NEW DELHI, July 24: Sitting in the verandah of his home here, Pranab Mukherjee, then a young MP, saw horses from the Rashtrapati Bhavan pass by and jokingly told his sister that he would like to be a presidential horse in his next birth. Indulgent as ever, Annapurna Banerjee, older to him by 10 years, prophesied that he would be President in this life itself. 

Today, President Pranab Mukherjee’s last day in office, is the culmination of that prophecy for a man known as the quintessential Man Friday of the Congress, rewarded as President yet not trusted enough to be Prime Minister. And the horse vignette from an interview that Banerjee gave could illustrate what is a fitting end note to a remarkable five-decade political career - some dreams do come true. India’s 13th President will step down tomorrow for Ram Nath Kovind, a long way from the reluctant schoolboy of West Bengal’s Mirati village who grew to be one of India’s most respected politicians. It all started when Indira Gandhi spotted him during a by-election in Midnapore where he was VK Krishna Menon’s election agent. His astute management saw Menon, a Malayali contesting in West Bengal as a candidate of Congress’ rival faction Bangla Congress, win with a huge margin. Impressed with his political acumen, Gandhi brought Mukherjee into the Congress and initiated his parliamentary journey through the Rajya Sabha in 1969. 

There have been many firsts since then for the 81- year-old, fondly known as Pranab Da. He became India’s youngest Finance Minister of India in 1982 at the age of 47. From 2004, he went on to head three crucial ministries – External Affairs, Defence and Finance – and became the first occupant of the Rashtrapati Bhavan to have this distinction. He will also go down in the history as the only nonPrime Minister who was the leader of the Lok Sabha for eight years. Known for his political acumen and ability to form consensus across party lines, Mukherjee was heading 24 of 39 GOMs (groups of ministers) when he became President in 2012. Between, 2004-12, he had chaired 95 GOMs. That is why friends and rivals will agree that there was enough politics left in him when he accepted his retirement from active politics in the form of the presidency. It’s a mixed bag legacy for the politician who won his first election in 2004 from Jangipur in West Bengal. Mukherjee’s lasting contribution as Finance Minister, for instance, includes introduction of an egregious tax change – a retrospective amendment to the Income Tax act that targeted Vodafone and allowed closed tax cases to be reopened. That amendment shook foreign investor confidence in India as a safe investment destination, say experts. 
A tough taskmaster, avid reader and history aficionado, Mukherjee has ensured that he leaves his mark on the presidency. He has made it easier for common people to visit the Rashtrapati Bhavan. The long-neglected Durbar Hall was given a fresh lease of life with Mukherjee ensuring that important events were held under its dome that had pigeons nestling in it. The library was renovated. Books, including some rare ones, were catalogued and researchers given access. The impressive presidential palace also opened its gates for writers, artists, innovators, scientists and students through an in-residency programme.

 Author Amitav Ghosh, who spent four days in Rashtrapati Bhavan as part of the programme, described the initiative as an attempt at “democratising an essentially profoundly u n d e m o c r a t i c building”. – PTI

AIZAWL, July 24: Mizoram Anti-Corruption Bureau has filed criminal case against 20 people for their alleged involvement in the alleged Mizo Carbon Pvt Ltd scam. The 20 accused, including six government officials, seven company officials and seven traders, were held responsible for misappropriation of public money amounting to Rs 1376.47 lakh. 

Even though the opposition parties, as well as social activist Vanramchhuangi, aka Ruatfela Nu in her PIL in the Gauhati High Court, have implicated Chief Minister Lal Thanhawla and his Cabinet colleague Zodintluanga, their names did not figure in the ACB report. ACB officials said that the investigation report has been submitted to the Gauhati High Court as demanded by the court. The High Court will decide whether or not to refer the case to the CBI after studying the ACB report, they said. The Mizo Carbon Products, at the Industrial Growth Centre at Luangmual locality in Aizawl, had allegedly availed more than Rs 3 crore of Central subsidies through recommendations by the State Government. However, the firm is nothing more than empty buildings, rusting machinery, surrounded by tall grass and a lone caretaker who claimed he had been paid for months. The fact that the firm’s coowner is the sister-in-law of Mizoram Cabinet Minister Zodintluanga has enlarged the controversy. 

Lalngaizuala, a village council member of East Lungdar village, said he wrote a letter to the Prime Minister on June 12, 2016, requesting him to initiate a probe into the shady firm, a day before the State’s Council of Ministers decided to positively react to popular demands for an investigation into the firm and its controversial availing of subsidies. His action was motivated by the Young Mizo Association’s findings into the irregularities in the firm. In his letter, Lalngaizuala attached translated reports about the firm in Vanglaini, a vernacular newspaper in Mizoram. He informed the Prime Minister that the issue had even been taken up by the State’s largest non-governmental organisation, the Young Mizo Association. He strongly felt the need for a thorough investigation into the firm. 

Three weeks later, the PMO forwarded the letter to the Mizoram Chief Secretary’s office with a direction to take appropriate action. It was around then that another report appeared in Vanglaini about how the Chief Secretary had directed the ACB to investigate the matter.

Posted by - Michael Lalmanzuala
Lalthara IAS


Kan naupan lai chuan “Tuikuk” leh “Takam” ho hi kan hlau thei em em ţhin a. Kan khua Reiek chu an Aizawl kalna kawngah an hman thin avangin saruaka hrenpereng chauh kaiha an kal dum dum kan hmu thin a. Naupang ţap thlem leh tihţhaih nan pawh, “I ban loh chuan Takamin an man ang che,” kan ti fo mai. Khanglaia Takam tia kan hriatte kha ‘Chakma’ hi an lo ni reng mai a.
Tun hnai maia Chakma hovin Mizoram leilung aţang ngeia UT sahthlak an ngiat tak avang leh Rajya Sabha Committee On Petitions in an dilna chu an lo recommend chungchang hi kan buaipui zual ta thut mai a. Chakmate hi tu te nge maw an nih a; engtia Mizoram chhunga rawn lut nge an nih a; engtia Chakma Autonomous District Council hi lo piang a; Chakma Minister te meuh pawh lo nei ta zel mai nge kan nih? tih zawhna angte chuan Mizo ţhangtharte rilru a luah ţan ta a. All Mizo Post Graduate Students Union-in min rawn ngenna angin he Article hi ka han ziak ve a ni.
An Ţobul: Chakma hote hi awmna ram bik nei mumal lo (Nomadic Tribe) anga rei tak an khawsak avangin a ţobul pawh hi chiang faka chhutchhuah a harsa a. History ziaktute pawhin chiang leh mumal taka ziah tur an hre tlem hle a, an rinsiak vel mai mai a ni ber. Mongolian thlah zinga Tibeto-Burman pengkhat an nih ring an awm laiin ţhenkhat erawh chuan Tai-Shan emaw, Mon-khmer thlah emaw atanga lo chhuak niin an ring bawk.
An lan dan chuan China ram aţanga an thlahtute hi lo chhuakin an pemkual an pemkual hnuah Burma rama Arakan vel hi lalte meuh neia awmhmun an khuarna hmasa chu niin a lang. Arakan aţang hian tuna Bangladesh ramchhung Chitagong ramchhung Hill Tract-ah hian a ţhente chu an pemthla lehin awmhmun an khuar leh a. He hmunah pawh hian anmahni puala lal te pawh neiin tuma tihbuai lohvin kum zabi engemaw zah chu an awm bawk a; tichuan, khawvela an insingsak fel tana hnam hrang hrang te ‘hmun leh ram bik’ neia awmhmun an inkhuarlai khan Chakma te chu Arakan leh Chittagong Hill Tracts-ah hian an awm ber a. Hengte hi an ram (Homeland) anga an ngaih theih awmchhun chu a ni ta a ni. Chittagong Hill Tracts-ah hian Bengali ho nen an inpawlh hle avangin Bengali tihdan tam tak an lo la ta a, “An ţawng pawh hi Bengali nen inpawlh tak a lo ni ta a.
An sakhua Buddism hi engtiklai leh khawi aţanga an lo vawn nge tih hriat a harsa hle a. Arakan-ho hnen aţanga an lakchhuah a nih hmel ber. Chakma hote pawh hi British Empire hnuaia an lo awm ve tak khan Mizorama an tih ang deuh bawkin an Lal (Raja) te chu ban chuang lovin, an Lalte hmangin an enkawl ve mai thin.
Mizorama an lo luh a, Khua an din ţan leh Mizorama an dinhmunte :
i) Chakma hoten Mizoram leilung an rawn rah hmasak ber tum chu 1872 khan a ni. British sipaiten Mizoram an rawn run dawn khan An puak phur turin Chakma 500 vel lai an rawn hruai a, heng Chakma puakphurte hi an Lalnu Kalindi Rani in a tirhte an ni nghe nghe a ni. Hemi ţuma British Sipai hruaitu Capt. Lewin chuan, “Chakma ho te chuan he Lushai Hills hi an vawikhat hmuhna a ni,” tiin a record nghe nghe a ni. Heng Chakma puakphurte hi an cham bang mai lova, an haw leh vek a ni. Mahse, heta lokalte atang hian Tlabung thlanglam lui kam vel chu ramruak leh ngawpui, thing leh mau laktur tamna hmun a ni tih an hre ţan ta a.

Tichuan kum 1905 vel aţang khan Samakkaih Luikam velah an rawn lut ţan ta a. Heti lai vel hian mihring an la thawl em avangin Mizo Lalte pawh khan ‘Chhiahkhua’ atan tiin an lo lalut ve mai ni tur a ni. Tiante, Lungno,Thingsen leh Muallianpui lalram chhungah te hian an lo lut hmasa niin a lang. Tin, kum 1918 vel khan Chakma ţhenkhat chu Pukzing Lal khua leh tui angin Marpara velah an awm tih kan hmu bawk. Kum 1925 vel khan Phuldungsei Lalram Chhunga Mualvawm leh Aivaphai velah chhiah chawiin khua an din ţan bawk.
Tin, Indopui-II na lai vel khan Chakma tamtak chu Labour Corps aţangin Mizoram an lo lut bawk a, hengmite hi tamtak chu hawkir leh tawh lovin an chambang ta bawk niin a lang.
ii) British hunlaia Mizoram chhunga Chakma khawdin phalna hmasa ber chu kum 1933 khan Lunglei SDO in hetiang hian a chhuah a ni.
“Order No. 4 of 1933-34, dated, Lunglei,16, May, 1933
C.I Taia’s reports received. Previous paper persued. Debicharan is allowed to settle with his 15 houses in the land of Lukusuri, the provisional boundary of which will be as follows:
West – Thega Lui
North – Upto the Lukisuri Lui from its junction with the Thega to its source in the Uiphum Tlang
East – Along the Uiphum Tlang to the source of Lukisuri Lui
South – Down the Lukisuri Lui from its source in the Uiphum Tlang to its junction with the Thega.
In the event of Dibicharan committing any misdeamour, he is liable to be turned out on being
given amonths notice.”
Hemi Lukisuri Khuaah hian Debicharan hian Mizo lal ang deuhvin ro a rel zui ta zel a. Kum 1954 a Mizo lalte ban tir an nih ţum khan Debicharan fapa Lambomani chuan lal banna compensation pawh kha Rs 3840 pawh a dawng ve nghe nghe a ni. Tin, hemi khua bak hi chu sorkar phalnaa Chakma khua, mahnia roinrelbawl thei din a awm lo niin a lang.

iii) British hun lai kha chuan Chakmahote hi Chittagong leh Arakan lamah te British khua leh tui an ni na in; Mizoramah erawh ramdang mi anga ngaih an ni thung. Chakma khaw din phalna thupek kan han tarlan tak aţang pawh hian ‘Mikhual chamrei’ ang leka ngaih an nihzia a hmuh theih. Tin, chhiah (House tax) pek chungchangah pawh ram pawn lam mi – Chakma te ang chu a ram leilung mite nen angkhata en an ni ngai lo. Hemi chungchangah kum 1934 a sawrkar thu chhuah lo en ila:-
“In exercise of the power conferred by section 35 of the Chin Hills regulation 1896 (Regulation V of 1896) as extended to the Lushai Hills District by Notification No 2287 AP dated the 10th March, 1932, and No 2194 AP, dated 13th March, 1933, the government of Assam are pleased to prescribe with effect from the 1st of August, 1934, for the said District, the taxes specified in the Schedule annexed hereto.

Schedule:
Lushai – House tax at Rs 2/- per year throughout the Districts.
Non – Lushai – House tax at Rs 5 per year.”
(N.B. British hun lai a ‘Lushais’ tih khian tuna Mizo inti ta te hi min huamtir vek a. Tunlaia intihhranna rilru nei deuh taa lang- Lakher, Lai leh Hmarte pawh hian ‘Lushais’ tih ah hian ihe lovin an lo inhuamtir vek ţhin bawk; tax pawh Rs 2/- an pe a ni. Tuna anmahni huam chiang leh zual tura ‘Mizo’ tia kan invuah hnuah phei hi chuan an intih Mizo lohna chhantur awmin a lang lo. Chuti chung pawha an la inti Mizo duh lo a nih pawhin kan tlawnna tur emaw, an hming pual bika duhsakna kan pek phahna tur awmin a lang lo. Mizoram chu Mizote tan a ni hmasaber tur a ni.)
Chakma hote chu non-Lushais a chhiar an nih avangin House Tax pawh Rs 5/- an pe bik reng a ni.
iv) Tin, Chakma ho chu ramdang mi (Non-Indigenous) anga ngaih an nih avangin leh an lo pun tual tual si avangin khaw hmun leh in hmun pek chungchangah pawh nasa taka khuahkhirh bik an ni. Hemi chungchanga E.S Hyde, Superintendent South Lushai Hills in kum 1944 a a thu chhuahah hian a chiang khawp mai. Hetiangin:-

CHAKMA SETTLEMENT IN SOUTH LUSHAI HILLS
The following principles will be observed in dealing with the Chakma (and Tipera) settlements and bastis in South Lushai Hills:-
1. Owing to the large number of Chakma now settled in South Lushai Hills, most of whom have considerable families, no further application for settlement will be considered but for the most exceptional reasons.
2. No passes for separate houses will be considered except where the applicant is :- (a) The grown up married son of a Chakma who had settled for at least ten years in the Lushai Hills. The grown married grandson of such a settler.
In both these cases, the applicant himself must also be a permanent resident of the Lushai Hills. Passes for daughters will not be considered. If these marry outside Chakma, they must go to their husband’s village. If they marry Lushai Chakma the husband will be covered by the rules above.

3. The site of each Chakma bastis will be decided by the chief in consultation with the Karbari, and will be reported to the circle Interpreter. The site will not be changed without the permission of the Sub-Divisional Officer or Superintendent. The name of the Karbari with the location of the basti will be reported for record in this office.
4. The bastis shall consist of not less than 15 houses which are to be concentrated in a village site,or along a lane which shall not be more than half a mile long. No dwelling shall be built outside this site,other than jhum houses and granaries,etc.
5. The Chakma will make and maintain throughout the year a footpath from their basti to the Chief Village.
6. The Rules about jhums on the river banks will be strickly observed, and order this office will be obtained before any departure is made from this rule.
7. Chief will be responsible for the general control of the Chakmas in their ‘ram’. They will normally work through the Karbari who will be removable on the recommendation of the Chief if he is found to be either ineffective, or of bad character.
8. Mass movement of a whole or the large part of the basti from one Chief’s ‘ram’ to another will require the prior sanction of the Sub-Divisional Officer or Superintsndent. Individual shifting of ‘Pemming’ of houses snd families will be allowed as Lushai villages”.
Dated, Lunglei
the 21st March 1994
Sd/- E.S. Hyde,
Superintendent, South Lushai Hills.

Hemi chhunzawmna ang deuh hian Superintendent of Lushai Hills chuan kum 1949 khan order dang a siam leh a:
Extract from the Inspection note of Superintendent, Lushai Hills, on SDO’s office, Lungleh:
“(2) Chakma and Tripura Register: No new passes are being issued. These people are foreigners, and I do not see any reason why they should pay tax at the foreigners’ rate of Rs.5/- each. Taxes must be realized at this rate from 1950-51. Mr. Hydes order dated 21st March 1944 should be re-published from both Lungleh and Aijal. All Chiefs and C.Is should be asked to report the names of Chakmas and Tripuras who entered the District in violation of that order after1944. This list must reach me by 31-1-50. Any chief who does not report the infiltration of Chakmas and Triptiuras to their ‘rams’ will be dealt with severely. All chiefs should be warned accordingly.”
No.10385G/11-7 of 2-12-49
Extract to Officer, i/c Housetax for doing the needful.
For Superintendent, Lushai Hills.

India Independent hnu thleng pawh khan hun engemawti chhung chu sawrkar chuan Chakma khuahkhirna dan chu a keng kawh zel a. Mizo District Counvil din fel hnu lawkah hetiang hian D.C. Aijal chuan order a chhuah leh a;-
Standing order No. 5 of 1954
“It is hereby notified for information and strict compliance by all chiefs and headmen in the Lushai Hills District that no new influx of Chakmas and Tripuras will be allowed without the prio permission in writting of the Deputy Commissioner, Lushai Hills.
Serious notice will be taken if any chief/headman fails to report the names and perticulars of new arrivals (Chakmas and Tripuras) in his jurisdiction.”
Sd/-
Deputy Commissioner of Lushai Hills
Memo. No.GP.21/54/52,
Dated, Aijal the 2nd July,1954.
Chakma te hi engtia Mizoram khua leh tui (citizen) lo ni ta nge an nih?
British hun lai kha chuan Chakma homeland a kan ngaih ber Arakan leh Chittagong Hill Tract te pawh kha India ram ang thovin British Empire rorelna hnuaiah an awm ve a. Chutichuan, India indan laia India ram chhunga Chakma lo awm nghet (refugee ni lo) ho kha chu India citizen anga ngaih an ni ta mai. Mizoram chhunga lo inbengbel tawh Chakma te pawh kha Mizoram khua leh tui angin kan pawm zui ta a ni mai.

Mizo tam tak pawh Burma rama rin luh chin a lo chengsa te kha chu Burma citizen an lo ni mai ang deuh hi a ni ang. Amaherawh chu, India indan hnua phalna nei lova a ruk arala rawn pemlut te erawh hi chu thliar hran ngei ngei an ţul ta a ni. Tuna Mizorama Mizote aia tam daih hi Chakma ho Chittagong Hill Tract leh Arakan ah te an awm a. India indan hnua lo lut te pawh Mizoram khua leh tui anga kan lo pawm zel mai chuan dan kalh a nih bakah Mizo hnam tan a la pawi thui hle thei ang.
Mizorama Chakma te lo pun dan leh pun chhan:
Kan sawi tak ang khan tun hma deuh British hunlai thleng pawh khan tuna Mizoram chhunga Chakma ho awmna zawng zawng saw, Mizo Lalte ram vek a ni a. Ram ala thawl em avangin Chakmaho te chu permit pein, condition awm thlapin, an lo awm hawh tir a ni. Tax pawh ram dang mi anga pek tir an ni kan tih tawh kha.

Heti taka sap hovin kan Mizoram min lo humhalhsak an tumna rilru kha a zahawmin a ropui teh lul nen, India an indan khan kan ram hruaitu hmasa ten chhunzawm nachang an hre ta lo ni a lang hi a pawi khawp mai. Tichuan, kum 1953-a Mizo District Council hmasa berin chhiahkhawnna dan a siam ‘Lushai Hills District (Revenue assessment) Regulation, 1953.’ Chuan Chakma te pawh chu thliar hrang tawh lovin House tax pawh Rs 2/- pek a phal sak ta a ni. India indan tirha Assam Scheduled Tribe List, 1950 a siamah chuan Chakma telh an nih loh laiin kum 1956 a Assam Scheduled Tribe List siam thatah chuan Chakma te chu telh an ni ve tan ta bawk a. (Vide Govt. of India, Ministry of Law, Notification No. SRO. 2477-A dated 29th/10th/1956, and published by the Govt. of Nagaland Vide Notification No. TAD/BC/1/55 dated 25th-1st-1957). Hei hi Mizoramin kum 1972 a UT kan lo nih pawh khan kan chhawm chho ta zel mai a ni.
British hovin India khawmualpui an han ţin san khan Chakma te tana vanduaithlak takin an Homeland-ah te hian minority nihna an chang ta a. Myanmar leh Bangladesh te hi India ram anga minority te humhalh kawnga ngilnei lah bengvar an nih loh avangin harsatna tamtak an tawk ta a ni. Mahni puala inrelbawlna khawl (Council) angte pek chu sawi loh, tihduhdah leh hmasawnna kawng a hlamchhiah chu an chan tawk a ni a mai a. Hei hi India rama refugee an rawn tlan luh vak vak na chhan pawh hi a ni. India hmarchhakah chuan Mizoram, Tripura leh Arunachal Pradesh-ahte Chakma engemawzat an rawn lut ta reng a. Tripura a awm tam zawk leh Arunachal Pradesh ah awm zawng zawngte hi ‘refugee’ anga chhiar leh chhinchhiah an nih laiin Mizoram, an rawn luh tamna berah chuan tumah refugee anga chhiar emaw chhinchhiah emaw an awmlo ni in alang. Hei pawh hi Mizo mipui leh hruaitute kan lo inthlahdah vang em ni ang aw…?
iii) Chutia Chakma-ho te chu anmahni Homeland ah pawh awm \ha hlei thei lova an siam lai chuan Mizoramah chuan ‘Refugee’ ang pawh a chhiar lem lovin kan luh tir hmiah hmiah mai niin a lang. Kan Politician thenkhatte lahin ‘Vote bank’ ang leka ngaiin an lo tlawn zawk mah emaw tih tur a ni. Autonomous District Council te pek an lo nih zel takah phei chuan British hunlai a an mikhualna ramah hian ‘ram neitu’ nihna an lo chang ve ta; a tih theih ta hial mai. Tichuan, tunlai khawvela Chakma ten an mahni hminga inrelbawlna khawl(Council) an neihna awmchhun chu Mizoram hi an ni rih mai awm e. (Tunhnaiah khan Bangladeshin pek ve an in tiam a, Tripura refugee thlem hawn nan an hmang a. Mahse, a tak erawh chuan a la thleng lo). Tichuan, Mizoram chu Chakma hote huangtau ngamna ber UT hial pawh an dilna ngamna ram awmchhun a lo nita a. Hei hi Chakma-ho Mizorama an lo punna chhan ber chu a ni.
iv) Mizorama Chakma te lo punchak dan record thenkhat atanga kan hmuh theihte chu hengte hi a ni:-
Year Chakma population Growth Rate%
1901 198 –
1911 302 52
1921 680 125
1931 836 22
1941 5,088 508
1951 11,435 124
1961 19,327 69
1971 22,392 16
1981 39,905 78
Tunah hian an mahni Chakma ho sawidan chuan Mizoramah mi 80,000/- vel awm tawha ngaih a ni.
Chakma ten UT an dil chungchang:
Chakma-hoten Mizoram leilung aţang ngeia anmahni puala UT neih an dil, Rajya Sabha Committee on petititions in an lo re commened thei mai kha Zofaten mak kan tiin min barakhaih hle a.
Chakma-hote hian keini Mizo ai hian Politics leh diplomacy an lo thiam ta zawk em ni chu aw…? Tih mai pawh awl a ni. Kha Committee khan tuna Chakma District Council huamchin saw zauh leh a, Chakma-hote tan UT pek an rawt bakah hnial fung mak angreng tak mai an rawn la chhuak a: “Chakma-hote homeland Arakan leh Chittagong Hill Tract te hi India ram chhungah lo rin luh ni ta sela chuan heng; Chakma te pawh India Citizen an lo ni mai dawn a. Chuvangin, duat tak leh dimdawih taka en tur an ni e,” an rawn ti kha ani ber a. Kan ngaihtuahna tihzauh nan kan rilruah heng zawhna te hi lo in zawt chhin ila:-

Mizoramah hian India Citizen dik tak a chhiar theih; Chakma engzat nge awma an hriat? Nge, Chakma hovin anmahni zat nia an inchhal apiang kha an pawm maiin, India Citizen vekah an ngai nghal bawk?
Chakma-hote chu tuna an Autonomous District chhungah sawn an len tawh loh vang em ni? An ram zauhsak an rawtna chhan kha? Nge, tuna Chakma District Council pawn lamah sawn Chakma ram emaw, ram ruak pek belh mai tur remchang an va hmu chhuak em ni zawk?
Chakma-hote hian homeland mumal vak an neih loh avangin Mizoram chhungah hian a zau thei ang ber ram lo hauh sak a, UT pek an tum zawk em ni?
Bangladesh te pawh khu India ramah lo tel ve chu nise; tuna Bengali Muslim-ho Assam rama rawn tlanlut zawng zawngte pwh hi Indian citizen an lo ni ve tho dawn a. Anniho pawh hi Assam atangin UT pakhat pek chu an phu ve thovin an hria em?
Vanneihthlak takin heng; zawhnate hi chhan ngai rih lovin Home Ministry chuan Rajya Sabha Committee on Petitions rawtna chu a lo hnawl ta rih a. Mahse, nakin lawkah an la rawn chawk tho leh lovang tih a sawi theih hauh loh.Kan ram leh hnam humhalh tur hian kan inbuatsaih reng a ngai tih i hria ang u.
Chakma Autonomous District Council:
Chakmaho-British hunlaia kan rama mikhual chamrei anga lo awm hawh ve mai mai thin ten Mizoram leilung chhung ngei a Autonomous District Council,-‘khua leh tui nihna mai baka a tir atanga ram neitu (indigenous inhabitant) nihna keng tel thei’ an lo nei ta mai hi chu thilmak a tling a. He thil hi ram neitu Mizo mipuite min rawn lo leh parliament pawhin hriatpui lohva vai Officer lian hovin dan ang pawh ni lova an lo pek mai niin a lang. He Chakma District Council lo piandan leh chumi a thil fello tam tak inphum ţeuh nia ka hriatte chu kumin(1998)a Central YMA lehkhabu chhuah “Ram leh Hnam Humhalh” ah khan kimchang fe in ka ziak tawh a.Tun tumah hi chuan sawi nawn tawh lo mai ila. Thil pakhat sawibelh ngai erawh chu awmin ka hria.

Engvangin nge khatih laia kan vai officer liante khan Chakma-ho kha an duhsak em em a, dan leh hrai pawh pawisa zo tawh lova District Council pek tuma hma an lak vak mai le? Mipui awptu hmasa British Officer ten nen chuan an Policy a va inpersan ta ve? A chhan a awm tih ringin politics lamah kan hranghluite ka zawt kual a. An sawidan tlangpui chu hetiang hian a ni: “Khatih lai kha Mizo buai vanglai a ni a. Chakma ho te khan Mizo sipai te kha an ngai thei lovin an khuaah pawh awmhmun an khuartir phal ngai lova. Sawrkar tan Intelligence lakna tha tak an ni mai a. Chuvangin, Mizo hnam sipai te chet velna dal thei turin Bangladesh ramri hrul zai zai thui tak huamin Chakma Autonomous District Council Kha pek an ni ta a ni” tiin an sawi deuh ber. Hei hi a dik ngei pawh a rinawm. Zofate tan he District Council hi a ngeiawm em em nachhan pakhat chu a ni.
Amaherawh chu keimahni sawrkar ngei kum 25 kan neih tawh hnu pawh a he District Council paih tura hmalakna mumal engmah kan la nei lo leh kan rorel khawl(Legislative Assembly) pawhin hemi hawi zawnga Resolution takngial pawh an la pass thei lo/ngam lo hi chu a zahthlak a, Zofate politic lam a hlawhchhamna lian tak niin ka hria. Mizote hi ram leh hnam humhalhna kawngah hian kan lo harhchhuak har lu deuh niin a lang. Kumin Central Y.M.A in ‘Ram leh Hnam Humhalh kum’ an rawn puan tak aţang tal hi chuan i harhchhuak ve tawh teh ang u. Kan sawrkar leh rorel khawl pawh hian sawi thamin hma han la ve tawh se ka van ti em……!!
“Harh la, harh la, Zoram i tlai ang e, Tho la, tho la, ke in lo ding ta che; Tho rawh hun ţha a liam hma hian.”

Posted By - Michael Lalmanzuala
Tunhnaia lehkhabu chhuak thar, MIZO ARMY (V. BATTALION VANGLAI 1966-67), Pu Ralliantawna(Zochhumpuii Pa) ziak hi phuahchawp tel si lo, a ngaihnawm zawnga novel style-a ziak a ni a. Amah hi he V.Battalion-a tel ve ngei a ni bawk a. Khang hunlai hre pha ve chiah lote tan phei chuan a ngaihnawm viau ka ring a, Bung 1-na hi ka han post a ni. Rawn post-zui zel ka tum ang.


BUNG 1
Ram buai a inţan

Zing ni chhuak chuan Rosanga tukverh chu a rawn chhun êng at mai a. A zirlai bute phawrhin English homework an neih chu a han bei malh malh a.
Hemi ni hi March ni 1, kum 1966 kum a ni a. Dar 7 vel chuan Rosanga chuan a homework tih tûr pawh a zo tawh a. Pawl kua a nih kum a ni a, “Kumin chu ţang hle teh ang, pakhatna nih ngei ka tum dawn a ni,” a ti rilru nauh nauh a. B.K.A a lo kal a, ani hi a classmate, a ţhian kawm ngeih êm êm a ni a, “E Sanga, i va zir nasa awm ve? Nizan thil thleng kha i hria em? Kan sikul step bulah khân M.N.F-hovin Assam Rifle-ho motor an lo lambun a. Motor pawh an bomb alh hluah mai a. Sipai pawh an thi ţeuh mai! Tûnlai titi rûkah chuan M.N.F-ho hian India ram aţanga Independent puan an tum a ni awm e. Silai pawh an nei ţha viau tawh a ni awm e. Puakrang chi hran hran, L.M.G-te pawh an nei an ti a. Ram tana bei tûrin Mizo tlangval tawh phawt chu tel tûrin an ti a ni awm e. Kei pawh tel ve mai tûr emaw ni ka ti deuh a. Han inkah ţhek ţhek mai pawh ka hnial lêm lo viau mai,” a han ti a.

Sanga chuan, “B.K, a ni khawp mai, mahse lehkha zir lai te kan ni a. Matric tal hi chu pass a ţha lo maw? Vawiin lam sikul kal i tum em? Sikul lamah i kal leh phawt mai ang,” a lo ti a. B.K.A pawh a haw ve leh ta a.
Rosanga leh B.K.A (Biakkima) hi tlangval kum 18 mi vel vê vê, inkawm ngeih tak an ni a. Mizo tlangvalah chuan a vantlang an ni a. Tin, an vengah pawh mi fel leh tlawmngaia sawi an ni. Thlân laih nikhua pawh hian a lût tam ber nih an tumin, a lût tam ber an ni ţhin rêng a ni. Rosanga hi tlangval hang lam deuh, pà tak leh fiamthu duh tak a ni a. B.K.A hi chu ngo lam leh pa lian lam, hnarngul sang deuh a ni a. Ţhiante thu hnial lova, zawm zêl thei, mi hlim thei tak, nui reng mai a ni a, ngaina lo pawh an awm lo.
He an sikul kalna Government High School hi heng hun lai chuan Sikul lian ber leh mi zawng zawng kalna a ni deuh mai a. Sikul naupang hi sang chuang an ni hawlh reng a ni. Mi lian fa leh fa lo lungrual taka an kalna “Zai tin kan vawrna kan Mizo High Sikul,” an lo tih ţhin Chanmari- a mi khu a ni.
Hemi nia Rosanga sikul va kal chuan Chanmari phei Pu Daiate in bula Jeep lo kâng ût ruam mai, an lo kil huai huai chu a va hmu a, a va pan hnai ve a. Grenade puak lo, a tlawlh pakhat lunga an lo rem hual pap te chu a han en ve a. A ţhianpa B.K.A pawh a lo awm ve reng tawh a. Rosanga a lo hmuh chuan, “E, i lo thleng ve chauh em ni? En teh M.N.F-ho hian an hneh âwm hle mai. Khi lai kan sikul tlang aţang khian an lo “ambush” a ni awm e,” a ti a. A han kawhhmuh a. Hemi ni hian sikul pawh an kal mumal lo va.
Tin, a hma zan 28th February zan khân Electric Venga Pu Lalnuntluanga-te inah Grenade a puak bawk a. Hemi zâna M.N.F hotu lam S.F Captain Zamana, Kapkima te leh Liankhuma te leh an ţhian Capt. Rokima-teho leh mi dang dangte chuan hman mai theih tûrin grenade-te chu an fit khawm a. Thanmawia te, Laltina te leh Malsawma- teho pawh an buai ve mam mam a. Mahse vanduaithlâk takin an zinga pakhat chuan a pin a han phawi chhin chu dawhkanah a thlauh palh ta hlauh mai a. A vir ta mawp mawp mai a. He an awmna in hi kalh narân mai ni lovin, a chhûng lamah hruiin an phuar tlat mai bawk a. An han darh hak a, kawngkhar phuarna phelh tum tawk an lo awm bawk a. Mahse an Grenade thlauh palh chu a puak ta dum mai a. A khu rum rum a han reh chuan an lo let phung tawh mai a. Tlangval Captain Rokima an tih chuan ţhiante a tam thei ang ber chhan tumin Grenade puahna lam chu a han bawh phei a, hei hian a ţhiante tam tak nunna a chhan tih thu te a thang a.
S.F. Captain Liankhuma chu a ke dinglam leh vei lam leh malpuiahte a per hneh hle a. Tin, Malsawma chu a thi nghal mai lo nâin a na hle tih a hriat bawk a. Tv. Laltina pawh a na ve hle bawk a. Captain Rokima erawh chu a ram leh hnam tân a nunna a hlànin a ţhiante leh he khawvel hnuchhawnin mual a liam ta! Thanmawia pawh a na hle mai bawk a. Civil Hospital-ah dah chhoh a ni nghal a. Tah hian Malsawma chu a thi ve leh ta a.
A tuk leh zan 2nd March 1966 hi chu rin aiin thawm a rehin, mipui thinlungah erawh chuan eng thil nge lo thleng dawn tih ngaichãngin an awm thuap thung a ni.
He kan Zoram lo buai tâk dân hi han chhui ta lawk ila, M.N.F. hotute thinlungah leh mipuite thinlungah chuan lungawi lohna lian tak awm vang niin a lang a. Kan ram hi development lamahte leh thil dang dangah hlamchhiah bîk ni-a an hriat vang niin an sawi ţhin a. Hei vang hian Independent law law ila, kan ram leh hnam tân a ţha ang tiin an lo ngaihtuah ţhin a ni. Tin, an sawi dân chuan Saphovin India a indantir dawn lai khân, “Nangni Mizoho chuan in duh chuan kum 20 hnuah in indang (Independent) thei ang,” tiin thu an lo hnutchhiah a ni âwm e.
Heng thu avangte hian M.N.F rilruah chuan mahni a ro inrel duhna lian tak a lo intuh ta a ni. Tichuan kum 1964, December ni 6 khân Mizo tlangval Special Force an tih maite, mi tumruh leh rinawm ţhe ţhaw 20 rual chuan East Pakistan lamah râlthuam lama pûr chaw tûrin an liam tan a. Aizawl aţangin mi 10, Lunglei aţangin Col. Ramlianateho paruk (6) an lo thawk bawk a. Shillong aţangin mi pali (4) an thawk tel leh a. Henghote hi an hmingte pawh hriat an niin mahse sawi lo mai ila, a ţhen chuan tûnah chuan an thiante pawh ngai zo tawh lovin ‘Fam rolungmualah riah rûn’ an lo rem tawh a ni. Heng Special Force-ho hi khâng hun lai kha chuan Mizo Army Sipai ţha bera ngaih an niin Captain-ho pawh khân M.N.F Party an din tharnaah C.O (Commanding Officer) thlengin appointment an pe thei a ni.
Heng silai leh râlthuam la tûra kalten Mymensong District an zuk thlen hian he laia Pakistan sipaihotute hian, “Eng nge in duh?” an lo ti a. Anni chuan, “We want to see Minister Akbar of Chitagong,” an han ti a. Chutah chuan a rang a rangin Dacca lamah message an thawn phei a. Dacca lamah an phur phei ta a ni. Hei hi an “Password” atâna an lo ruat lâwk a ni a.
Anni-ho hian silai leh a mu an rawn phurh hi March thla, kum 1965-in Tuisen hnar, Mizoram chhûng an rawn thleng leh thei chauh a ni. Hnimhnah nêm leh changêl leh tumbu ringin an hun an hmang rei hle a ni. An silai leh silai mu vêl an phurh hi a rit êm êm mai a. Mahnia thawhpui zo an awm meuh lo. An han innghat hi an chau bawk a, an muhil nghâl thlawrh thlawrh zêl mai a. Hemi tum hian Rifle 30, Stengun 6, L.M.G. (Light Machine Gun) 4, Tommy Gun 8, Pistol 20 leh Breta pali vel leh Anti - Tank mine 10 vel bâkah silai mu a tam thei ang ber an rawn phur a. Tuisen hnârah hian heng râlthuamte hi an han thukru a, mahni veng lam ţheuhah an haw leh ta a. A hnuah mi 200 (zahnih)-in an va la chhuak leh a, an zo lo hial a ni. Mahse heng S.F, Mizo Army rual sawmhnih-ho hi chuan an kawr hak lai bâk eng mah an keng lo. Heng silai lo zuk la chhuaktuho lo pachanzia leh an hnathawhte hi Mizo tlangval, an naute hian an theihnghilh lo. Tûnah hian a la damte an awm laiin tam tak hi chuan mual an lo liam tawh a ni.
Hemi silai zuk la chhuak hovin an theihnghilh theih loh mi tlawmngai chu a ţawngrin avanga ‘Khûm Tlangauva’ an tih mai chu a ni. A ţhiante chau lutuk an mut bawrh bawrh lai pawhin chau ve êm êm mahse, an ei tûr a lo chhûm diam ţhin a ni. A hnua, ram a han buai tâkah khân 25th Vanapa Battalion Commandant-in a awm a. A hote zingah amah ngaisang lo an awm lo.

_( Thu inchuh awm a nih vangin a sei thawkhat ang.)_



Eden bawhchhiatna hi *bumna vang tih leh Duhthlanna vang* tih thu hi tun hma atanga thu inchuh awm reng, sawirem harsa tak pawl mah ni se, heti hian han chhui ve dawn teh ang. Ngaihdan nei sa a chhiar loh a tha ang.
Pathianin Adama a siam hmasa te te a, chu mi hnuah chuan leia thil awm tinreng chu akutah pe in ani chuan an hming a lo phuah sak hlawm a. Pathianin huan lai takah chuan *nunna thing leh a chhai leh a țha hriatna thing a țo tir bawk a.* Gen. 2:9.
EDEN BAWHCHHIATNATichuan, Pathian chuan mihring(Adama)-hnenah chuan, *Huana thing tinreng rahte hi I duh duhin I ei thei e; a chhia leh a țha hriatna thing rah erawh chu I eitur a ni lo, I ei chuan I ei ni la la in I thi ang,* a ti a. Gen. 2:16-17. Heng thu zawng zawng a awm hnuah Adama chu tui takin a muhil a, a nákruh atang chuan a kawppui awm mi tur hmeichhia(Evi)- a siam ta a. Gen. 2: 21-23.
He Eden hmuna huanah chuan, van atanga an paih thlak tak Lucifara chu rûl anga lo kal in, a thil tum ber Pathian do anih vanga a do phak loh chu; amit note ang maia avawn that, nitin a len dun pui thin mihring chu a rawn beI ta. Evi hnenah chuan theirah eitur chuan a thlem a, ei mi a ni lo; Pathianin ei a phal loh zia pawh hre reng chung khan, Evi chuan, *thing rah chu ei mi a ni tih leh mit la tak a ni tih a hriat chuan a rah thenkhat chu a lo va, a ei ta a,* Gen. 3:6.
Heta a ei chhan chu hei hi a ni. Ei mi a ni tih leh amah tifinga, Pathian ang nih duhna leh chákna kha a ni a. A taka an eihma khan amahah duhna leh chákna chu anei ngei e. Chu chu Bible chuan tihian a lo sawi leh a, *chákna chuan no apai a, sual a hring thin a, tin, sual chuan alo puitlinin thihna a hring thin*. Jak. 1:15- ah chuan a lo sawi a. Amaha thei ei duhna leh chákna aneih kha thlemna a tawhna chu a ni a, mahse kha chákna kha sual a ni lo a, an ei chak vang khan an thi reng reng lo a, an ei chák ang taka an ei chiah khan *SUAL* chu a lo ni a, chu chuan *THIHNA* arawn hring chhuak ta zawk a ni.
Mahni nunah pawh ani vek e, khawvel thil tih kan chák em em na hi sual a ni lo a, kan chákna hmanga thlemin kan awm a, ataka kan va tih kha sual chu ni in chu chuan thiam loh min chantir thin a ni zawk.
Tichuan, Eden huanah khan thil pahnih a thleng dik nghal a, chu chu, *I thi ang* ti a Pathian sawi leh, *thi teh suh e* ti a setana sawi kha a ni a. An sawi tum a in ang lo ve ve a. Pathian chuan thi a tih reng reng chu, *amah nena inzawmna nei lo, in mihran hi a ni chuan thi a ti a*. Fapa tlanbo nunah kan hmuh kha, *he ka fapa hi a thi a, a lo nung leh ta a nih hi* Luka. 15:24. A awmzia chu, kan inzawmna a chat a, kan inmihran rawh a, tunah chuan kan lo inzawm leh ta a tihna a ni. Setana'n, *thi teh suh e* a tih khan, mihring lama hnuk chat thi a ni a. An thi lo reng bawk a, chuvang chuan Eden hmunah khan a thleng dik ve ve a nih kha.
Tichuan, sual chu, *Hamartia, Grik; Hattah, Heb/ Tumțhelh* tih a lo ni ta a. Enge an tum an țhelh chu ni ang? *Pathian anga siam ni si khan Pathian an tumna in an ei a, an an tum lo zawk setana fa an lo ni a* chu chu a ni tumțhelh chu a ni. Joh. 8:44. Pathian fa ni thin kha, kan tum loh zawk setana fa kan lo ni ta zawk anih chu.
Le, tichuan duhthlanna a ni em?
*2Tim. 2:14- Adama chu bumin a awm lo va, hmeichhia erawh chu bumin a awm a, bawhchhiatnaah a tlu ta a.* tiin Paula chuan a rawn sawi chho ta a, Bum a awm zawk chu Evi a ni a, Adama chu bumin a awm loh avangin ama duh thu ngei chuan thei chu a ei ták avangin bible chuan heti hian a lo sawi leh a, *a rah I ei tur a ni lo; tia thu ka pek che kha, a rah I ei avangin lei hi nangmah avangin anchhe dawngin a awm ta a ni. Gen.3:17* a ti ta a ni. Khawvela sual a a tluk chhan chu Adama bawhchhiatna vang kha a ni a, Adama'n, a ei hma; Evi chauhin a ei lai khan khawvelah sualah a la tlu lut eih lo, a chhan chu *a thuthlunna hmun chu Adamaah khan a ni zawk.* Pathian hian a thuthlung ava ngai pawimawh em!

Chuvang chuan Paula chuan, Rome-ah khan Adama leh Krista chu rawn khaikhin chho vin, *mi pakhat(Adama)- avangin khawvelah sual a lut a, sual avangin thihna a lut bawk. Rome. 5:12* ah arawn ti ta chat chat a, Thei ei hmasatu kha Evi ni mah se, Evi ah chhui a ni ngai lo a, Adamah vek chhui zel a ni a, *Adama bawhchhiatna anga thil tisual lote chungah pawh thihna chuan ro a rel a. Rome. 5:14.* Adama bawhchhiatnaah khan kan tello, mahse chu thlah kal zel nihna avang chuan kan lo bawhchhia a, chuvang chuan thil tisual tu chu a thi ngei tur a ni. Eze. 19:20. Thi tur, hrem tur chu thil tisualtu ngei, Adama/ keimah ngei hi ka lo ni a. (Adama tih chu, mihring tihna a ni a; mihring chu nang leh kei ngei hi kan lo ni si.)
Tichuan, bawhchhiatna hmuna inhnam hnawih zawng zawng chu Gensis PC section. 3: 14- 19 tlawh chhanin chunglam court chuan hremna an vaiin a pe ta vek a. Rúl hnenah chuan *Vaivut I chaw a ni ang* a tih khan, rul zawng zawng hian vaivut an ei lo a, a awm zia chu, *kan taksa vaivuta siam ngei hi setana chaw/ a thlem leh bei tura a chung thu rel niin,* hmeichhia chuan vawiin thleng hian an nau neih leh hmeichhe lam harsatna hi an nei ngah em em a, mipa ten rim taka hna kan thawh a lo ngai ta a nih hi maw.
Chuvang chuan he eden bawhchhiatna hi taksa bawhchhiatna a ni a, anmahni thu a thei ei phalloh ei an nih vangin, sualah an tlu a, anmahni duh thu vanga nunna thing an ban mai loh nan ven that a ni a. Mahni thu a engmah tih theih tawh lohna vang chuan, nun kan neih nan kan aiawhin Isua a lo kal a, ani chu Adama nena a tehkhin chhan pawh kha, *Mi pakhat tihmawh avang khan mi tam tak chu misual an lo ni ta a, chutiang bawkin mi pakhat tihawih avang khan mi tam tak chu mi fel an lo ni ang. Rome. 5:19*
Chuvang chuan I duhthlanna ngei hmang khan I hmaah nunna leh malsawmna, thihna leh anchhia chu chhawpsak reng ini e. Deut. 30: 19.
🌷Vanlalsanga Tochhawng🌷
- Khawbung.

Ziaktu : Khawlhring Sapdanga. Vanglaini Editor.
.


Kum 1989-a MNF sorkar thar a lo pian khan, Chief Minister thar Pu Zoramthanga khan, chhechham zawh hlimah Raj Bhavan tual zawla press conference-a a thusawi hmasa ber chu, "Chakma District Council kan thiat ang" tih leh, "MLA-te hnenah a thlawnin Car kan pe ang" tih a ni. Chakma District an thiah chuan, Sixth Scheduled of India constitution Article 273-G an bawhchhe dawn tih a hrechhuak a ni mai thei, chu chuan ama sorkar ngei pawh thiah a nih phah thei tih hriain, an duap zuzi nawi hlen ta a ni ber. Car sem a tiam erawh chu, a sorkar tluk phahna lam a kawk lo bawk a, an bawhzui tha hle.
.
MLA inthlan thar apiangin, MLA te Car leina atan cheng nuai 320 kan theisem zui ta zel a nih hi.
.
CADC hi constitution of India-in a humhalh tehmeuh mai. Mahse state sorkar tan thiah theih loh bura ngaih tur a ni lo. A kalkawng erawh chu tunlai Champhai kawng angin a bumbohin a thui deuh a ni mai.
.
Kan state chhunga awm a ni miau a, constitution-in enge a ziah thlir loin, ram leilung fate tan an hnawksak em? tih thlir mai tur a ni. Hnawk kan tih takzet chuan kan thiat mai tur a ni.
.
Zirlaiten tha leh zung leh thisen senga an nawr chiam pawh a ngai lo. Han thiat ila, Central sorkarah an zualko vat ang a, state sorkar chu an rawn thiat ve vat ang. Chu chu kan huam mai tur a ni. Ngaihtuah vang vang ila, Mizoram tan a tha zawka kan hriat chuan a nghawng tur z z kha huamin kan thiat mai tur a nia.
.
Tlak hlau rorel theory-ah erawh a leng lo a, sawi rik ve dek chi a ni lo.
.
Foreigner Chakma, dan bawhchhiaa lo lut zawng hi dan tlawhchhanin, state sorkar chakna hmangin hnawhchhuah phawt tur, hmanrua atan pawh zirlaite ni loin, police bn khat leh an awmphaw, an tiang leh an tear gas te kha a tawk em em. Zirlaite nghaisak nan ni loin, foreigner illigal migrant-ho hnawhchhuah nan ....
.
Mizoram mi dik tak Chakma te chauh an awm hnuah, an la hnawksak dawna a lan zel chuan CADC chawpin thiah mai tur. Mizoram mipuite mitmei thlithai hmasa lovin Central sorkar a pawng chet lo ang. A rawn pawng chet a, state government a rawn thiah hlauh pawhin, kan tuar huam mai tur a ni.
.
Article 273-G hi kan namnul ni loin, siam that kan nawr mai ang chu. Bung dang chang dang pawh an siam that hnem tawh em hi! Rem leh rem lova an piantir hi, rem leh rem loin kan thiat ngam ve tur a ni mai.
.
A hnuk pakhat chiah a awm - Captain berin a ngam leh ngam loh thuhla mai a ni e.
Powered by Blogger.