Showing posts with label Siaha District. Show all posts

Esther R Fanai

DR. K BEICHHUA MLA chuan damlo a enkawl30.12.2017 : Pu.SC Jethana (29) rilphir puakkeh avanga din hmun thalo taka ding mek leh mangang em em,hmunpui lam panpui theih din hmun ah pawh ding tawhlo chu Siaha bialtu zahawmtak Dr.K.Beichhua MLA chuan hlawhtling takin vawiin khan a zai !



Damlo hi tuarchhel tak mai,natna pawh tawrh dam tum zel chi anih avangin a pumna pawh hi a sawi lawk duh lova,mahse,loh theih lohna avanga damdawi in an pan chuan tawng pawh a tawng peih mang tawh lo ani! Hetih lai hian Dr.K.Beichhua MLA chuan a bial lamah Christmass a hmang mek tih hriain damlo chhungte hian ngenngawl takin an va bia a, tlawmngai takin Pu Dr.K Beichhua MLA chuan a zai ta ani.A tlawmngaihna leh bial mipuite tana a inpekna hi a ropuiin a bial mipuite tan a thlamuan thlak hle ani.Damlo hi a BP a that loh mai bakah a khua a sik nasa hle a, a kal (Kidney) pawh failed thei reng din hmunah a ding a ni ,chhete pawhin tlai deuh se chuan engang din hmunah chiah nge a din ang tih pawh ngaihtuah thiam har tak ani.Siaha khawpui hi chhim tawpa awm kan ni a, emergency thil ah phei chuan damlo refer te tan Aizawl/Hmunpui lama kal mai tehi a huphurhawm em em a,Kawng chhe bawk si,thui bawk nen, kawng chhiaa inphurh hlum pawh ahlauhawm hle thin ani. Chuvang chuan kan sorkar pawh hian min ngaihsak ve deuh rawhse tiin kan MLA chuan a phut hle ani.
DR. K BEICHHUA MLA
Pathianin tanpui se Pu SC Jethana pawh dam tha tak a Damdawi in a chhuahsan kan beiseipui tlat ani.

Siaha Civil Hospital ah hian Doctor, Surgeon pakhat leh emergency a nau zai thei pakhat chiah kan neia, Surgeon kan neihchhun hi Med Sup ani a, Training leh eng eng emaw tulna avangin awmna ngaiah awm reng thei ani bik lova,mihring nih chuan thil pawimawh tak,chhungkaw thil te an nei ve a,tunah pawh christmass leh kum thar thil avangin a awmloh lai ani a,hetia surgeon awmloh lai tak hian kan bialtu hi a lo awm ve leh zel thin bawk avang hian mi tam takin an lo vanneihpui ve thin bawk ani.Siaha Civil Hospital Surgeon(Med Sup) hi pa tlawmngai leh thawkrim em em anih avang hian Siaha bial mipuite pawhin kan fak thin hle ani.

District thenkhat te chuan Doctor an neih thatloh avangte hian lungawilohnate an lantir hial ani a,keini dist upaber te zinga mi hian vawiin niah chuan hetiang din hmun hi kan tawng fo ta mai chu ani a,Kan sorkar chak tak hian min han ngaihsak ve deuh se tih hi kan ngenna pawh ani e!

Thubelh : Mass leh Kum thar vuakvet ah pawh kan bialtu MLA te nupa hian zing leh tlaiah an chenna in lamah hian miharsa damlo mangangte damdawi athlawna pek leh en an nei reng ani.Mipui rawngbawl hi Pathian rawngbawl tluk tho hian a ngai pawimawh em em bawk thin ani.

SIAHA BIALTU MLA DR K BEICHHUA , MI NUNNA CHHANCHHUAK THINTU Nimin Dt.15th.12.2017( Friday zan ) khan Siaha district chhung Lopu to Siaha Sumo Service Accident avangin mi pali laiin an nunna an chan phah a,hliam enge maw zat an awm bawk.
Siaha bialtu Dr. K. Beichhua MLA pawhin a hriat veleh Accident thlenna hmunah pan nghalin buaipui ngai hrang hrangte a buaipui a,a buai pui zawh hian Hospital lamah atangkai takin tiin a chho leh nghal bawk a,Hliam tuar leh mithi chhung ten an thlamuanpui hle.

SIAHA BIALTU MLA DR K BEICHHUA , MI NUNNA CHHANCHHUAK THINTU


Hliam tuar te Hospitala a buaipui zawh hnu, zanrei tawh lam a haw atum lai takin Naute a nu in tun thawhtanni atanga alo vei tawh piang thei lo zai ngai, a nu chau tawh si chu zaitu tur doctor an awm silo,an mangang em em a.Medical superintendent chuan Siaha bialtu hnenah tlawmngaia zai chhuahsak mai turin a ngenin, Dr.k.beichhua hian an ngenna hi ngaipawimawhin a zai chhuah sak ta a.

Naute leh a nu hi pathian zarah damtakin tukin dar 12:30 khan a chhan chhuak ve ve a ni.Naute hi mipa ani a,a duhawm hle. Naute pa hi lungzarhtum bialtu Pu Vanlalsanga, Adviser to CEM, LADC fapa chhuanpuia ani a, a nu hi Susani D/o H.Sabi, Siaha bazar a ni.

Mi mangangte tanpui thintu Siaha mipui te thlamuanpui 'Samari mitha' Dr.k.beichhua MLA dam reng rawh se.

Posted by: Chhuantea Chawngthu

SIAHA BIALTU MLA DR K BEICHHUA , MI NUNNA CHHANCHHUAK THINTU DOTOR NI BAWK A CHE LEH TA 

Vawiin chhun dar 12:00 Noon khan DC's Conference Room-ah DTO Office,Siaha District te  buatsaihin Auto Rickshaw leh Taxi Driver te hnenah Faina chungchang zirtirna leh Dustbin semna hun hman a ni.

saihapui tualchhung chanchinthar

Vawiin Capacity Building Programme (on Cleanliness for Auto Rickshaw and Taxi Drivers) hi Pu C.Lalawmpuia,MVI Siaha in a kaihruaia, Pi Lalnunmawii, DTO leh SDO(S) ni bawk chuan Auto Rickshaw leh Taxi Driver kalkhawm te hnenah Faina chungchang zirtirna hun hmangin, Driver te hnenah an Auto Rickshaw leh Taxi-ah theuh dah tur dustbin a sem nghal bawk a ni.

Vawiin hun hman-ah hian Pu MS.Dawngliana,ESI in MV Act & Rules chungchangah zirtirna pein, Pu C.Lalawmpuia, MVI in  Traffic Management chungchang zirtirna hun a hmang bawk.

Vawiin  Faina chungchanga Capacity Building programme-ah hian Siaha District Auto Rickshaw Owner Association(SAROA) President Pu N.Sanga leh Zoram Taxi Owner Association(ZTOA),Siaha President Pu C.Lalchansanga  ten an member pui te hnenah Faina chungchanga fuihna thu tha tak an sawi bawk. -DIPR

Vawiin chawhma dar 10:00Am khan I&PR Conference Hall-ah Siaha District chhunga Measles (Sentut)- Rubella (German Sentut) (MR)  Vaccination Campaign beihpui thlakdan tur Training neih a ni.  He Training hi Bialtu MLA Dr.K.Beichhua chuan khuallian niin a hmanpui a, Dr.B.Thirumala Rao, (MR) RRT (Rapid Response Team for Lunglei & Siaha District) hova neih a ni.

Khuallian Dr.K.Beichhua chuan India ram atangin Polio natna hi kum 2011 khan umbo a lo ni tawh a, Tetanus natna pawh kum 2015 khan umbo a lo ni tawh bawk a ni. Kum 2020-ah chuan Sentut (Measles) natna pawh umbo va, Rubella (German Sentut) pawh khuahkhirh tlat turin WHO leh India Sawrkar chuan nasa takin hma an la tan mek tawh a. He MR Vaccination Campaign hi khawvela Polio-Rubella (MR) Vaccination campaign lian ber tur a ni. Mizoramah pawh nakum, 2018 January ni 18 atangin MR Vaccination beihpui hi thlak tan tawh tur a nih avangin, vawiin Training hi a pawimawh hle a.  Siaha District atanga Polio leh Rubella umbo va, kan  tu leh fate tan  Siaha District hi Sentut leh German Sentut awm lo na district a siam turin vawiin a Training chhim tura lo kal zawng zawng te ka ngen che u a, in thahnemngaihna leh inpumpekna hi kan tu leh fate damna tur a ni tih hi i hre reng ang u, a ti bawk.
MR Vaccine hi naupang Thla 9-kum 15 inkar a mi ten an la thei a, tun dinhmuna Mizoram puma MR vaccine la thei naupang hi 3,92,902 an awm mek a hriat a ni.

Vawiin Training-ah hian   Siaha District a Doctor te leh Concern Medical Staff te bakah MADC leh GoM hnuaia Education Department Official te, Social Welfare Department Official te leh ICDS Official te an tel a ni. -DIPR Mizoram

Vawiin chawhma dar 11:00Am khan DC's Conference Room Siaha-ah Directorate Of DM&R, Aizawl bultum in Siaha District chhunga Department hrang hrangte rikrum thil a lo thlen thulha an inbuatsaih lawk na dan en dikna Disaster Audit neih a ni. He hun hi Pi. Lalnunmawii, SDO(S) chuan kaihruai in Pu Zosangliana, Joint Director (Operation) DM&R, Aizawl leh a hote chuan he hun hi an hmanpui bawk.

He Disaster Audit hmanna ah hian Pu. Zosangliana chuan thu sawiin he hun hmang thei tura Department hrang hrangte hmalak na chu a fakawm a tih thu te sawiin, rikrum thil a lo thlen pawh a ataka hmang tangkai tu tur leh midang te zirtirtu an ni thei a ni tih hre reng chunga hmalam pan zel turin duhsakna a hlan a ni.
Vawiin Disaster Audit hun hmanna ah hian Pu. VL Zuithanga, District Organiser, DM&R, Siaha chuan District DM Plan chungchang Power Point Presentation hmangin kal khawmte hnenah entir na a neih zawh hnu in department thlan bik ten Power Point Presentation hmangin an entir chhunzawm  bawk.
Vawiin Disaster Audit hman na ah hian sawmbik Head of Department te an telkim hle a ni.

NEDP Press Tour Siaha District  MJA member 6 te chuan Mamit District chhunga Sawrkarin hmasawnna hna a thawh mek te leh hmun pawimawh dangte tlawh turin vawiin khan Mamit an thleng.
Siaha MJA Member paruk te hi  Pu Paul Rokima, DIPRO, Mamit leh MJA member, Mamit District te chuan lo dawngsawngin Mamit leh a chhehvela, hmun pawimawh leh Sawrkar hmalakna te tlawh nghal a ni.
Sawrkar hmalakna kallai mek tlawh zingah hian NH 44A kawngsial hna thawh mek chu tlawh ho a ni a, hetah hian hnathawktu te chuan lo dawngsawngin zawhna awmte an chhang ngal a,   heibakah hian Mamit hlaphuah thiam Siamliana thlan chu Siaha MJA te hian an tlawh bawk a ni.
Siaha MJA press Tour te hian vawiin vek khan Pu Paul Rokima, DIPRO, Mamit hovin Mizoram khawthlang lam Zawlnuam leh a chhehvela Sawrkar hmalakna te tlawh turin Mamit an chhuahsan leh nghal a ni.
Siaha MJA Press Tour a  kal te hi , 1.B.Vanlalhriata, info.Secy & Editor Siaha Post 2. Lalnunkima Pisa, Treasurer & Editor Hnyaloom Star Vision,  3.Dawpho, Adviser & Editor Times of Maraland, 4. Thangvela, Editor Zobawm, 5. Jeffrey Khara, Editor, Moonligth, 6 T.Lalrosiama, Editor Tipa Express te an ni -DIPR Mizoram

Tukin zing dar 6:30AM khan Siaha District  MJA member 6 te chuan Mamit District chhunga Tour nei turin  Siaha an chhuahsan.

MJA member Tour a kal tur te hi Siaha District  DIPRO Pu N.Vabeiratlua chuan tawngtaina a thlain, a vailiam hlawm.

Siaha District MJA member te hian Mamit District chhunga Sawrkar hmalakna leh Hmun pawimawh tlawh tlak deuh chu tlawhchhuah vek an tum a ni.

Siaha District MJA  te hi Mamit District DIPRO Pu Paul Rokima'n lo dawng sawngin, Mamit District chhunga an Tour neihna turah hian a hruai hlawm dawn a ni.

Vawiin chawhma dar 11:00AM khan AH&VETY depart ment, Siaha chuan NEDP-NLUP Convergence,2017 2nd Installment a sem.

He NEDP-NLUP Convergence semna hun hi Dr.C.Zarzokima,DVO siaha in hmangin, Vawkvulh thlangtu(Piggery Trade) chhungkaw 19 hnenah Rs.64,000/- theuh avaiin Cheng nuai Rs.12.16/-leh Arvulh thlangtu( Poultry Trade) chhungkaw 10 hnenah Rs.47,260/- avaiin cheng nuai Rs.4.726/- a sem chhuak.

Heng bakah hian subsidised rate in Brooded Chicks((Layers)  note pakhat zelah Rs.30/- in Ar note 1400 a sem chhuak bawk.

Vawiin chawhnu dar 1:00PM khan Siaha Circuit House-ah Siaha District a NLUP Fair-Cum-Exhibition hman dan tur relin, District Level Organising Committee member te an thukhawm. He meeting hi Pu Hiphei, Speaker, Mizoram Legislative Assembly leh District Level Organising Committee Chairman ni bawk chuan a kaihruaia, Dr.K.Beichhua, MLA leh District Level Organising Committee member ni bawk pawhin meeting hi a telpui.
Vawiina Siaha District NLUP Fair-Cum-Exhibition Organising Committee thukhawm chuan huangzau tak leh inpawh takin NLUP Line Department hrang hrang te remchan rual dan tur  te, an thil phochhuah tur awm remchan dan te thlir chungin NLUP Fair-Cum-Exhibition hi thla thar December ni 15 ah District Playground Siaha Vaihpi-ah neih ni se, ti a rel.  He NLUP Fair-Cum-Exhibition-ah hian NLUP beneficiaries ten an thil tharchhuah hrang hrang te zawrhna leh phochhuahna hun an hman bakah NLUP Photo Exhibition te pawh neih nghal tur a ni.  NLUP Fair-Cum-Exhibition hlawhtling taka Siaha District a hman a ni theih nan kan  inpuahchah dan thlir hona Review meeting  hi  December ni 5 neih leh turin meeting chuan a rel bawk.
Siaha District NLUP Nodal Officer leh SDO(S) ni bawk  Pi Lalnunmawii chuan NLUP Fair-Cum- Exhibition buatsaih nan Siaha District chu  cheng nuai Rs.10/-  NIB( NLUP Implementing Board)  atang pek kan ni thu sawiin, Pawisa erawh a la dawn rih lo thu meetingah a thlen bawk. -DIPR Mizoram

Vawiin chawhma dar 10:30 khan Clean Mizoram denchhenin Siaha khawpui chhunga NULM, UD&PA Department hmalakna in Rally neih a ni.

Vawiin Clean Mizoram denchhena kawngzawhnaah hian Pi Lalnunmawii, DPO, NULM leh SDO (S) ni bawk chuan thu sawiin, he hmalakna hi Siaha mipuiten Faina lama hma kan sawn zel theih nana buatsaih a ni tiin, Siaha district hi Mizoram a District hlun tak nimahse faina kawngah erawh zirtur leh hmabak kan la ngah hle a ni, a ti a, vawiin kawngzawhna a kalkhawmte chu faina lama tlangautu ni theuh turin a chah hlawm a ni.-DIPR Mizoram

History     SAIHA DC OFFICE WEBSITE



History of Siaha District
Saiha District was formerly part of Chhimtuipui District. In 1998 when Chhimtuipui District was bifurcated into Two (2) District Saiha District and Lawngtlai District, the half that became Saiha District was briefly called by the old name Chhimtuipui District which is later known as Saiha. Saiha District is one of the eight districts of Mizoram state in India. The district is bounded on north by Lunglei, Lawngtlai District and on the west by Lawngtlai and on the south and east by Myanmar. Saiha town is the administrative headquarters of the district. The majority of the district inhabitants are Lakher (Mara) people, who also has an autonomous district council called ‘Mara Autonomous District Council’ under the Sixth Schedule to the Constitution of India since 1971. The Council functions like mini- Legislative Assembly withpowers to pass their own customary laws and rules, subject to ratification by the Administrator (Governor of Mizoram). Saiha district is comprised of numerous hills and valleys and is rich in vegetation and forests. There are two Blocks in the Disrtict, Saiha and Tuipang.

Saiha District Police is headed by the Superintendant of Police and has three police stations, viz: Saiha, Tuipang and Phura. The SP is assisted by an Additional SP, Dy. SP and SDPO. The law & order and crime situation in the district is quite normal and Saiha is one of the most peaceful districts of Mizoram. The people of Saiha are peace loving and law abiding. The NGOs also assist police in ensuring healthy crime free environment.

Elvina Ngôkhingia T. Azyu 
Women’s Christian College 
 Chennai 600 006, 
Tamil nadu South India. 
 Mob no: +919176390139 
or +918056180313 
e-mail:evie_azyu@ymail.com


Hlâno ta cha khizaw chyhsa zydua he pôhkha châ ei ta, reih miakha a hmâhpa ama châ. Khazohpa ta ama reih panano haw ta, ama reih athei tlâ khao veih ei. Chavâta alei chô liata pai (a hie) patlapa ta ama y haw tahpa a châ. (Genesis 11:6-9). Chata a châ khiala a pôhkhana he hmo byuhpa nata chyhsa pata eimâ ngiah ngaitapa châ tloh ta, khataih tawta ma pôhkhana cha eima pathao aw? 

Bieso chata, “Pavaw hmi âlyupazy cha hmaohkha ta ama ypakhy tyh” a tah. He bieso tawhna heta hmaokha ta a ypakhy awpa nata âpôhkha awpa cha a naosia kawpa ta pahno theipa a châ. Hmaohkha ta y lymâ ta, âpôhkha lymâ awpazy cha – Chi nata pho âlyupa reih miakha a hmâpa nata reih â thei khaipa, ama phôhryhpa (culture) âlyupa, ama chysia nata ma hnopoh, amâ tobina âlyupa, ama chhaichhi nata amah hmobaoh âlyupa, ama khihsana nata ama niebaw alyupazy cha hmaohkhata y khoh laih ta, âpôhkha awpa ama châ. Chavâta hmaohkhata y ta, âpôhkha awpa cha eima chi nata pho châna liata eimâ pahno pasia awpa a châ. 

 Eimâ pôhkhana liata abyuh via pachaipa cha kyh 5 ta ei vaw palâsa aw. 

1. Reih kyh liata a pôhkhana: 

A pôhkhana châta a peimawh tua chaipa cha reih a châ. Reih he yna su rei ta reizie nata eima parosana dâh(accent) anano hôlô hrasala reih miah achahry pabaotuhpa reihchâ (literature) eima hnei. He eima reihcha(literature) liata hmaohkha ta siekhohpa ta, khâchâ eima pôhkha lymâ awpa a châ. Reih he chi nata pho pabohsana a châ. Chi nata pho reih liata a dua pa –ina he chi hropa nata pho hropazy ta maniah ama disao lei n’awpa ta a duana su ipa a châ. Chi nata pho reih pahleina he chi hropa nata pho hropa ta mania ama disao n’awpa nao chaipa a châpa vâta eima reihchâ liata âpôhkhata, âthuh viata duahmo paryhpa ta, mara reih he pasâhsa via lymâ suh vy. 

Thaina (Education) maniah a vaw pietuhpa, eima Missionary nahzy he United Kingdom tawhta âvypazy châ ei ta. United Kingdom lia a pahrâpazy cha English zy, Irish zy, Scots zy ama châ. Ama reih parosanazie(accent) zy anano hôlô hra sala reih ama hmâ chaipa cha English châ ta. He English reih heta United Kingdom chyhsa zydua cha pôhkha ta tao ta. 

Mizoram liana heta reih hmâ via chaipa cha hlâno ta “Lusei tawng or Duhlian tawng” ama tah tyhpa châ ta. Atahmâ cha “Mizotawng” tahpa a châ. Mizoram liana he Ralte zy, Hualngo zy, Biate zy, Paihte zy, Hmar zy ama y hôlô. Reih nanopa a cheipa ama châ. Châhrasala ama reih cha “Mizotawng” ama tahpa nata âhnia kawpa vâta alyuna a hluhpi ama hneipa vâta ama reih chyu pahleipa ta, “Mizotawng”ama tahpa cha ama reih ta hmâh chyu ei ta. Tlaikaopa chi tawhta panano awpa ta pahno theipa châ khao veih ei.

 Mara reih he cha tlaikaopa reih nata â hla via syulyupa a châ. Tlaikao reih liata consonant ta pachhâpa sai châ ta, Mara reih liata cha Vowel ta pachhâsapa sai a châ. Vowel ta eima pachhâsapa a y chhôhpa cha ‘h’ eima baipa he a châ. He ‘h’ he â hnaipa ngiana châta hmâpa a châ. Parosanazie (sound) chhao a hnei leipa a châ. Chavâta Mara chi nata pho he chi hropa nata pho hropa âhly thaipa cha mah pi. Marapa saw, India nata Myanmar nata râah hropa lâta a ypa zydua, Mara reihchâ (literature) liana he a pôhkha lymâ suh vy. Reih he chi nata pho eima châna mania a palâsatuhpa, maniah ama ngiana(identity) a châ. 

2. Py nano nanopa apaduapa liata apôhkhana: 

Marapazy heta py nano nanopa eima padua hôlô. Mara Thyutlia Py(M.T.P) zy, Mara Student Organisation(M.S.O) zy, Mara Chanô Py(M.Ch.P) zy eima padua. He py eima paduapa liana heta apôhkhana pha ngâsâpa eima hnei awpa a châ. He pyzy he keimo châta nata mo hropa châta hmo phapa tao achhuahna a hneipa, rei a paraohpa ta apohkha ta â taopa ama châ. Rei a paraohpa ta a pôhkhana he hmo a tao thei. 

 Py kheihhawhpa rai reihraopa nata apôhkhana phapa ama hnei leipa a châ khiahtala adua parei leipa ta, a rao tyh. Chavâta py liana heta a pôhkhana hnei pha ngaita awpa a châ. 

3. Rah ryureina nata rah avaona liata apôhkhana: 

Râh ryureina nata râh avaona( politics) kyh liata reiraohpa ta apôhkhana he hmo byuh ngaitapa a châ. Râh ryureina nata avaona kyh a pôhkhana phapa cha râh hmahsie chatlie ta, râh âsosâh patohna a châ.  
Râh ryureina nata avaona kyh liata pachâ dâh anano hôlô hrasala chyhsa hluh via ta pha tahpa ta bie pathluna liata rei a paraoh thai ta, a pôhkha thaipa he râh hmahsiena châ ta, Zawpi châta hmo phapa a tlôkhei tyh. 

Biehneina a totuhpa ta hmo phapa ta pachâpa ama tao chiehpa paraopa zy, biehneina achhupa ta ypa, rei araoh leipa ta, a pôhkha leina he râh paraona a châ. Nôpaw bie phôhpa ta “Azy para sapa alyu” ama tahpa hawpa châ ta, pakha ta tao, pakha ta parao tahpa hmâpa he hmo ha lei ngaitapa a châ. Chavâta râh ryureina nata avaona kyh, râh ryureituhpazy apôhkha thai awpa he hmo byu ngâsâpa a châ. Râh pabohsana kyh liata py thokha ta “ He he pabohsa awpa a châ”ama tah ngâ nota, py hropa ta mo hropa hnohta tlâ vaw pie tahpazy he râh paraona nata râh hmahsie leina a châ. 

 Palôh a raohpa nata apôhkhana kao liata pha ta, thatlôna nata hmotaotheina a châ. 

4. Zyhna kyh liata a pôhkhana: 

Chi nata pho apôhkhana kyh liata eima zyhna kyh anano hôlôpa he rairuna kyh hluhpi a y. zyhna kyh liata py kha ta ykhoh khai thei sihla, hmo pha chaipa a châ. Zyhna kyh liata apôhkha thai leina he uhta nawhta liata chhao hmahta a mo pananona a y thei kawpa a châ. Chavâta eimâ moh panano lei n’awpa ta zyhna kyh, awnanopa liata chhao pôhkha ta eima y awpa apha chai. Bei Zisu chhao ta pôhkha ta eima y awpa maniah a khopa a châ. 

 Awnanopa thatlôpa ta a sie lymâ thei n’awpa ta, awnanopa kuphei châta Krizyhpa Thyutlia Py (K.T.P) zy, Krizyhpa Nô Py(K.N.P) zy, Krizyhpa Hawti Py(K.H.P) zy ama y. He py zy he reiraoh kawpa ta, pôhkha ta ama y thei leipa a châ khiahtala ama thatlô leipa aw ta, hmahsiena hnei thei vei ei. Chavâta pôhkha ta a taopa ta rei aparaopa ta hmo phapa ama tao tyh pa a châ. 

 Kyh to liata apôhkhana he thatlôna châ ta , a duana ipa a châ. A pôhkha leina cha thatlô leina, raona nata paona a châ. 

5. Eima chyhsaheih nata apôhkha thai awpa a byuh: 

Khizaw liata apahrâpa chyhsa zydua he, kheihhawhpa sawhkhâ laipa nata hneirôhpa hmah châ hrasala viasa â ngiah leipa y tlâ veih ei. Eima hneipa nata eima ngiahpazy alyu tlâ leipa ta. Chavâta chyhsa to he âbaokhâh veichâh chyu awpa eima châ. Chahawhpa chyhsa chyu eima châpa vâta eima chheipâh râh chyhsazy nata apôhkha dâh eima thai awpa a byuh ngâsâ. 

 Achhachaina ta cha a pôhkhana a peimawhzie, he pachuna bie he khâ a thei suh vy. Israel a patlatuhpa Zakaw chata a sawzy 12 (hleino) hnohta mahsô sâkha sai pie chyuta. “Kha mahsô ei cha piepa ei kha thlie teh u” tah ta. A sawnah chata ama mahsô chaba pa cha thlie khai ha eita. Zakaw chata mahsô 12 (hleino) la ta, a ty ta chahry pabaoh ta, a sawnah cha pakha pakha ta mahsô cha pathliesa ta, châhrasala ahy hmah thlie thei tla veih ei. Zakaw chata, “He mahsô chahry pabaopa nama thlie thei leipa hawhta, nâmo chhao pôhkha ta namâ tao khiahtala ahy hmah cha parao thei veih ei. Mo pakha deita ta nama y khiahtala nama rao nao ngâsâ aw. Chavâta rei aparaohpa ta pôhkha ta y lymâ muh vy” a tahpa a châ. 

Bill Bethel ta he hawhta a reih: 

“Reiraohpa ta pôhkha ta a taopa hlaotlohpa cha ku hluhpi a hneipa, palôh miakha a phaohpa ama châ” a tah. Rei aparaohna nata apôhkhana he thatlôna nata hmotaotheina a châ tahpa he khâ a thei thlâh ha suh vy. 


Pachi  Hlychho
Meisavai Siaha

Japanese Laihsa khôpheih kia lâh sih la, Chinese beihchhopa nie sih la, French
chyhsa viasa ta hnei sih la, British Chhôkha avaosiana hawhta chhôkha avaosia sih la, Paradise
 ( Peirâh) ngiabah hlei ma pi ama tah tyh.Eima zie nata eima Pho zie he hmo chyhta lia chhaota peimawh ta, a hria pathu thei ngâsâ tahpa â lâ kaw.
                        Tipa-ua riah chipa ta Babel O chhâhsâhpa sapa sahlao kha Khazohpa ta ama reih pananopa khai ha ta, reih miakha cheihpa maih kha pho kha ta a taopa ta Babel ochhâh Project  rônah ngâsâpa kha ama paisai khai haw tahpa Bible ta miah a chho. Kha daihti nota reih kha cheihpa pho hluhpi kha disaopa châ ei ta, History bu nata Museum lia dei leipa ta cha ama chi nata pho thâtih pahno awpa y khao vei. Pho hluhpi deikua cha zie phapa nata pho zie pi kawpa phaohpa ama châpa vâta khizaw phopi rônahpa lâta amâ duahpapua. British sôdaoh py chyhta “ East India Company” ta India râh rônahpa nata hneirôhpa phie â vao khai theina chhâpa kha India Pho zie pha leipa vâta hmo tlôpa a châ nota British pho zie rônah patlua zie âla pasia kaw. India râh ta British seichâna tawhta a pua thei nawpa ta kô aryu hluh zie nata mathlai nata thisaih a hryuhpa zyzie kha pachâ tua rai, pho zie pha leipa ta pei areih pathu zie eima pahno thei aw.
                        “Tao kha, tao teh” tahpa ta â chhorei tyhpa chhôkha tawhta kaw laiseihpa Marasaw pi he pho zie apachy tlâhpa nata phapa, a palaikhei awpa eima hnei chyh kaw. Atlâhpipa ta hriaparaohna nata reiraohna aphahlapa, a pôhziah thai leipa pho eima châ, py liata pahâh leipa, lôkhô ahli paru thaipa nata a matlamala ta y ta keimo âryh eima tahna hawhta khihsapa eima hluh kaw. Eimâ thôh nawpa y leipa ta eima pahno khiala Zawpi vâtlâh pha nawpa ta thazâh thyu hoh leipa, vaih nata tlâh, khih nata râh Thapasana nata kyhpachâna aphahlapa eima châ. Keimo pha nawpa a châ khiala eima râh rao nawpa hmo chhao eima tao khoh tlâh tyh. Veiseihpalôhâhna aphahla kaw sai pi ta, a kaokâh, achihrâ ta hmo la thaipa nata a thôna tlua paru thai kawpa eima châ. M.T.P, M.CH.P-zy he Samari chyhsa phapazy y pakhyna py a châ tarawpa ta mo pakha chhôkha châta a thôhna a y leipa vâta pahâh hmeiseih thei ma pi. Eima râh kypachâ vâta châ leipa ta keimo nata eima chhôkha châta a thôhna y awpa ta eima pachâpa Politics deikua cha pahâh pi ta, athata eima by. Party liata a  lâhâh ngâsâpa ta miah amâ ly pangia cheingei awpa ahnaw pi ta, anodeikuala Sawkhâ rai, baona nata Contract eima hnabeiseihpa hawhta eima hmô leipa khiatala nata eimâ baipa Party kha Mizoram nata Mara râh liata ama tlô leipa khiala eima puasai chatlie ngâsâ sai tyh. He heta eima râh châta hmochhuahpa ( Policy ) nata hmiasai ( Vision ) eima hnei lei zie a palâsa kaw.

                        Eima pachâna buah kawpa, Liahpahlô palôhrupa tawhta pachâna kawhpa nata pasohpa, a chhuahna laipa nata siapa miah pie thei awpa pachuna phapa nata châropazy he Mara pho heta eimâ ngiah kaw. Eima pachâna opy buahta tawhta apataw pi ta “Eima chi nata Pho abohna” tahpa ta Policy hâra kawpa awhkhei pi ta, eima pho abohna nata hmasiena awpa Politics laipa ( giant politics ) chahrih pi ta, Politics chyhpa (  Pretty Politics ) ama tahpa chhôhkha Politics nata Party Politics biepihlapipa ta thyukhei pi ta, Party Politics lâ haoh-pangia awpa ta Leaders nata Party mo nata sa zydua ta thapiphiapa ta Mara râh eimâ daophipahri ngâpazy hela bâhsai a daih kaw bâ. “ Ngasa ngasa uphawh” Policy he eima bâhsai chatlie leipa khiatala Maraland heta khihdei hmia hmô vei.                  

Marasaw he atlâhpipa ta eima thathi ta, phopi hawhta eimâ duah thei nawpa liata eima riahchhie ta, eima thatlô nawpa ta a pôkhana eimâ phahla kaw. Tao hualua hohna hnei leipa pi ta, rydaoh theina eimâ phahla kaw sai. Hmo tao parei hoh leipa nata tei lyhlia hoh leipa eima châ zawrâ. India râh Economics a sosâh chatlie  ngâsâpa nata Look East policy zy heta daihti reileita liata eima râh chapia hraw ta, kheita tlai ma eima râh hmahsie nawpa nata aboh nawpa ta eima vaw hmâhphahnai hra aw, tahpazy he eima vaw patuapalua chhielie hrawpa a peimawh aw.                                                                                Khizaw he atahmâ cha Global Village, khi kha liata pahrâ khohpa hawhta châ ha pi ta, khizaw liata hmotlôpa zie lymâ hawhta eima ti nata râh aboh nawpa nata hmahsie nawpa sai thaipa ta rai to hria thei hrawpa ta eimâ dua eima pasua hrawpa a peimawh aw. Eima râh lia cheingei heta Economic liata pho hropazy sei lâta eimâ lie thei tahpa he eima pahno chanei awpa apha kaw.
                        Eima Krizyna hro chhao he a moh pasia via awpa eima hnei thlyu aw. Eima hro ta apapeisapa a hnei lei dâh nata khazohpa china nata zana eima hnei khao lei sahlao dâh he eima  hmotaopa heta apyu leita ta aphuah paro ngâsâpa ta ei pahno. He tlu ta eima hro padâh ta a chôpho vâphuhpa liata eimâ zawvaw hôlôpa zy he alaichadai via tua su.  Camping – Grusade eima pahrua tyhpa zy chhao he pihpathi nawpa hlâta cha eima lâ thei nawpa, Music ta eima râ thei nawpa ta pahruapa eima lyu via. Awnanopa he eima lâh thei khiala a hrapa, eima lâh thei khao leipa khiala thazeipa hawhta eima pachâpazy he hmialâ eima tôh thei leina chhâpa miakha a châpa ta â lâ. Krista hnôhpazipa he thathyu ngâsâpa ta kalihpitona chôta Keyboard, Paotlâ, Khohpi – Khohtaw chhaota kalih kalih arâ ta rahao ngâpa he châ khai hlei vei. Krista khopa tao ta hlaopatloh awpa heta rairuna nata rietheina chatôh hnolo ta, hoh lei no nata zei via no chhaota hria lylia awpa abyuhna daihti chhao a y mâh tâh. A ualuapa nata ualuapa sai heta la ahra awpa achhuah khao khei su. Keimo nata keimo a papyupahly ngâ khao leipa ta mohropa Zisu pachhana pahno mâhleipazy pahra achhuah bâ tua su. Krizyhpa khochhihpa, hro ngiapa nata phapa, pasoh kawpa he eima hro ta a hnei hrawpa châ vei ma! A hra hoh tu sahlao ha pi ta mohropa eima pahra hma khao vei he zaw. Eima Full time workers zy chhao heta Maisâh tawh ngalâh ta chakao khao leipa ta Lâlai nata opâh liazy ta thlapa leidiapa, Achhyna o tlô thei khao leipa, Drugs nata Sahma iazaipa pachhapapuana rai ama hria bâ awpa he angiah kaw bâ.
                        Marasaw ta eima peimawhpa cha hmeiseihpa ta hmo pachâ ta, a chakhiehcharieh kawpa ta achu pasiana  (  Critical Study ) he a châ. Achu pasia sih la, angiahnao sih la, pahnopasia sih la, eima riah chhao apha aw. Pachâ hôhia tyh leipa pi ta, a pachâna eima pahno lei tu hapa vâta ‘ Pei bao vei ’ eima tah thlâh heih tyhpa hela atahmâhlâ khizaw arâpasuana ( Tough and Fierce Competitive World ) liata la su to thei ma pi. Eima pahrâna khizaw he ama rai liata a piekhaipazy nata a pachâna pahnopazy ryureina râh achâ hih. Eima rai ( Job ) leipa lâ hela eima hnapasu chahraohpa ta eima keih chakawh ngâ khao leipa sih la, eima rai chyu, eima dady chyu liata keimo nata eima râh châta hria tua su. Eima rai pahâh leipa pi ta, eima rai leipa eima pahâh viapazy heta nohpahlipa ( Shadow ) nata aokhaipahliepa (  Echo ) hawh deita eima chana tlâ apalasa, phie bahsai haw s’u.
                        Eima kho apahâh lei sahlao dâh nata eima chakhiehcharieh lei dâh nata hmo eima uasa lei hôlô dâh he a rarôhyna lâ a châ. Eima khihpi, khitaw, Tlâh nata bypi, Tipo nata chavah moh zydua he Mizo reih ta phie thla khaipa châ ta, ahyhmah ta “ei i, ei awh” chhao tah ma pi. Chihropa ta eima khi moh miah hiahri sala keima ta “ Zawngling, Khengkhawng,” eima tah lao thlâh. Eima Bible palie hnôhchaipa he a paliedâh ataikalô kaw ta, a yzie pahnothai awpa ta reih chanei ngâ kaw awpa abyuhna su hluh kaw ta, Mara reih siezie chhao athata a paviana zy y ta, châhrasala a reihchhohpa nata seitia hohpa dâhdei chhao y ma pi. Eima zyhna bu, eima ngiapâna taih paviasa thei awpa cha ta, châhrasala uasa ma pi, ziahzi eima roh sai khai thlâh.
                        Bihari Dumka zy ta tupi sâkha pano ta patu khohpa ta eima râh liata rai ama hria tyh. Hezy châta cha he rah he ama pathlazy pahra nawpa râh châ vei. Ti nata râh hneituhpa, eima pathlazy pahrâ lymâ nawpa ta râh a tyuhnietuhpazy ta eima râh liata raihria pi ta Dumka raihria chhao eimâ raih leipa hela ataopathi awpa eima hnei thlyu aw………..Japanthyutliazy bievaopa cha……………
 “ Quality is Painful Process, Quality Makes Money, Do not commit mistake, Do it right First time and every time….” tahpa zy a châ. A yzie cha; Hmophapa he hriapasana theilâpa a châ, hmophapa he Phusâ taona phachaipa a châ, hmo taochhei leipa la, khatinorai ta apha theina hawhta khâ hria teh, tahna a cha thlyu aw. Mara pho heta eima zie nata eima pho zie he eima thla awpa apeimawh bâ. American-nah hawhta “Change we believe,” ‘Eimâ thla ba awpa na a châ,’ tah bâ s’u, American President Barack Obama ta a thla awpa a peimawhna American zawpi hnohta a reina liata cha; “change will not come if we wait for some other person or some other time. We are the one’s we’ve been waiting for, we are the change we seek,”tah ta, a yzie cha, “Eima zie thla awpa eima tahpa he mohropa a thla sâ, daihti hropa liata sy, eima tah khiatala a thlana y thei vei. Keimo tlai he a thla awpa ta ahnawpa cha eima châ. Keimo tlai he a thla awpa ta miah ama hnabeihseipa cha eima cha,” tahpa a reih. American rah rônahpa, khizaw pho hropa nata Sawkha hropa hry liata Vaopanô lai ta lai thlapa hmahta ama pho hmahsiena awpa ta “a thla a ngiah, eima taodah he eima rah chata a boh khai khao vei,”ama tah khiata la keimo Burma rahri Mizoram chhana liata ypa, hlano taodah pathlie khoh leipa, “ he hela eima taodah cha vei” “keimo ta la pahnie mah ma pi,” chi chyh pho chyhpa cha pi ta,”tahpa ta eima zie, phozie thla awpa eima chhuah leipa hela pho hawhta eima duah hra thei nawpa khaovah â aw lei kaw chy lyma. Awnanopa nata rah ryureina liata thaichana nata ryureina dawhkah achhu pi ta, cha-u hrohpa kho ma pathliahpa hawhta hiakhala hiakhala eima zawzâ ngapazy he eima thla awpa a peinawhna dady cha vei ma? Atahma hawhta “ Kei Pawla Py” “Kei Apollosa Py” “ Kei Siphasa Py” a tah sih la, keimo nata keimo a tlybai a chhuahpa ta eimâ siechahnua ngâ kaw khiatala atahma tawhta kô 100 vaw y heih awpa liata la khizaw heta Maraland liata pahrâpa Marasawzy Mara reih cheihpazy he hmô heih khao vei, tahpa chi â chhih kaw. He hmo rarôhypa he keimo nata eima pathlazy chô liata atlô lei nawpa ta. Hmo hmeiseihpa, Rai hmeiseihpa, Ngiapâna hmeiseihpa nata Politics hmeiseihpa he eima râh chata hria awpa ta athla ba s’u, hawh chhie tu mah ma pi. 

Hiphei, Ex. M.P
TANOH TA MARA REIH A DUANA SU 


He tlupota reih phapa nata hneirôhpa Mara reih he a thachha kaw bapata a lâ ta, eima khâsia thai leipata a châ phaichai khiatacha eima pahlei pathla thei. Khapa vata Mara reih he a thachha ta chichhihna su liata a duahpa ma a cha? 

1. Politics liata eimâ duana su a hnai tu: India Constitution taotuhpazy ta Mararâh Chozah bei, Hlychho bei, Bohia bei nata Nôhro bei abeina râh cha Mizo District Council râh Sailo nata Zadengzy abeina râh chhôh liata miah khôpa ha ei ta, Sixth Schedule liata “District Council y aw ta, a chhôh liata chi hropazy ama y khiatacha Regional Council piepa ama châ aw,” tahpata ropa châ ta, he dâh atlychakapa heta 1952 liata Lushai Hills District Council a vaw pih. Cha District Council râh chhôh liana chata Pawi-Lakher Regional Council cha 1953 liata paduapa a châ. He no tawhna heta Sailo nata Zadeng beizy ta sahaw-sabai ama khei beih leina Mararâh cha Lushai Hills District Council (Mizo District Council) râh chhôh liata khôpa a châ haw. Pawi-Lakher Regional Council Member a tlyh pita, Mizo District Council lâta vyuhtuapa MDC eimâ tlyh heih hra. He heta Chozah, Bohia, Hlychho nata Nôhro beina râh a châ tyhpa kha Sailo nata Zadeng beina râh liata a y haw tahpa a palâsa pasia. Chahrasala Mizo District Council ta eima chô ta biehnei tu hlei v’ei. Mizo District Council nata Pawi-Lakher Regional Council biehneina cha a khorô thlah ha. Anodeikua Mizo District Council ta Primary siku liata bie a hnei theipa cha PawiLakher Regional Council ta a hnei thei lei vata Mizo reih ta Primary siku liata châ eima chu pathao. 

He heta Mara reih tha pachha pathao ta chahrasala Mara reih cha chichhihna su liata y mah vei. 1972 liata Mizo District Council cha Union Territory lâta pakiasâhsapa châ ta, Pawi-Lakher Regional Council cha District Council 3 lâta pachhaihpa a châ. He no tawh heta biehneina âpahlie pathao ta 1986 liata State pitlohhpa vaw châ lao heih ta, he no tawhna heta Mizozy ta kyh toti liata eima chôta bie ama hnei haw. Sapha châ sala Kg 100 hlâta a hri viapata maniah ama vi ha ba. Eima chi-pho nata reih cha kyh to liata rie patheipata y ta, a thachha via lyma. 

2. Maluh chyh tuna: Mizo nata pakhopâ pata cha Marapa he eima chyh kaw. Mizo reih a cheihpa maluh pôhna cha Marapazy pôhna hlâta chahra via syulyu ta, he heta Mizo reih a cheihpa pahluh via lyma ta, Mara reih a cheihpa a pachyh via lyma. A hluh viapa reih ta a chyh viapa reih cha-ie ta tha a pachhâ via lyma. 

3. Mara reih ta ropa Châbu, Thatihbu etc. a chyh tu: Hlabu nata Biehrai tah leipata cha Mara reih ta Châbu, Thatihbu, Magazine etc. rei awpa hnei hlithâ mapi. Satlia laihsa nata eima tusawzy heta Mara reih ta ropa rei awpa ama hnei tu leina zawhzi ta Mizo reih ta ropa Chabu, Thatihbu etc. zy nohchareih ta ama reipa a byuh haw.TV liata nata Radio tawhta biephuahpa zydua Mizo reih sai châ ta, Mara thyutliazy ta nohchareih dawh chareih rôta ama nahkhaoh liata a ngia hluh viapa reih chei ama panaosa via ha ba. Ama nahkhaoh liata a ngia hlithâ leipa Mara reih cha Mizo reih ta khu tu ha ba ta, ama pikheipa reih hmahchhah a pahnia kawpata chei thai khao leipa ei ta Mizo reih chei tlao ama panaosa via.

4. Hla, bie nata paropasyutheipa(music) liata eima hnai via: Marapazy he Bie a phi thaipa, Hla a phi thaipa nata paropasyupa(music) a tô thaipazy he hnei hluh ba hr’ei sila; he liana heta Mizozy a kho mâh mapi. Mizonah he hlasa thaipa, biephi thaipa nata music thaipa hluh ei ta, he heta miah tlâ tu ha ta, Mara hla nata bie tha a pachhâ kaw. Mara satlia laihsazy hryta hlasa thaipa y hôlô hr’eisala Mizo hlasa thaipazy a tlu hmeihseih a rupa dei châ leipata hla cassette ama tao tlakaihpazy chhao a chaleipa ama hluh lei vata zuady a ru kaw. Machâ nata Khichhôh Machâ hluhpi ta Mara Biehrai hlâta Mizo Biehrai hmâ via ei ta, Mizo reih tlao amâ paoh via. Mizo sahlao ta ama hla sa ta ama reih chei awpata maniah amâ hnaw taraw leipata ama reih chei leipa nata ama hla sa leipata y thei khao mapi. 

5. Mara reih pasô leipata pasâhsa a chhuah hlithâ mapi: Eima hmo hneipazy he keimo ta pasô ta eima khâsia leipata cha mohropa ta vaw uasa thai beih v’ei. Marapazy hry ta chyhsa a isyuh leipa, a hualua kawpa, hmo hmeihseihpa a pachâ hoh hlithâ leipa eima hluhpâ kaw ba. He hawhpazy heta Marapa chi nata reih pasô ta pasâhsa ta, a boh nawpa châta hria hualua, ha hualuapa hoh v’ei. Buakha châta mopakha athôhna a tluapa “Rao chhyh, chaih chhyh” policy a hmâhpa eima y hôlô. Hmiamo chô a kiahpa, Marapa hlâta chi hropa pasâhsa via ta reih hropa a pasô viapa eima y chili. Râh-luhpa, Awnanopa luhpa, Châthaipa, sawhkhâ raihriapazy chhao miah a rôkia khai ha ba. A pakhyna liatazy, vatlâh a hmaohpakhyna liatazy, bielôhhawhpa reina liatazy Mara reih a suapa hmâ a chhuah tlâlaw leipata Mizo reih pahlao thomo a chhuahpa eima hluh tu ha ba. Mara reih ta a hnei leipa “Sabaw”,”Sawhkha” etc. zy cha reih hropa châ hr’eisala hmâ lei theipa châ leipata, Mara reih a pahneirôsatuhpa hawhta pachâ theipa a châ thlah ha. Anodeikua Mara reih pha kawpa nata a ngia kawpa y thlahna chôta, “Parawpachaw” vyuhpata “uar”, “a saohiah” vyuhpata “rawn”, “pasipadi” vyuhpata “ren”, “paphapahlysa” vyuhpata “panuam-sa” etc. eima hmâ tupa he cha keimo sasyh a zakheipa eima lyu; Mara reih tha pachhâ ta, Mizo reih tha tlao a patlô. Marapazy he khazia tlyma he hawhta eima y thlahha tly? Burma Marapazy chhochhi cha Mara reih ta bie rei thlahha tlôhpata Hiakha reih nata Burma reih ama pahlao hluh via. Mahnô-mahpawzy kha kaw thyu heih ei sala tahma ta eima Mara reih he ama thei thai suahluah va ma!! Nôpaw viapa hluhpi ta eima tusawzy Mara reih chei hnao ta pathaisa a chhuah leipa pita Mizo reih sai cheipata, chyhsa hluhpi ochhôh reih(family language) cha Mizo reih a châ ha ba. Chi hro, reih hropa Mararâh liata a ypazy chhao Mara reih ta a chhy leipa pita Mizo reih sai eima cheihnao. Hezy vana heta Mara reih tlapahnai via lyma ta Mizo reih he eima râh liata a sâh via lyma. 

MARA REIH HE PACHHA TA EIMA PABOHSA CHEINGEIPA A CH 

La hlapi liata o a hneipa cha chyhsa hneirôhpa nata hmotao thei kawpa châ hrasala eima ohmo cha-iepata miah chhu thai beih aw v’ei.Eima ohmo cha-iepata miah a chhupâ thei awpa cha eima opapa a châ cheingei aw. Cha hawh hrata Mara reih cha-ie ta a disao thei awpa cha eima chheipah liata a ypa Kuki-Chin group liatapa reihzy he ama châ tahpa rei byuh leipata eima pahno haw. Mizo, Hiakha etc. reihzy ta Mara reih cha-ie ta tha a pachhâ ngâsâ tahpa eima pahno no heta eima luh a chahnao ta a khu thlah ha awpa deikua la châ mapi. “Hailamaw!” tah ta eima luh pachhuapata eima theina zydua papuapata pachha ta eima pabohsa cheingeipa a byuh. 

1. Politics liata a duana su paryh awpa: Eima chheipah chi lai viapa Mizonah he keimo hlâta hluh via syulyu ei, thaiso via syulyu ei, hneirô via syulyu ei, hmo tao thei via syulyu ei, tah ei ta; kyh to liata keimo hlâta ama sâh via haw. Sapha châ sala quintal kha hlâta a hri viapata maniah ama vi. He tawhta pua ta a boh awpata cha eima so thai kawpa a byuh. Quintal khapa he Kg 10, Kg 20 ta thy-pathla lyma ta dusaw ta thy-pathla khai eima chhuah aw. Mizoram sawhkha ta miah a vina he pahua via lyma ta keimo a hrina pahluh via eima chhuah awpa a peimawh. Eima chatho pathla hmeihseih thei n’awpata Marapazy rei eimâ raoh awpa dei châ leipata Chakma nata Lai-nahzy nata eimâ baopasupa a byuh. Eimâ baopasupa dei châ leipata India sawhkha ngiachhie tlâhpa nata khokhei tlâh châ awpata ngâ eima chhih hr’awpa a châ. India sawhkha ta biehneina lai viapa nata phusa hluh via eima hmô thei nawpa miah a taopa tita cha tahma ta Maw sawhkhâ ta eima chô liata bie a hneina hluhpi cha eima Council ry liata a y ha ba aw. Cha tita cha Maw sawhkhâ ta miah a vi tuna tawhta a hua via ha ba pita keimo eima hri via ha ba aw. Biehneina lai viapa nata phusa zy hnei hluh via ba aw pita, cha tita eima chi-pho nata reihzy chhao hmiamo vaw y via ha h’raw ta, keimo sasyh ta a mohôhpata eima khopa eima tao thei via ha aw. Eima khopa eima tao thei tita cha eima reih pasô via h’aw pita eima pasâhsa thei ha aw. Tanoh khizaw liata râh hneirôpa nata rôhnahpa zydua ta ama reih pasô ei ta, ama pasâhsa chyu. Mongyuh reih dahdei chhao he khapasaw ta reih tlâ khao v’ei. 

2. Marapa he Khazohpa khokhei eihhrâhpa chi-pho eima châ: Khazohpa cha chi to, pho to nata reih to a taotuhpa nata a hneituhpa cha hrasala Marapazy he miah a khokhei pachai tahpa he eimâ laichadai awpa a byuhpata ei pahno. Khizaw liata Krizypa missionary sâh hluhpi pua ha ei ta chi moh, pho moh ta mission paduapa he y tlâ thlyu v’ei. Vaili mahpaw, R.A. Lorrain ta Mararâh â kaw ngia hlâ, 1905 liata “Lakher Pioneer Mission” London khihpi liata a padua. He he khizaw liata chi-pho moh ta mission a duah chhôhpa a châ. Cha dei châ vei, India, Burma nata Pakistanzy Independence ama hmô tawhta English Missionary zydua ama râh lâ phie amâ lie khai haw. Marapa Missionary zy deikua ama râh lâ alie khoh lei p’ei ta Mararâh liata ama luh amâ pabu khai. Tahma taih Pihnô Vaili(Violet) cha eima hnohta pahrâ ta, a mahnô-mahpawzy, a nô nata pawzy a ziana Mararâh leilô liata a luh â pabu hra aw. Britisher a do ngâsâpazy luh Mararâh leilô ta a nie khai thlah hapa he hmo thlahthlipata rao thei rimâpa châ vei. Marapa chi nata pho, reih nata râh leilô zy châta yzie a thu kawpa nata a sâh kawpa a hnei cheingei hnabeiseih s’u. Marapazy châta byhna hluhpi nata sivâphana a tlôkhei cheingei aw. Khazohpa ta Vaili mahpaw hmâpata a taopa, Mara reih chhao he khizaw liata reih hropa zydua hlâta a nano chai khiamaw! Eima bie reipa zydua he a chhana liata Hmao pabieh ta rairupâ kawpata a chhapa y tlâ vei. Rainao kawpa nata thadâh kawpa, hmao pabieh lylia byuh leipata ‘vowel’ ta a chhapa sai a châ. He hawhpa reih he cha reih sôhpa nata reih a nano kawpa châ ta, miah a pietuhpa Khazohpa heta a lei pathlah thlahha awpa he a pasai thai na ta a ngia hra vei. “Khazia ei reih ei pahlei aw, Chô Khazoh eina piepa cha” tah hialiapa tlai a châ. 

3. Mara reih ta Châbu hluh via taopa: Eima râh liata phusa a hluh via â vaw ngia tita cha Mara reih ta châbu hluh via, hlabu chi nano-nanopa hluh via, Magazine hluh via nata thatihbuzy papua thei h’aw pita,eima thyutlianah zy Mara reih ta rei awpa hluh via ama vaw hnei tita cha Mizo reih châbu reipa bâ sai viapata Mara reih châbuzy ama reih hluh via hra aw. Eima Biehrai nata Hlabuzy yzie hnei viapata patoh-patiah aw pita a hluh thei chaina hawhta eima pachhuhsa aw. Biehrai nata Hlabuzy cha a saipata Burma Marapazy eima rai aw. Chatanachata Mara reih a cheihpa nata a pasôpa eima pôh via rili aw. 

4. Mara reih cheihchalopa: Mara reih zakhei ta reih hropa a pasâhsa via tyhpazy chhaota Mara reih eimâ palaikhei ba awpa a byuh. Eima râh liata reih hro a cheipa zydua he Mara reih cheihnao ta pathaisa eima chhuah awpa a châ. Marapa zydua ta eima ochhôh reih châta Mara reih eima hmâ awpa a châ. Ahyrai Khazohpa biereina tlyma politics tlyma nata bie-lôhhawhpa liata chhao reih hropa pahlao leipata Mara reih sikhua hmâ thei eima chhuah cheingei awpa a châ.

Hmo to he a hneituhpa ku liata â pahnieh khai rô tahpa pahno khai ha pita, Marapazy eima hmiamo y via sa, eima rei a raoh via sa, eima khihsatôhtu a dôkhaw via sa a tah tita cha eima reih chhao a hmiamo y viapata a chei khohpa chhao eima vaw pôh rili ba aw. Rairuna hluhpi tawhta Mara reih eima pachha thei tita cha: 
“Chi hropazy mopakhôna, 
 Ru hrasala thlihpipa hawh; 
 Lei khao aw vei Mara reih he, 
 Sâh rili aw he khizaw lia.”  

tahpata 1978 rachhôh liata hla ei vaw taopa he a hmeihseihpa ta a tlô cheingei aw, tahpa ei ngiapâ.

Châbu a saohiahpazy: 
1. Nigam R.C. : Language Handbook on Mother Tongues in Census 
2. Haokô C. : Mara History, 2009 
3. German Language Society : Magazine “Mutterspreache” March, 1986  

 Hiphei, Ex. M.P 

Dr. K. Robin, Co-ordinator nata General Secretary, Maraland Research Foundation ta he a chô liata Biepipa (Subject) a tlychakapata Mara reih sie laih nawpa liata rairuna nata rainaona â kaw tyh laih awpazy ei hmô pachhipachhapa ro awpata na hnaw thlahha hra ta, ei ly kaw tarawpata ei ngiarohna a lai via syulyu. A Biepipa dâhdei chhao he Mara reih ta a do kawpata so thaipa a ru kawpata ei pahno. A naosia viapata “ Mara reih ta Rairuna nata Rainaona â kaw tyh laih awpa” tahpata ei soh thlah ha. Vâtlah nahtlapa nata theithai dah chhao châ lei thei ta, chahnaochakhipâ pata ei tao thlah ha. 

Maraland Research Foundation paduapa a cha thlahhapa he palôhrupa ta ei patuapalua pha beih leipa a châ. A paduatuhpazy he reithai ei na ta, ama chô liata ei ly hmeihseih. Marapazy châta ryusôhpa a pachôpakhytuhpa ama châpata pahno ei na ta, ei thlah na palôh ei ta ama chô liata hnabeiseihna chhao ei hnei hluh kaw. Hmiala ama sie laih lyma n’awpa liata hmahsiena nata hlaotlohna ama hnei laih lymapa ei khokhei hmeihseih ei. 

Mara reih chhichâ laih nawpa eima laichadai hlâta khizaw liata reih nanopazy vaw y pathaona nata chhichâ laihna a tlâhpipata, a chyu thei chaina hawhta eimâ laichadai tua aw: Sir George Grierson (ICS) patohpatiahna ry liata “Language Handbook on Mother Tongues in Census” taopa châ ta, a rohtuhpa R.C. Nigam, Assistant Secretary General, Indian Census ta khizaw liata reihzy he aphu lai kawpa (family) 20 hlâta hluh via ta a pachhaih: 

1. INDO-EUROPEAN : German, English, Russian, Welsh, Polish, Greek, Persian etc. 
2. CAUCASIAN : Chechian, Kabardin, Georgian etc. 
3. BASQUE : Basque 
4. SINO-TIBETAN : Chinese, Wu, Thai, Burmese, Lao, Shan, Tibetan etc. 
5. AFRO-ASIATIC : Semitic, Egyptian, Cushitic etc. 6. CONGO-KORDO : Fanian, West Atlantic, Mande Adamaw India liata phu laipa 4 y via heih ta, chazy cha: a, Tumtum, Tegali etc. 
7. NILO-SAHARAN : Sanghai, Saharan, Sudanic, Kunama etc. 
8. KHOSIAN : Khosian, Sandawe, Hatsa etc. 
9. JAPANESE : Japanese 
10. UROLIC-ALTIC : Finnish, Hungarian, Turkish, Khalkha etc. 
11. AUSTRO-ASIATIC : Combodian, Mon, Vietnamese, etc. 
12. KOREAN : Korean 
13. PALEO-SIBERIAN : Chukchee 
14. AINU : Ainu 
15. MALAYOPOLY-NESIAN: Sudanese, Malay, Indonesia, Tagolo, Malayasy, etc. 
16. PAPUAN : Bentoeni, Ono 
17. AUSTRALIAN : Worora 
18. AMERINDIAN(North) : Eskimo, Navaho, Apache, Cherukee etc. 
19. AMERINDIAN(South) : Que chua, Aymara, Maya etc. 

( India rah khôtho lâta reih phulaipa thokha cha pachiahpa hluhpi hnei ei ta, thokha cha pachiahpa hnei hluh hlitha leip’ei ta, thokha chhochhi cha pachiahpa a hnei leipazy ama cha) 

India liata phu laipa 4 y via heih ta, chazy cha:

1. AUSTRO-ASIATIC : Khasi, Nicobarese, Santali, Kherwari, Mundari, Agaria etc. 
2. TIBETO-CHINESE : Khamte, Tibetan, Ladakhi, Bhutani, Sikkim, Jad, Bhatia, etc. 
3. DRAVIDIAN : Tamil, Malayalam, Kanada, Telugu, etc. 
4. INDO-EUROPEAN :Kashmiri, Sindhi, Marathi, Konkani, Orya, Bengali, Assamese,Hindi, Urdu, Punjabi, Rajasthani, Nepali, Garhwali, etc.

MARA REIH THYUTÔNA 

 He aphulaipa (family) pachiahpa a chô liata ropazy he a hluhpi hryta a chyhta saita thao-papuapa a châ. A zydua ta ro khai a ru vata thokha ngahlah palâsapa ama châ. Pamosana ta: Korean, Ainu, Japanese zy he cha pachiahpa a hnei hluh leipazy ama châ. Tibeto-Chinese heta pachiahpa hnei hluh via chai ta, cha liata Tibeto-Burman â hlao., Tibeto-Burman ry liata Kuki-Chin y heih ta, Paite, Ralte, Hmar, Hrangkhawl, Anal, Gangte, Khumi, Chin, Sinte, Mizo, Pawi(Lai), Lakher(Mara) etc. zy cha Kuki-Chin tawhta a puapa pachiah-pachhuahpazy ama châ. (Language Handbook on Mother Tongues in Census) 

Reih a laichadaituhpazy ta reih rai rai he aparosana (sound) a hnai nata a sâh zie â lyu nata lyu lei rei ta aphu ta ama pachhaih. Pamosana ta Nuby sakha(1)pa he Hindi ta ‘Ek’ châ ta, English ta ‘One’ ama tah. “Ek” nata “One” cha a paro zie â hnai nata â sâhna a lyupa a châ. Chavata Sanskrit tawhta a puapa ama châ raih-ripata ama reih. He sahlao alaichadaina he apy tlah a châ khiatacha Mara reih he Tibeto-Chinese pachiahpa, Tibeto-Burman pachiahpachhuahpa Kuki Chin group liatapa a châ tlai aw. Hiakha-Thatlah reihzy, Chin, Hmar, Paite, Kuki, Mizo, Pawi, Lakher(Mara) reihzy parosana zie he a hnai nata a sâh zie âlyu rô khai. Khataih tawhta ma, khatita ma amâ vaw pachhaih hôlô tahpa deikua a laichadai hmâ aw mapi. A laichadai hr’ei sila a do chaipa pahno a ru kaw thlyu ba aw. Puhpa Haokô ta Mara History a ropa liata cha Mara reih he Marapazy Burma bypi(valley) liata ama pahrâ no tawhta a y hapa, Burma reihzy tlu rô ta a uhthei hrapa hawhta a reih. 

CHI NATA REIH PACHHAIH THAI HMEIHSEIHPA CHÂ VEI 

 History he cha hlâ nota hmo a tlôpa nata a ypazy thatih rona châ ta, a chu ta pahno cheingeipa a byuh kaw tarawpata tanoh ta a hmeihseihpata hmâ thai khao leipa hluhpi a y. Reihzy he a thyutôna alyu hrasala reih khapa châ thai khao hra v’ei. Hindi nata Englishzy Sanskrit tawhta a puapa cha hr’eisala reih miakhapa châ thai khao v’ei.Hiakha reih, Ralte, Paite, Hmar, Mizo, Mara, etc. zy he Kuki Chin liatapa châ hr’eisala reih miakhapa châ thai khao beih v’ei. Ama reih thei leipa pita eima reih thei hra v’ei. Chi nata reih he pachhaih thai hmeihseihpa cha v’ei. Ei reih cheih na ta na thei thlahhapa, a reih cheih ta ei thei thai thlahha hrapa cha ei chi-heih a châ. 1987 liana khata Mizoram Legislative Assembly ahmôpakhyna(session) liata MLA pakha ta Chakma Autonomous District Council parao n’awpa Resolution pangia ta, repahmaohna hneipa a châ. Keima ta, “Autonomous District Council he Mizo a châ leipa chi chyh viapazy aboh n’awpata taopa châ ta, parao-pakei a chhuahpa cha India sawhkha kho leipa a châ zie ei duakhei. Chief Minister a châ haipa Pu Laldenga(L) khata a kaw duah ta, “Pu Hiphei, nang leh kei leh zelin ‘Mizo kan ni lo’ kan tiin tu hi nge Mizo ni ang, lo kawk teh,” eina tah. Keima ta, “ Kawh kher a ngai lovang a, kan finfiah zawk tur a ni. Tunah hian ka pianpui Mara tawngin he House ah hian thu ka sawi ang a, kan Chief Minister zahawm tak hian lehlin ngai lovin a hre vek tur a ni. A hriat silo chuan tu emaw zawk chu Mizo kan ni lo a ni ang,” ei tah. Na chhy khao hlei vei. Chi nata reih he pachhaih hmeihseih thaipa châ vei tahpa a sia kaw. 

REIH HE PAHLEI THEIPA A CHÂ

Khizaw hmo he cha a lei thei, a rao theipa sai a châ vata reih hluhpi chhao a lei haw tahpa German Language Society ta March, 1986 liata Magazine “Mutterspreache”(Mother Tongues) a papuapa liata eima hmô. He Magazine rei zie ta cha: Kô 10000 (thykha) rachhôh a khô hapa liata khizaw chyhsa maluh 1000000 (thy zakha) rachhôh châ ei ta, reih chi 6000 tawhta 7000 rachhôh a ypata a reih. Ko 100 a sie heih awpa liata cha khizaw liata reih 100 liata 90 rô he cha a lei theipa hawhta a reih. Alaska University Professor Michael Krausa rei zie ta cha, tanoh ta reih a y haipa 300 tawhta 600 he hmâ khao leipata a lei thei awpa hawhta a reih hra. Australia liata reih 200 hryta reih 135 rachhôh cha hmâ khao leipa, a leipathla hawpata reipa a châ hra. Pu C. Chawngkunga chhaota India Independent tawhta tanoh taihta India râh liata reih 48 a lei hapata a reih hra. He ama reipazy he a zydua ta a do khai lei thei ta, reih hluhpi cha lei haw ta hmapa châ khao vei tahpa he cha ei thei rimapa châ vei.

REIHZY A LEI THEINA CHHÂPA 

Reih hluhpi a lei theina chhâpa he a siapata pahno thei vei hr’ei sila pangiasapata reipa eima hnei hôlô na ta ei pangiasa. 

1. Hmo to he a hneituhpa liata a pahnieh kaw. A hneituhpa cha chyhsa dyutlai leipa, thathipa, heih alyu leipa, a hmo hneipazy a khâsia leipa, a pasô thai leipa a châ khiahtacha a hmohneipazy cha pualei kaw ta hmâtlâh châ leipata raopathao ta arei via nata cha a leidia thlahha tyh. Chysia phapa mâ ru kawpa chhao he a hneituhpa ta mohôh thai leipata pualei kaw sa, thy chakhyh thlahha sa, a hraina heihlâzy y tlâ khao kha sa a tah khiahcha a tao tlâh châ leip’aw ta zakhei tlao a chhih tyh. Reih chhao he a hneituhpa ta pasô thai leipa sala reih hropazy nata a pahlao-pahli thlahha khiahtacha daihti reipi tawhta cha padâh via lyma aw ta, a chhana liata cha a leipathla thlahha thei hra. 
2. Chyhsa maluh chyh tupa, su kha liata hmaohkha ta y leipata chi lai viapa hryta a hiepatlâhpa chi-pho cha ama chheipâh liata chi lai viapa nata maluh hluh viapazy reih amâ hly lymana vata ama reih ama pahlei tyh. Ama reih chei awpata maluh chyh via tlôh ei ta, maluh hluh viapa chi lai viapazy reih ama hly lymana tawhta ama pikheipa reih hmahchhah cha my ei ta reih hropa ahly/hmapata ama reih cha disaopata a y thei hra. 
3. Chi thokha cha ama pikheipa reih zakhei ei ta reih hropa ama pasâhsa via. He hawhpa chizy he chi lai viapazy reih chei thaipa tlai cha a palaikhei ei ta, amo reih hmahchhah ama zakhei tyh. A hneituhpazy hmâhta ama pasô leipa cha ahy hmâhta pasô ta a pabohsa khohpa y khao v’ei. Pasotuhpa, khasiatuhpa a hnei khao leipa reih cha a lei thlyupa a châ. 

4. Reih thokha cha charopa(Written) ta sopa y leipata pakah ta a chhopachhuahpa(Oral) ngâhlâh a châpa vata daihti reipi a sie tawhta padâh via lyma ta a leipathla thlahha thei. 

5. Thokha cha ama chheipâh liata a ypa chi hropazy hlâta maluh lâta ama chyh viapa dei châ leipata politics liatazy, khihsa-tôhtuna kyh liatazy, thaina-sona kyh liatazy ama hnai via hapa vata ama pikheipa reih pabohsa thei khao leipata a pahlei thlahhapazy chhao ama y thei hra.(He a chô liatapazy he reih a lei theina chhapa a châ khai lei thei, rohpaki leipa a châ thei hra)

MARA REIH HE EIMA CHHEIPAH LIATA REIH HROPAZY HLÂTA A HNEIRÔH VIA 

Eima rei hapa hawhta ei reih cheih na ta nâ thei theipa, a reih ei thei theipazy cha ei chi-heih ama châ khiahtacha, Tlôsai-Siaha reih, Hawthai reih, Vyuhtu reih, Zyhno reih, Chapi-Ngiaphia reih, Kahnô reih, Lialai-Heima reih nata Zyuh reihzy he Mara reih ta a pahly khai. Eima zydua he Marapa châ pita eima reih eimâ thei veichâh sai hra. He reih zydua he eima pahlyhpakhy khai tita cha Mara reih he reih hneirô kawpa a châ aw. Tahma chhao Mara reih he reih hneirôhpa a châ pachie thlahhapata ei pahno. Pamosana ta, Vaili mahpaw ta Mongyuh reih Hla “I, though so unworthy, still I’m a child of His care” tahpa he, “Kei dyutlai vei hr’awsa Ano saihei saw ei châ” tahpata palie ta reih hropa ta palie a chhuah sila he tluta â ngiapata palie thaipa a châpata a lâ vei. “Chhô nah za na vaihtuhpa, Na vaih patly thlah ma y” tahpa chhao he a thu ta arôhnah kaw. Eima chheipâh reih hropazy ta a kho tlâ thlyu v’ei ei tah.

Continue Reading Part-II

3rd Hrangbana Memorial Mizoram Badminton League chu nimin khan Electric Veng Hall-ah khelh ṭan a ni a, vawiin hi group B team pali Southern Acers (Siaha), Champhai Ralte Villa BC, Chanmari Evening Stars leh Mission Veng te inlan hun a ni.
Tlai dar 5:00-ah Aizawl khaw pawn club pahnih Siaha club Southern Acers leh Champhai Ralte Villa BC te an inkhel ang a, zan dar 8:00-ah MBL2 finalist Mission Veng leh Chanmari te an inhmachhawn leh bawk ang.
Rinkai zawk Champhai
Champhai lamin MBL-ah tawnhriat an nei tawh a, an player lak danah a lang. MBL-a khingpui la hneh vek India number 1 Daniel S. Farid chu an lalut. Khawvel huapa Indian shuttler langsar Kidambi Srikanth te hian ramchhung inelna an hmachhawn loh avangin BAI ranking-ah an lang ve lo.
Siaha lamin BAI ranking-a 89-na Akshit Mahajan an nei a, Mizo player dang Lalhlimpuia leh M Joseph ten an state pawn player hi an thlawp ṭhat a ṭul ang. Southern Acers lamin Under 19-ah MBA number 2 Lalnunhlua an nei a, hei hian result a thlak danglam thei bawk.
Mission Veng fiahna
Zanina inkhelh dan tur indawt chu men's doubles, mixed doubles, men's singles - 2, Under 19 boys singles leh men's singles - 2 a ni a, he sequence hi Mission Veng tan chuan a lawmawm loh.
MBL2 finalist MSV hian nikum player of the tournament Lalduhawma (Lalmama) an nei a, double specialist hian match zawnin a khelh a ṭul dawn. India number 3 Pratul Joshi tan buaina tur a awm lo a, doubles a inlan a nih pawhin hahdamna tur a awm ang.
Chanmari lamin hmeichhe singles number 1 Lalrinzuali an kawl a, mixed doubles an la thutak ang. Under 19 boys singles khel turin Mizoram junior number 1 Raju Thapa an nei a, state pawn player Aimson Singh an nei bawk a, Chanmari hian Mission Veng barakhaih dan tur an zawng ang
-Vanglaini

SIAHA-AH HIGH SCHOOLVawiin chawhma dar 10:30Am khan DRDA Conference Hall, Siaha-ah District Rural Development Agency (DRDA) te buatsaihin High School Naupangten “Mission Antyodaya Gram Samridhi Evam Swachhata Pakhwada” hnuaiah “Extempore Speech Competition-2017” neih a ni.
Vawiin Extempore Speech Competition neihnaah hian Siaha khawpui chhung School pariat  atanga Zirlai naupang thlanchhuah ten intihsiakna hi an nei a. Vawiin intihsiakna a lawmman dawngtute chu :-
1st Prize - Lalmuanchhungi, Class-IX, Southern English Comprehensive Academy.
2nd Prize - Chinneihkimi, Class-X, Hill Gate School.
3rd Prize - Jacob Lalsiamthara, Class-X, Don Bosco School te an ni.

Heng lawmman dawngtute hian an mimal leh an School angin lawmman an dawng a. Pakhatna hian Rs. 3,000 + Citation leh a School in Rs. 10,000/- an dawng a, Pahnihna in Rs. 2,000 + Citation leh a School in Rs. 7,000/- an dawng a, pathumna in Rs 1,000 + Citation leh a School in Rs. 5,000/- an dawng ve bawk a ni.


WRITTEN BY N. VABEIRATLUA MIS, DIPRO SIAHA

Vawiin chawhnu dar 1:00Pm khan DC’s Conference Room-ah District Development Co-Ordination and Monitoring Committee (DCCMC/DISHA) neih a ni. Vawiin DISHA Meeting hi Pu C.L. Ruala Hon’ble MP (Lok Sabha) Chairman, DDCMC leh Pu Ronald Sapa Tlau Hon’ble MP (Rajya Sabha) Co-Chairman, DDCMC ten an  kaihruai a ni.

Vawiin DISHA Meeting-ah hian  1st leh 2nd Quarter (April-September,2017) chhunga Centrally Sponsored Scheme (CSS) khawih leh a kaihhnuai Department hrang hrang ten  Quarter hnih (April-Sept, 2017)  chhunga an hnathawh leh hmalakna te, leh an hmachhawp te huangzau taka thlir hova sawiho a ni.
Vawiin Meeting-ah hian  DRDA Department chuan he Quarter hnih chhung hian MGNREGS inhlawhna ni 38 an siam thu an tarlang a. Siaha-II,  IWMP Fund Rs.65,77,690/- chu Oct,2015 atang khan DWCDC a ala tan thu tarlan a ni bawk. DPC, SSA atangin Mid-Day Meal Fund pawh a hun taka an dawn tawh thu report dawn a ni a. District Science Seminar a Siaha District aiawh an thlachhuah Ziralai pahnih: Miranda Vytuchho leh Chinneihkim Khuangsaimi te chuan State Level Science Seminar-ah pakhat-na leh Pahnih-na lawmman an lak thu leh  Miranda Vytuchho chuan National Level-ah Mizoram State ai a awhtur thu  District Education Officer chuan a tarlang. EE,P&E pawhin Report pein, DEENDAYAL UPADHYAYA GRAM JOYTI YOJANA  hnuaiah Rural Electricity Distribution Backbone (REDB) atan Cheng nuai Rs.1751.46 hmanga chak taka hna thawh mek a nih thu atarlang bawk.

DAO atangin Pradhan Mantra Krishi Sinchayee Yojana (PMKSY) hi Mizoramah kum 2016, August ni 18 atanga hman tan a ni a, tunah hianSiaha District ah chuan heng project hrang hrang:- Restoration/Renovation of Small Tank leh Construction of Secondary Storage Structure, Construction of Water Harvesting Structure te hi zawh vek tawh a nih thu report ngaihthlak a ni.

PWD  atangin PMGSY hnuaia hnathawh zingah Siachangkawn-Vawmbuk Road Pavement Works leh  Kaochao-Saikao Road Pavement Works te chu zawhfel tawh a nih thu report dawn a ni a. A bak hnakal lai pawh 2017-2018 chhung hian zawhfel hman beisei a nih thu tarlan a ni.  Noaotlah- Chakhei Road, Pavement Works erawh Contract hi tihtawp tura Process mek a nih thu report a ni bawk.
DSWO chuan  Tarhlawh la (NSAP)  Beneficiaries te chuan DBT ai chuan tihdan hlui anga, a tangka faia an tar hlawhte chu pe zawk thin mai tura an duhzawk zia Department hnena an thlen thu a tarlang.
CMO Office chuan IMR –ah Siaha District chu Mizorama sang ber an la ni reng a, mahse hma an sawn zel a ni, tiin report an pe a. July –August chhung khan naute thi 7 an awm a, 2nd Quarter-a IMR hi 34 a nih thu an tarlang bawk. EE, PHED chuan  report pe in, Renewal & Augmentation of Greater Saiha WSS chungchangah report pe in, GSWSSA hi  17/3/2016 a Commissioned tawh a ni a, vawiin ni thlengin Diesel Engine hmanga tui hi Pump mek a ni. Contractor in 1600KVA Transformer a lo bun chu a that tawk loh avangin  Silchar-ah siamthat mek a ni a, a lo thlen thuai beisei a ni, a ti.
MP pahnih te hian Siaha District in Prime Minister Award for excellence in Public Administration lawmman an lak avangin Siaha District mipui leh Sawrkar official te an lawmpui thu an sawi

WRITTEN BY N. VABEIRATLUA MIS, DIPRO SIAHA

Mara hmeichhe pawl, Mara Chano Py (M.Ch.P) chuan Siaha-ah State Bank of India (SBI) branch thar hawn phûtin nimin aṭang khan tiam chin awm loin SBI Siaha Branch bulah lungawi lohna an lantir (picketting) ṭan.

MChP hruaitute sawi danin, kum 1983-ah SBI Saiha Branch din a ni a, mipuiin Siahaa bank an dawr ber a nih avangin tunah chuan a chêp tawh hle. November 8, 2016-a Rs. 1000 leh Rs. 500 note tihthih a nih hnuah leh, kum 2016 tawp lam aṭanga sorkar hnathawk zawng zawngin bank aṭanga an hlawh lak vek aṭang phei chuan bank hmunhma leh thawhtute'n anmahni dawrtute an dâwl zo tawh lo lehzual hle a ni.

SBI Saiha Branch-in Mizoram district headquarters dangte aiin customer an ngah zawk nia sawiin MChP chuan, "A chhan chu MADC staff SBI kaltlanga hlawh la ringawt pawh mi 2,000 chuang an ni a, ṭhenawm khua, Lawngtlai district hnuaia awm khaw tam takin Siaha an hnaih zawk avangin SBI Saiha hi an dawr ber a ni," an ti.

SBI customer-te harsatna sukiang turin pawl hrang hrangin vawiduailo SBI hotute an lo sawipui tawh ṭhin tih sawiin, "Mahse, mipui harsatna sutkian nana hmalakna reng reng hmu tur a awm lo," an ti a; MChP Gen.Hqrs hruaitute pawhin July 14, 2017-ah SBI Manager leh Deputy Manager-te kâwmin, September 2017 ral hmaa branch thar hawn belh tur­in an ngen a, hmalakna a awm loh chuan October thla aṭangin tiam chin awm loa lung­awi lohna lantir an tum thu an hrilh tih an sawi.

Kumin 2017 India Independence Day vawi 71-na, India in British sawrkar awpbehna hnuai atanga a indanna Ni champha chu ropui leh urhsun takin District Playground, Siaha-ah lawm a ni.

"INDIA INDEPENDENCE DAY-2017” ROPUI TAKIN SIAHA-AH LAWM A NIVawin India Independence Day lawmna a khuallian Pu Lalsawta, Finance Minister, Government of Mizoram chuan thu sawiin, Mizoram sawrkar chuan mirethei leh harsa zawkte khaichhuah nan leh leirem rahtir nan NLUP chak takin a kalpui mek a, Phase-I leh Phase-II zawhfel ni tawhin, Phase-III leh IV te hi nakum March, 2018 a zawhfel beisei a ni, a ti a. Mizoram sawrkar chuan NLUP chhunzawm nan ‘ New Economic Development Policy (NEDP)’ Comprehensive Growth Strategy for Mizoram chu ngawrh taka kalpui a ni a, Ram sum leh pai dinhmun chawikan na tura an pawimawh dan a zirin Project hrang hrang tan sum pekchhuah a ni, a ti a. NEDP atan hian kum 2016-2017-ah cheng vaibelchhe Rs.250 leh NLUP convergence sum cheng vaibelchhe 27 dah a ni a, kum 2017-2018-ah cheng vaibelchhe Rs.750 dah a ni. NEDP hnuaia hmalakna pawimawhte chu sumdawnna bul tanna tur tih hmasawnna atan Entrepreneurship Development Scheme (EDS) te, Agriculture leh Horticulture link road te, khawpui chhung leh thingtlang khua a hmasawnna ruhrel tih changtlunna te, Referral Hospital leh District Hospital tih changtlunna tur te, kawngpui, Tui, Power supply leh khawpuia service industry hrang hrang hmasawnna tur te leh thil dang tam tak te an ni a. NEDP hnuaiah hian CM’s Rural Housing Scheme pawh kalpui a ni,a ti.

Mizoram leh a chhunga cheng te hmasawn nan sawrkar chuan a bitum tur a bitum chat zel dawn a, mipui pawhin kan tihtur theuh ah rinawm tak leh taima taka tihturin  kan inpuahchah ve a ngai a ni ,a ti a. Vawiin India Independence Day lawmna-ah hian mipui te chuan khuallian hovin “ New India Pledge” sawi rualna hun an hmang bawk a ni.

India Independence Day lawmnaah hian Parade Contingents 19 awmin, Uniform Contingents 6 leh School Contingents 13 te an ni a. Uniform Contingents te zingah NCC Don Bosco School te chu pakhatna niin, pahnihna-ah 2nd Bn. MAP leh  Pathumnana-ah Scout & Guide te an ni.. School Contingents te zingah ECM Higher Secondary School te chu pakhatna niin, pahnihna-ah Little Diamond School leh pathumna-ah Children Training School te an ni. Hemi bakah hian Independece Day lawmna pual hian Football, Badminton leh Air Rifle Shooting-ah te Competition  buatsaih a ni a, heng Sports Discipline-a lawmman la te hnenah hian khuallian chuan lawmman  a sem nghal a ni. Independence Day lawmna programme hman hma hian, tukin zing dar 7:00Am khan Finance Minister, Pu Lalsawta chuan CEM, MADC Bungalow cheng nuai Rs. 262 senga sak thar chu a hawng nghal a. He CEM Bungalow hi 28.3.2012 a sak tan niin, 5.7.2017 khan zawhfel a ni a. Zopa chhiara chhawnghnih niin, a inpumpui zauzawng hi 1095.175 Sq.m a ni a. Contractor Pu Joel Laichi Hlychho, Siaha in a sak hna hi a thawk a ni. 

Tukin CEM Bungalow hawnna ah hian thu sawiin, Pu Sawta chuan White House bangah chuan “He Inah hian mi rinawm leh mi dik chauh cheng rawh se” tih a intar a, chutiang bawkin he CEM Bungalow tha zetah hian, mi dik leh mi rinawm, Pathian tih mi chauh an chen zel theih nan MADC leh Maraland mipuite duhsakna ka hlan a che u, a ti.   

 
WRITTEN BY N. VABEIRATLUA, MIS, DIPRO SIAHA
Powered by Blogger.