur venghimtu pawimawh tak chu an la ni zel a ni.

Hetianga State hrang hranga mi State danga an han insemdarh hian hnam hrang hrang ze dangte leh an țawngte in hriatsaktawn theihna a lo ni a. Chu chu inpumkhat zelna kawng zawhna lama pawimawh tak leh țangkai tak a ni. 

All India Services mite phei chu a khât tâwka Central Deputation-a kal țhin an ni a. Central Sawrkara nihna pawimawh chin, Joint Secretary, Addl. Secretary leh Secretary hna an chelh hunah, ram pum huapa Policy duan chhuah hna an thawhna lamah khang hun leh hmuna an tawnhriatte kha an hmang țangkai thei ta țhin a ni. Chu chu All India Services an nihna chhan ber pawh chu a  ni.  

Tun hnaia Mizorama Chief Secretary ruat thu-a inhnialna a awm pawh hi he thil pawimawh tak mai nena inkungkaihna nei a ni tih kan hriatthiam a pawimawh khawp mai. India ram inpumkhatna humhalh tura din an nih avangin All India Services memberte hi State hrang hranga sem darh an ni a.  Chutianga State hranga an awmna chu Cadre an ti a.  State pakhatin kum 1-ah All India Services member 9 lo nei dawn ta se, State chhunga mi kha (insider) 3 chauh an awm phal a ni a, a bak paruk te chu State pawn lam mi (outsider) an nih zel a ngai a ni.  Hetianga State hrang hranga mi State danga an han insemdarh hian hnam hrang hrang ze dangte leh an țawngte in hriatsaktawn theihna a lo ni a. Chu chu inpumkhat zelna kawng zawhna lama pawimawh tak leh țangkai tak a ni. 

All India Services memberte kha State pakhat chhunga  mi vek an nih chuan chungkhat laina induhsakna te, politics lama awn lam neih te, anmahni hrim hrim pawh duhamna te leh corruption thila ven ngai an lo nih theihna kawng a tam a.  State pawn lam mi chu chutiang thil a fihlim tura ngaih an nih avangin chutiang remsiamna chu fing taka nei an ni.

Punjab Sawrkara Cooperative Department Addl. Registrar ka nih lai khan Society hrang hranga thubuai ngaihtuahtu ka ni țhin a. A dik thei ang bera thutlȗkna(judgement) siam țhin ka nih kha chu an hriat țhin ni mah se, “Kan pu Chinapa hi kan zinga chhungkhat hnai nei lo a  nih avang hian mi duhsak zawnga thilti mi a ni lo vang. A thutlukna siam hi chu pawm tawp mai tur a ni,” an tih țhin khan hemi kawngah hian thu tam tak a sawi a ni. 

State tinte hian anmahni State chhung theuhah All India Services posting/appointment thuneihna tawp an nei a.  Chief Secretary te pawh seniority base-a ruat ni thin mah se a senior ber ni lem lo anmahni thawhpui duhzawng an ruat chang te pawh a awm ve țhin a ni.  Amaherawhchu, tuna Mizoram dinhmun hi chu a dang deuh a.  UT kan nih lai khan UT dang te nen Cadre khat UT Cadre hnuaiah kan awmkhawm a.  State kan han nih pawh khan keimahni ang thova UT ni thin State nihna lo chang thar ve ta Arunachal Pradesh te, Goa te, leh UT la ni te nen khan Cadre pakhat ințawmin kan awm ta a, a hming pawh AGMUT (Arunachal Pradesh, Goa, Mizoram, Union Territories) Cadre tih a ni.  State tinin an State chhung țheuha Cadre Controlling Authority an neih laiin AGMUT Cadre erawh chu Joint Cadre Controlling Authority atan Ministry of Home Affairs, Govt. of India nei a ni.  Chuvang chuan Chief Secretary leh DGP ruatna tur chu Ministry of Home Affairs kuta awm a ni a.  Amaherawhchu, Ministry of Home Affairs te chuan State Chief Minister a rawn (consult) thin tur a ni.  Ngaihdan inan lohna a awm chuan Cadre Controlling Authority MHA thu chu a dingchang tur tihna chu a ni mai a. 

Cadre Rules-ah hian Cadre Post chu Cadre Officer-in an luah tur/an chelh tur tih a ni a.  Cadre Officer Cadre post chelh tur an awm remchan loh chuan Cadre Officer lo pawhin an chelh thei ang tih chauh a ni.  Pi Renu Sharma hi AGMUT Cadre officer a ni a.  Mizoram Chief Secretary post hi Cadre post a ni a, a chelhtu tur dik tak a ni.  Pu J.C. Ramthanga hi Manipur Cadre officer a ni a, Pi Renu Sharma te ang Cadre Officer cadre post chelh tur an awm lai chuan ani hian a chelh theih a ni lo. 

Tunhma-in cadre officer ni lo, Mizoram Sawrkara deputation-a lo kal Chief Secretary hna chelh an awm nual tawh thin a. Khang kha eng dang vang ni lovin, AGMUT Cadre officer Mizoram Chief Secretary hna chelh tur an awm remchan loh thin vang a ni.

Kan sawi tawh ang khan All India Services te hi India ram inpumkhatna humhalh tura nihna pawimawh tak chelhtute an ni a.   India ram State hrang hrang hnam hrang hrang awmna an hriatchian theihna tur atana Cadre pakhata outsider tam zawk an han semzaina chhan pawh hi chu chu a ni.  Tuna Chief Secretary atan kan hnampui ngei kan nei tur a ni kan tih hian chu India ram pumkhata kan awm zel theih nana thuthlung pawimawh tak mai chu kan hrethiam lovin kan bawhchhia tihna a ni a. Fimkhur a ngaiin kan fimkhur loh chuan India ram leh hnam tana thil pawi thui thei tak thlen thei kan ni tih hriat fo a țha a ni.

State cadre hran neih te hi kan duh anga kan awm theihna kawng a ni lo tih hriat pawh a țul khawp mai. Kan sawi tawh ang khian State cadre hran kan neih chuan kum khatah keimahni mi hmun thuma țhena hmun khat chauh kan chang ang a; hmun thuma țhena  hmun hnih chu hnam dang miin an rawn chang ziah dawn a. Tunhnai anga IAS-a tling thei alawi kan neih loh apiangin, chutiang kumah chuan hnam dang vek IAS officer kan nei țhin dawn a ni. AGMUT cadre-a kan awm ai hian kan chan a chhe zawk țhin dawn tihna a nih chu.

Hetiang hi dan thil a ni a. Tih danglam dawn chuan dan dinglai siamțhat tur tihna a ni. Dan dinglaiah Chief Secretary atan Mizo țawng thiam ngei nih tur, tih a awm loh avangin chutiang chu kan duh a nih chuan dan siamțhat nana nawr tur a ni. Separate cadre kan neih chuan chutiang dan chu siam theih a ni. Mahse, separate cadre neih chu kan sawi tâk ang khian a țha ber si lo. 

Separate cadre nei tur pawhin rawtna mumal taka siam a, mumal tak bawka bawhzui chi a ni. Campaign au hla ang maia remchang tih hun huna au chhuahpui fo țhin chi a ni lo. 

Ram pum hnuk khawih thei thilah phei chuan ngaihtuahna fῐm hmanga rilru puitling tak pȗ-a sawi awm leh awm loh, sawi hun leh hun lo, sawina hmun leh hmun lo te thlenga hriat a țul a ni. Chutianga tih nachang hre lo va, a tla chawpa thil ti mai mai mi kan nih chuan naupang chhe ena en kan ni fo ang. 

Sawrkar leh Kohhrana kan inrelbawl dan dik loh avanga Corruption Kairualna ber leh Natna Ṱihbaiawm pui puiina a bawm nasat ber kan ni a. Chuvanga State pachhe ber, Central Sawrkar leh hnam dang min  hrechiangtutena an ngaihnệp ber kan ni. Mi ang ve tura puitling nun zir tur kan ni.

Chutianga kan tih loh chuan Central Sawrkar enhniam kan ni tawlh tawlh ang a, Hnam dangte nuihzabȗrah kan awm thuai ang. Harh a hun e.

MIZO ṬAWNG KHAWVÊL 
By F.Lalzuithanga

L. Keivom ‘Zoram Khawvêl’ chhûngah tlâng hrang hrang leh hmun hrang hranga Zofa hnam hrang hrangte ‘Mizo Hnam’ an chêng a; chû’ng mîte ṭawngpui ber ‘Mizo ṭawng’ chu chi tina mi te, hnam tina mite ṭawng pêng hrang hrang infin khâwmin a siam a nih avângin, ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ hian Zofa hnam hrang hrang, khawvêl hmun hrang hranga chêng, ṭawng chi pêng hrang hrang hmang zawng zawng hi a huap vek a lo ni! Vân Lal nau anga ṭahna ‘Kalvari’-ah chauh ni lo, Mizo ṭawng khawvêlah hian Zofa hnam hrang hrangte hi kan leng vek a; kan dang chuang lo ve!
 
C. Sângzuala chuan, “Zofate an ṭhan harh tak tak hunah chuan, ‘Zoram Khawvêl’ hi Mizoram zîm têah a inkhurkhung tawh lo vang a, Zofate awmna apiang chu ‘Zoram Khawvêl’ a lo ni tawh ang. Unau hmêl hai a awm tawh lo vang a, ṭawng dang hmanga inbiak a ṭûl tawh hek lo vang. Politician thâwm na takten Greater Mizoram an au chhuak lo a nih pawhin ngawi renga beitute zârah MIZO ṬAWNG KHAWVÊL chu Greater Mizoram aia zau a lo ni tawh dâwn a ni,” tiin ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ chu politik khawvêla kan Utopia ‘Greater Mizoram’ aia lian leh zau, kan ban phâk maia awm leh kan thlen theih reng a nih thu a lo sawi ve bawk.  
 
Mizo ṭawng hi Lusei ṭawng hmangtute ṭawng kha emaw ti tlat leh Mizo tih pawhin Lusei kan tihte chauh kha emaw titute hi L.Keivom ‘Zoram Khawvêl’ leh C. Sângzuala ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ tâna khawlhkham lian tak an ni. 

Lusei ṭawng bulṭhuta hmanga chi pêng hrang hrangte ṭawng nên infin khâwma tûna Mizo ṭawng kan tih mai lo pian chhuah dânte hi kan hriat chian a; a hmangtu Mizo kan tihte pawh tûnah chuan Lusei chauh ni tawh lovin Mizo hnam pêng hrang hrang, Mizoa inngai leh inpawm apiang MIZO an nih tak mai dânte hi kan inhrilh thar fo a ngai a. 
  
Chutiang bawkin mahni chi pêng ṭawng humhalha la vawng nung rengten Mizo ṭawng aia an chi pêng ṭawng an ngaina zâwk a nih pawhin, ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ chhûngah chuan mahni chi pêng ṭawng zawng zawng pawh humhalha chawi sâna tihmasâwn hi a leng vek tih hriaa khaw dang sial hmuh mai lo va, an chi pêng ṭawngte kan ngaih hlutpui thiam a ṭûl bawk a. Chutianga inpawmpuina leh inhriat thiam tawnna nei chunga he MIZO ṬAWNG KHAWVÊL chhûnga chi tin hnam tin, ṭawng hrangte pawh kan khawsak tlân dial dial theih hi a hluin a ropui zâwk a ni.  
 
Mizo ṭawng hmâkhaw ngaitu kan mi thiam zâwkte lû tihaitu tak thil pakhat chu UNESCO tihchhuah Atlast of the World’s Languages-ah Mizo ṭawng hi ‘ṭawng boral mêk’ (Vulnerable Languages) zîngah a tel ve thu hi a ni a. Keini inhmuh leh hriat dân lam ni lovin khawvêlin min hmuh dân leh hriat dân anih avângin lo ngaihthah a, thin thîa lo mutsan der der mai chu ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ hmâkhaw ngaitute tân chuan har tak tûr a ni. Chutih laiin, ‘boral hlauhawm mêk’ dinhmuna ding zîngah pawh boral hlauhawm dân indawt an thliar dân hrang hrang zingah Mizo ṭawng chu dinhmun hlauhawm zînga ṭha ber, ‘Vulnerable’ zîngah an la dah hlauh zâwk a ni.

Chuvângin, mut mawh hnâr mawha a neitu Mizoten Mizo ṭawng dinhmun leh a hmâkhua tûr hi kan ngaihtuah a, kan ṭawng hi rîral mai lova a ṭhan zêl theih nân leh hma a sâwn zêl theihna tûr kawng kan ngaihtuah a hun tawh tak zet a. Sawrkâr lam pawhin tha han thawhin hma han la deuh sela. Zirna in lamah pawh tûn ai hian ngaih pawimawh leh ngaih hlut ni se, Social Media leh chanchinbu hrang hrangah pawh Mizo ṭawng hmâkhua tinung zêl tûra kan theih tâwka tha kan thawh a, a neitu leh hmangtu ngeiten kan ngaih hlut deuh deuh a, ṭawng dik leh ṭha thei ang bera hmang thei tûra kan inzirtîr zêl loh chuan nakin lawkah chuan kan hmabâk hi tûn ai hian a ṭha lo zâwk ang tih a hlauhawm hlel lo ve.
   
Tûnah hian official chuan Mizoram chhûng bâkah India ram chhûng hmun dang  dang Manipur lamah te, Tripura-a Jampui tlâng dungah te, Meghalaya rama Shillong khawpui bîkah leh Assam hmun ṭhenkhatahte Mizo ṭawng hi zir leh hman mêk a ni a. Myanmar ramah pawh kum 2015 aṭang khân Mizo ṭawng hi Pâwl hniam lam chuan an zir mêk bawk tih kan hria a. Mi ṭhahnem ngai zualte inpêkna leh taimâkna zârah U.S.A lamah pawh zirna pângngai ni chiah lovin Mizo ṭawng zirna U.S-a chêng Mizo ṭhalaite zîngah an kalpui chho reng bawk a. Mizo hnahthlâkte khawsak tamna deuh Australia ram chhûngah pawh sawrkâr pawmpui leh hriatpuiin Pâwl 10 chin thleng zir theihin a awm ve mêk bawk a. Malaysia lamah hian kan unau râltlânten anmahni hmunah Mizo ṭawng zirna hi theih tâwp chhuahin an tu leh fate tân an kalpui ve mêk bawk.   
 
A hmangtu mihring nambar-a chhiar pawhin Mizo ṭawng hmangtu hrim hrim hi chu kan ṭhahnem ve fûin khawvêl kan dâp chhuak a ni ve tawh mai a. Chutih lai kâra ‘ṭawng boral leh riral’ hlauhawm anga khawvêlin min hre tlat si hi a lungchhiatthlâk lai tak a nih avângin tha thlah mai lova kan ṭan mar sauh sauh a ngai a ni. 
 
Mizo ṭawng humhalh leh tihchangtlun te, a hmasâwnna tûr leh tihhausak dân tûr kawngah te, a hmâkhua tûr ngaihtuaha tûna kan dinhmun aia dinhmun duhawm leh ṭha zâwka hlâng kai tûr te, India rama chênga hmangtute tan kan himna kulhpui ber tûr - Eighth Schedule lama Mizo ṭawng thun luh a nih ve theih nân te hian theih tâwp kan chhuah a ngai tak meuh a ni. 

Mizo Ṭawng Shiboleth (Hnam Inpumkhatna Dâltu) 

‘Ṭawng (Language) chuan min ṭhen darh a, ṭawng zirna (Linguistic) erawhin min pawt khâwm leh ṭhîn,’ an lo ti mathlâwn lovin, Zofa hnam hrang hrang, tlâng hrang hrang leh ram hran hrana chêngte min ṭhen darhtu lian ber chu kan ṭawng hi a ni a; chutih laiin kan ṭawng kalhmang leh bulpui te, a awmzia leh a lo chhuahna te, vawiina Mizo ṭawng kan tih lo pian chhuah dânte kan zir erawh chuan Mizo hnam pêng hrang hrangte hi unau leh bul thuhmun, ṭawng inhnaih tak tak leh inang tam tak la hmang kan nihzia a chiang a. Inṭhen darh a, inṭhêṭhu a, inmû leh âr mai lovin, chhûl khat kual, Zofa, Zo hnam, Zohnahthlâk, Mizo kan nihzia hriaa inunauna ṭha nei tûra inhriat thiam tawnna kan neih a ngai a ni. 

Gilead miten an unau Ephraim mi sîng lî sang hnih lai mai ni khat thil thua Jordan lui kaia an lo thahna chhan kha eng dang a ni lo va, ṭawng thlûk danglam vâng mai a ni. Gilead-ho chuan Ephraim hnam, Jordan lui râl kai tûrte chu, “Ephraim mi i ni em?” tiin an lo zâwt zêl a. Anni chuan, “Ni lo ve,” an ti a. Ṭha taka kaltîr ta mai lo chuan, “Shiboleth han ti teh,” an ti a. “Siboleth,” an ti ta ṭhîn a. Ephraim hnamho chuan (kan unau Paite-ho angin R (âr) an lam fuh thiam bîk lo ni fahmiang) ‘Shiboleth’ tih chu an lam fuh thiam si lo va. Ephraim hnam mi 42000 zet chu Jordan lui kaiah chuan ‘Shiboleth’ tih thumal lam fuh loh avângin thah an ni. (cf Roreltute 12:1-6)  

Keini Zofate zîngah pawh hian Gilead hnam ziarâng la pu tam tak kan awm. Kan chhûl khat kualpui ngei, Zofa hnam pêng ṭhenkhatte chu an ṭawngkam leh an âwkâ chhuak tlêma a âwn leh pai deuh avâng maiin Mizo ta lo riauva ngai a, Mizo ṭawng thiam ṭha lo, Mizo ni ve lo ang deuh thâwa chhuah kan la chîng a. An rilru leh thinlung na takin kan lo hliamsak fo tawh ṭhîn. Mizo ṭawng hmang ve lo Zo hnam tam tak an awm tih kan theihnghilh ta em ni? Nge ni a, hre reng chungin Mizo hnamah hian Lusei ṭawng hmang chauh hi kan la chhiar lui ṭâlh zâwk? Hêng mite hian ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ hi hrai hmun tiat lek chauhvin eng chen nge kan hmuh dâwn?

He Zofate inkâra daidanna bang chhah tak awm reng ‘Zoṭawng Shiboleth’ tihbo a nih a, Zo hnam pêng hrang hrangte ṭawng, ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ chhûnga seng luh a nih a, a luan khâwm hunah chuan Mizo ṭawng chu Zofa hnam zawng zawngte tâna malsâwmna thlentu ṭawngpui ber a lo ni tawh ang a. ‘Mizo Ṭawng Khawvêl’ huam chin chu a zau zêl ang a, khawvêla ṭawng tam tak a bo pil mêk laiin boral leh rîral mai lovin awmze nei leh huhâng nei thamin a lian tulh tulh zâwk dâwn a lo ni. 
 
Mizo Ṭawng Luipui (Hnam Inpumkhatna Thlentu)

“Lui tê tak tê tê infin khâwmin lui lian zâwk, lui lian zâwk infin khâwmin luipui, luipui luang khâwmin tuipui emaw, tuifinriat emaw a siam ang hian chî leh kuang tla khâwmin hnam tê tak tê tê, hnam tê tak tê tê infin khâwmin hnam lian zâwk, hnam lian zâwk fuan khâwmin hnampui (Nation) a siam ṭhîn a. Chî leh kuang luan kâwr 47 lai pêng darh tawh chu lui lian zâwk - ZO LUIPUI-ah infin khâwm tumin ṭan kan la mêk...” tia L.Keivom lo sawi ang khân, MIZO ṬAWNG LUIPUI-ah hian Zohnahthlâk ṭawng pêng hrang hrangte hi mahni hnam bil ṭawng luan kawr kalsana kang chat kher lo leh, indîpdâl a, indîp ral si lovin luan khâwm dân a awm ngei ang.  

 Zo tlâng sânga zo tui thiang ianga inlungrual leh inngeih dial diala kan hnâr ṭheuh aṭanga ‘Mizo Ṭawng Luipui’ fin tûra kan luan khâwm theih phawt chuan India rama Ganges luipui leh England tuipui fâwn but but kârah te, Irrawady luipui luang hum hum kârah  ‘Mizo Ṭawng Luipui’ pawh hi kang chah hlau lovin kan luang ve dûl dûl thei ang a. Chuti loa mahni kawng kawng zawha kan luan hran zêl chuan kan luang kang tho tho ang.
  
‘MIZO’ tihah hian kan lungrual thei lo a nih pawhin, MIZO ṬAWNG tih hian min phuar khâwm thei se a va duhawm êm! He ṭawng mawi tak, ‘khawvêla ṭawng mawi ber’ zînga mi, Mizo ṭawng hi Zofate ṭawngpui ber ni tûra a luanna kuang kan zauh zêl a, Mizo ṭawng hmanga Zoram Khawvêl hi kan zauh zêl theih nân leh a hmangtu leh neitu Zofate tân  pawh ânchhia ni lova malsâwmna ṭawnga chantîr zêl tûrin, a neitu Mizote hian  Mizo ṭawng hi ngai hlu deuh deuhin kan theih tâwpin kan theihna zâwn zâwnah  humhalhin i vawng him zêl ang u.    

Mizo Ṭawng Babêl (Hnam Inpumkhatna Hmathlîr)

Zofa, Mizo hnam hrang hrangten khawvêl hriata  kan sak mêk, ‘Mizo Ṭawng Babêl’ hi inlungrualna leh inhriat thiamna, inunauna leh inpumkhatna, inpawm tawnna leh inpawm ngamna tel lo chuan sak puitlin mi rual a ni lo. 

Khawvêl hmun hrang hrangah, tlâng hran hranah, ram hran hranah Mizote hi kan awm avângin kan ‘Sinar Phai Zâwl’ hi Mizorama Aizâwl hmun chauh hi a ni lo. Mizo tawh phawt awm khâwmna hmun apiang hi kan ṭawng Babêl sakna tûra ‘Sinar Phai Zâwl’ hmun ṭha tak vek a ni. Aizâwl hmun chauha sak kan tum chuan kan hlawhtling thei lo ang a, Pathianin ‘khawvêl luah khat’ tûra a duh avânga ṭawng a tihhran ang chiah khân keini Zofate pawh hi ṭawng hrang hrang hmanga khawvêl hmun hrang hrang luah khat tûra min duh avânga ṭawng hrang hrang hmang kan ni ve tho. 

Ṭawng hran hmanna avânga inpumkhat thei lova Babêl in sâng - ‘Mizo Ṭawng Babêl’ kan sa puitling thei lo a nih chuan keimahni thiam loh a ni ngei ang. Lungrualna hi he ‘Mizo Ṭawng Khawvêla Babêl’ in sâng sa tûr pawh hian a kila lung ṭangkai ber a lo ni. Chuvângin, kan danglamna avânga inṭhen hrang lovin inpawm tawn zâwk ila. Kan inan lohna tak hi kan chakna thurûk ni se, chi pêng ṭawng hrang hrang kan neihte hi kan mawina leh ropuina zâwk a ni tih hriain, chhawm nung a, humhalh a, vawng him tlat chungin a khai khâwmtu atân Mizo ṭawng hi hmang ngam thung ila. Kan inunauna thinlung hian Mizo hnam leh ‘Mizo ṭawng Babêl’ hi khawvêl hriat tûrin sak puitlin i tum zâwk ang u.

Chu chu MIZO ṬAWNG KHAWVÊL  zau zelna tûra kan hmathlîr ber chu a  ni si a.

1986 JUNE 30 A ZALENNA DAR RI ; CHHIMTLANG  CAPITAL ATANGIN

         -Hmingthanchuanga
         Peace Accord MNF Returnee. 
         Saitual


Mizoram Remna Ni
Hemi tuk hian tuk dang zawng aiin keini MNA valrualte tuallenna, kan chhim khaw zopui ah chuan zing ni chhuak chu a mawi danglamin kan Capital vel te chu a rawn chhun eng sur maia. Thinghnah chawrno a dai chambangte chu rangkachak nimai awma mawi hian a rawn chhun tle sep sep hlawma. Han hawi vel ila fur alo intan tawh avangin, thla tam tak hawi velna tur apianga min lo hliahtu Romei zam paw riai thin te pawh chu hmuh tur alo awm tawh loh avangin, hawina lam apiang mai te chu zing nizungin a chhun fiah kuk hlawmin, a lang hnai kuar hian a hriat hlawm a. Kum tam tak tual kan lo lenna a ni na vang vang nge ni? hemi tuka chhimtlang Capital a zing ni chhuak mawi em em mai kha, ka thlarauin he hringnun min chhuah san lova min chen chilh chhung zawng hi chuan ka Lei hringnunah hian a bet tlat tawh dawn a nih hi le.

Kan hnathawhna hmuna Radio kan in chhawp thin, kan tuaihnum em em ah chuan zinglam thlirvelna puan hun Dar 7:15 alo ri dawn ta a, Mizo rimawi thuam chikim tum ri chu a rawn ri ta tlang tlang a, kan za chuan kan beng kan lo chhi kar hlawma. Hemi tuka thlirvelna rawn neitu hi a ka hrechiang ta chiah lo na’ngin, Radio Anouncer lar tak ni thin, Pi Lalherliani kha kha ni ta in ka hria. Pu Laldenga ten Peace Accord an ziah thu a rawn puang ta thut mai, kan han ngaithla chianga, ka bengchhe ri awzawng a ni ta hauh lo mai. Kha thupuan khan min den dan ava danglam teh lul em, Thu uar thiam deuhin, ‘min deng tlu tawp e’ pawh ti se, va awi loh pui chi ni hek suh le.

Mizoram chu kum 20 lai buai namen lova kan buai hnuah, buaina in a ken thil chi hrang hrang, in pawng nekna te, in thah, kut inthlakna te leh, India sipai ten an duh a maka kan Zoram mipuite min ngaisakna a reh ta vang vang tur chuan Zoram mipui te chu a tihlim ngang a ni a nge, an hlim au thawmte chu zankhua pawhin an au chhuahpui zo lo a nih ber kha le.

He mi tuka kan hlim zia tak kha chu aw... ava han nuam tak em, mahse ka rilruah thil dang a rawn lang ta tlat mai. Ni reiloteah Zalenna nen kan ram lam chu kan pan dawn ngei a, mahse, ka MNF zawm pui ngawih ngawih, mi tam tak chuan he Remna Ni hi an thleng zo ve ta lova, Ram leh hnam vanga mual min liam san ta te chu mitthlaah an rawn langin, kan Zoram lam pan turin kan kim ta silo. Kan Ram tana mual liam tate ka thinlungah an rawn lang ta zut zut mai. Aw... an awm ve ta silo, hmana ka lenrualte kha khawnge in awm tak?, dawn a sei lenrual an kim ta silo... Kan zoram chu hlim taka haw tlang thei tur hian ka va han duh tlang tak em. Miin a ram tana a nun a hlan a liama thil hlu hi eng thildang nge awm chuang ang le.

Kan pian seilenna ram, kan Zoram lam pan tur chuan in singsakna hun ni reilote kan la nei dawn a, hemi chhung hian kan thian mual min liamsan tate Ruhro chu kan ram lama hawn turin kan buatsaih dawn a ni. Thla hnih khat lek kan la phum hmante nen lam an Ruhro chu kan khawm kim vek a ngai dawn ta a, thla tam pawh la liam lo a kan phum tak, kan thiante thlan chu kan han haia, an thente chu an taksa a rimchhiat vanglaite a lo ni. Kan lo kawmngeih em em te, kan lo nuih pui tlawr tlawr thin te, Zoram zalen hun lo nghakhlel ve em em thinte, Remna nena Zorama let leh hun thlir a, an vangkhuaa tuallen hun lo thlahlel ve ngawih ngawih, tlin ve ta si lo, kan kawmngeih em emte Ruhro la tur chuan an darpharh tha tak thinte chu kan phawh hlawk hlawk alo ngai ta si a, an ruha tisa themte thian fai tura kan zut pilh vek te a lo ngai ta si a. Mihring taksa kan thlarau in min chhuahsan tawh hnua kan rim chhiat theih zia chu kan hre vekin ka ring. Kan zut theih bak te chu ip ah kan khung khawm a, lui tui luang laiah silfai tura kan han pu hnak hnak thin zet kha zawng, Mihring nun lo hoh zia kan va han man chiang hlawm tak em.

Tuia sil ngawtin a rimchhiate chu reh vek thei ni si lo le. Kan thiante ruh ngei mai chu bel lian pui puiah an ruh kar ti tangte nen lama tih fai vek a ngai si a, a mun a mun mai loh chuan tih ngaihna dang awm chuang hek suh le, kan han mung leh ta tlut tlut mai a. Zankhuain kan han mung tlut tluta, mei kan han chhawm nat deuh lahin a rawn phul liam puat puat zel mai si, kan thiante thau chuan lungthu te chu an bual huh lo thei lo le, hmui rum rumin kan invil a, tui a tlem apiangin kan leih belh zel a, zan hnihte kan mun zawh chuan Bel chu kan suan thla a, chung ruhte chu zan hnih lai te kan han ur lehin, hemi hnuah meuh hi chuan a rimchhia te chu an lo kiang ta vek a. Rapa an rep un dum thul mai chu luiah bawk kan keng lehin tiau in kan nawt var leh vek a, kan han phoro leh te te a, an mahni hming in ziahna kuangah chuan kan zalh ta chauh thin a ni.

Khualzin na na na chu kan haw hun a lo in herchhuak lo thei ta si lo le, a ni telin kan Ram kan panna ni tur chu alo hnai zel a. Ni khat chu khumah ka tlu zalin kum tam tak liam ta a ka MNF zawm dante ka ngaihtuah chhuak ta zel a, kum 14 ka la pel awr tihin kan in chhak tlangah hian MNA ho te an lo thlenga, chu in chu kan chuan kaina ve ber a nih avangin chung MNA mikhualte nen pawh chuan kan inhre thuai a, min tirhna apiangah phur takin kan kan kal mai thin a. Ni khat chu kan khua atanga chhim lam, Mualpheng khuaah kal an ngai ta tlat mai, hetih hunlai hi kangvar lai a ni a, kangvar fehin mitin kan tul lai tak a ni hlawma, kan feh kawngah hian Sipai check gate paltlang a ngaia, mipa ho feh tur chuan thlam chak tur dap tel an pu vu vu thin, keini thiandun pawh chu kan ute MNA te chuan dap karah chuan an silai chu telin sipai camp chu min put tlang tir ta a. Hemi tuk hian pakhat zawk chu Vai Sipaiho chuan an man ta hlauh mai a, keini pawh chu naupangte mah ni ila min rawn puang tel ve lo thei hek lo le, Hel tanpuitu nih na na na chuan, mana Jail tan chu kan hmabak a lo ni ta si. Jail tan ngawt ai chuan tiin MNA an man loh zawk chu kan zawng chhuak a, Hnam sipai tur chuan naupang mah ni ila, kan pumrua a lo lian ve uai tawh tho bawka kan tang chu a ni ve ta reng mai. Sikul kai te kha la chak ve viau mah ila, kan chantawka khuarel chu tih danglam theih a ni tawh si lova. Ka hun bul lo in tanna duhawm lo takte chu ka ngaihtuah chhuak a. Kum 9 dawn lai mai thil chi hrang hrang ka lo tawn, thil rapawm puipui te, silai puak kara hun khirh tak tak ka lo paltlang tawhte chuan min kian san tawh dawn a ni tihte, ramhuai mak pui pui te nena hun kan lo hmanna thin ram chu kan hawsan vung vung mai tur chuan ka ngaihtuahna chu min va han ti hlim tak em aw.

Mipa fa a piang ve na fam chuan, kan rual u ten an lo tawn tawh ang angte kan tawng chho tan ve mek a ni bawk a, kan tuallenna in a phu tawk ang zelin nula te pawh kan tumtawk te te an lo pianchhuah ve zelna khawvela cheng kan nihna te chu, a rawn lan chhuah ni awm lo thei ni bik hek suh le. Kei ngei pawh chuan, Rose par var mawi tak chu ka nei ve ta ran maia, ka Rose parte nen chuan kan inthlahlelin, kan hlim dun ve thin viau mai, meizial zuk tur ka neih loh hlau takin min zial khawl sak thina, a meizial tel kara samzai ngei mai a an lo tawn tat mai thin te khan zuk ava han tui thin bik tak em. Thiante nen chu samzaia meizial intawn kan han hmua, hlima kan nuih rin theih thin ziate kha aw... Hmanlai chu a chang ta mai si a aw. Khanglai huna ka thiante kha, June ni 30 a lo inherchhuah meuh hi chuan, kava han ngai vawng vawng thin tak em. Tunah chuan tuanna tlang a dang ta vek mai si a, tawn ni an awm thei tawh ngai si lo...Kum sul 34 chuang lai alo vei ta reng mai si a, intawng leh pawh ni ila kan inhre mai tawh lovin, kan sakhmel a lo uaithla vek tawh dawn si a le... ‘Lung ava leng duh vawng vawng tak em.”

Kan Zoram lama kan let lehna tur ni thum chauh a awm tawh tihin, ka Rosepar hmuh theihna hun hnuhnung ber tur chu ka nei ta hlauh mai. Nilengin kan inkawm a, inthlahna ni pah fawmin zanriah atan Arpui tui lai an talh a, an chhungkuaa eikhawm tur chuan kan inbuatsaiha, kei chu zanah Camp lama let leh tur chuan ka inbuatsaih thunga. Zanriah ei hun nghak chuan an khaw chhak tlang, phaitual hnim tona tlangdung nuam takah ni hnuhnung hmang tur chuan kan tei cho ta hnak hnak a. He ka Roseparte hi, fit 5 leh 2 inches laia sang a ni. An hnam tih danah hmeichhiain sam an tan bul mut ngai lo, hmai sawl lam deuh, hnar ngul mawi tak, mit meng paw raih mai a ni bawk a, a ke hmawr atanga a chhip zawl thleng mai chuan an pathian ban sawm nei chuan a duh thala a duan a ni bawk a, kei, kristian tlangval meuh pawhin sawiselna tur ka hre mawlh lo a ni. A awm zawn a mawi em em mai a, thil pawng pahnih rual thah maia awm te chuan an pathian ban sawm nei malsawmna a dawng nasa hle a ni tih a hriat hliah hliah mai, a bahsam dum hlap mai, tlai ni tla tur thlifim thaw heuh heuh in an chhem leng siau siau mai te chu a va han mawi chung chuang tak em. A sa pan thlarh mai te, fuh em em a a in chawi vel chuan an pathian malsawmna a dawn tam bik zia phat rual lohvin a tilang chiang em em bawk.

Khua chu a tlai lam zel a, hmun pakhat ah chuan thuthmun remin, khawthlang lama Bangladesh tuipui cham dur mai ni tla tur chuan a rawn chhun eng sut mai a, chu tuipui champo lam thlir leh zauh zauh chung chuan inthlahlel takin kan hmui a inchuktuah leh zauh zauh thin a, hun chuan ka Rose parte nena khawvela kan ni hman hnuhnun ber tur ni chu her liam pui hret hret zela, ni tla mai tur thlir chuan kan inkuah nghet leh sauh sauh thin a, Chungtura nipui chu a her liam dawn ta, kan hmui chu kan inchuktuah leh vawng vawng a, kan han hawi chhuah leh meuh chuan, ka Roseparte nena kan ni hman hnuhnun ber tur ni chu a lo her liam fel ta reng maia.

Remna alo awm tak avangin kan Zoram pan tura in ak bawr tak chung chuan kan hmalam Zoram chung zawna van dumpawl lo lang paw ruih lam chu ka thlir vang vanga. Kan hmalamah chuan ka thiantha tak takte, Zoram tana nun hlu tak hlan tute, nungdama kan Zoram lam pana kal ve thei ta lo te kuang chu an lo zawn kal nguah nguah tawha, Aw la dam ni se an hlim ve dawn tehlul nen, kan zalen ni a an han kim ve ta si lo chu khua ava han har tak em. Ka’n lehhawi leh zauh a, kum 14 ka pelhawr atanga hun ka lo hman ve thinna ram, ngawpui chamdur hring nghulh mai, ka hringnun bul lo intanna ram chu kumkhua a hmu leh tawh ngai reng reng lo turin a tawp nan kan thlir leh vang vang a, hla taka Miria tlangpui lo lang ruih mai te chuan ka lung an ti leng thar leh hle mai a, nitina kan lo hmuh thin, a tlangdung cham po mai te chu ka thlir vang vang a. Zoram tana nun hlu tak hlantu ka thiantha ngawih ngawihte nen hlim taka tual kan lo len  ṭhinna, kan nuih rik rawi rawina ram chu kumkhuain, ka damchhunga hmu leh tawh ngai reng reng lo tur chuan ka in her a, ka Silai chu puin, ka Roseparte kha tu takin thliak tak ang maw ti neuh neuh chung chuan, ka Ram ngei kan Zotlang ramnuam lam pan chuan ka kal ta hnak hnak a.

MI HUAISEN SAWITHANGA CHAWHTE (1930-1968)
(Zofate zinga a nung chunga phum pahnihna)


~Rohlupuia Chhangte

Khawvelah hian 'mi huaisen' tia han chhal mai theih tur eng emaw zat an lo piang tawh awm e. Amaherawhchu, ralthuam tel miah lova, kut ruak maia sipai battalion khat hma-ah pawh zam lova, nun thap ral raih ngam khawpa huaisen erawh an lo piang tawh a nih pawhin an la tam lo khawp ang! Chu'ng mi tlemte zingah chuan Pu Sawithanga Chawhte (1930-1968), VCP Luangpawl kha sawi tel ve ngei tur a ni ang.

Mizoram buai hun hmatawng lam, kum 1968 chho-ah chuan India sipaite chu Mizoramah an hrâng hle mai a. MNF te chu nuai chimih tumin an hrohrang a na ngang mai a. MNF te chungah mai ni lo, anmahni lo hum a, lo ṭanpui ṭhin nia an ngaihte pawh hma tel zelin, hmangaihna leh lainatna tel lovin kut an thlak a, a ṭhente phei chu a sawisa hlum hial ṭhin a ni.

Luangpawl-ah pawh India sipaite chuan khaw dang ang bawkin zah an ngai chuang lo. Chuti chung chuan Pu Sawithanga, VCP chuan an khaw ram chhunga MNF awmte chu humin, an mamawh thil chi hrang hrangte chu a pe ru ṭhin a. Amaherawhchu, 'kawktu' an tih te chuan India sipaite hnenah hekin Pu Sawithanga chu an man ta a, Dampui lamah an kalpui ta a ni. Hetia an kal liampui hnu hi chuan a nupui fanaute leh Luangpawl khawtlang mipuite chuan dama hmuh leh an beisei tawh lova, an mittui a sur zung zung tawh mai a ni.

Dampuiah chuan in ruak pakhatah an dah a, chuta ṭang chuan Hmunpuiah te, Ṭinghmunah te, Sairangah te na tuar chungin an hruai kual a, a chang chuan mipuite pawhin sipaite tihluihnain an zawn hial ṭhin a ni. 

Dampuiah bawk letpui lehin, in ruak pakhatah ṭhu thei chiah si lo, ding mar thei chiah bawk si lovin an phuar bet a, sawisak dan chi tinrenga sawisain thu an zawt zel a, mahse a Mizo-pui, MNF te chu engti kawng maha phatsan a tum loh thuin a chhang ta zel a. Kut an thlak nasat poh leh a huaisen telh telh a, a lak aṭang chuan eng thuruk mah hre thei dawna an inhriat tak loh avangin India sipaite zawk chu an beidawng ta a ni.

Tichuan, Dampui khua aṭang chuan hruai chhuakin, Bedo kawng lam an panpui ta a, thui vak lovah chuan bawngtuthlawh leh suahdur an pe a, a thlan tur an laihtir ta a ni. Chutia ama thlan a laih lai pawh chuan MNF te phatsan tur leh an awmna hrilh mai turin sipaite chuan an thlem reng a, mahse ani chuan MNF te phatsan a tum loh thuin a la chhang zel ngam. A va huaisen em! Thihna thlan thim meuh pawhin a hauisenna chu a hmet mit zo chuang lo!

Maratha Regiment Captain Kutbul-a chu a thinrim ta hle mai a, Sawithanga chu a mit tuamsakin, che thei lo turin a kut leh ke an phuar a, a nung chungin an phum zui ta a ni. A thlan pawh ni thum leh zan thum lai an veng zui ta nghe nghe a ni. 

A ruang hi Dampui aṭang hian phawrh lehin Luangpawl thlanmualah phum ṭhat leh a ni a. Mi ṭhenkhat chuan kahhlum hnua phum niin an sawi a, mahse hetih hunlaia Luangpawl VC Secretary, Pu Thangbika chuan a taksa-ah silai mu luhna hnuhma a hmuh loh thu a sawi a. Tin, tlai khawhnu deuhah sipai zinga zo hnahthlak awm vete titi leng vel aṭangin a nung chung ngeia phum a ni tih hriat a ni ta a ni. 

Hmanah Mizote zinga hla phuah thiam hmasa bera an chhal,  Pi Hmuaki chu a nung chunga phum a lo ni tawh a, kum eng emaw zat a liam hnuah, Pu Sawithanga Chawhte (K-38), VCP Luangpawl chu, Ni 29.8.1968 khan Zofate zinga a nung chunga phum pahnihna ni turin Dampui khaw daiah chhilh a lo ni ta a nih chu!

Pu Sawithanga hi kum 1930 khan Hmunpuiah Lalleha leh Rochani te inkarah a lo piang a, pianpui unau pathum a nei. Zirna lamah hmanlai pawl 6 pass a ni. Mualkhang leh Bawngva-ah zirtirtu hna a lo thawk tawh bawk. Kum 1959 ah Pi Zidingi nen an innei a, Kum 1965 ah Luangpawlah pemin, kum 1968 ah ram tan huaisen takin a nun a lo hlan ve ta a ni.

Hetiang taka mi huaisen hian a sulhnu chhui turin fapa a nei miah lo thung a, mahse fanu duai lo tak tak leh chhuanawm tak tak a nei thung-chungte chu

1. C.Vanlallungtiawii (Lapuii) W/o Lalṭhazova (L), Chanmari 'W' Aizawl.
2. C.Lalhmangaihzuali (Hmangaihtei) W/o Upa H.Darhmingliana, Mamit Hmunsam
3. Nl. C.Lalthanzuali (Zualpuii) Mamit H/S veng te an ni. 

Vawiinah hian MNF ten zalenna an sual leh sual loh thu emaw, party leh party inkara inhnialna chawk chhuak zawng emaw-a thu ziah ka tum lo. Mi huaisente huaisenna hi a ropui em a, chu chu famkim lo takin fak ka tum mai a ni.

Eng-le-khaw-le, khawvelah hian Pu Sawithanga anga kuttum nen chauha sipai rual khat hmachhawn ngam hi an lo piang tawh a nih pawhin an la tam lo khawp ang!

Aw, huaisenna, i va mawi em!
Powered by Blogger.