Posted by - Michael Lalmanzuala
Lalthara IAS


Kan naupan lai chuan “Tuikuk” leh “Takam” ho hi kan hlau thei em em ţhin a. Kan khua Reiek chu an Aizawl kalna kawngah an hman thin avangin saruaka hrenpereng chauh kaiha an kal dum dum kan hmu thin a. Naupang ţap thlem leh tihţhaih nan pawh, “I ban loh chuan Takamin an man ang che,” kan ti fo mai. Khanglaia Takam tia kan hriatte kha ‘Chakma’ hi an lo ni reng mai a.
Tun hnai maia Chakma hovin Mizoram leilung aţang ngeia UT sahthlak an ngiat tak avang leh Rajya Sabha Committee On Petitions in an dilna chu an lo recommend chungchang hi kan buaipui zual ta thut mai a. Chakmate hi tu te nge maw an nih a; engtia Mizoram chhunga rawn lut nge an nih a; engtia Chakma Autonomous District Council hi lo piang a; Chakma Minister te meuh pawh lo nei ta zel mai nge kan nih? tih zawhna angte chuan Mizo ţhangtharte rilru a luah ţan ta a. All Mizo Post Graduate Students Union-in min rawn ngenna angin he Article hi ka han ziak ve a ni.
An Ţobul: Chakma hote hi awmna ram bik nei mumal lo (Nomadic Tribe) anga rei tak an khawsak avangin a ţobul pawh hi chiang faka chhutchhuah a harsa a. History ziaktute pawhin chiang leh mumal taka ziah tur an hre tlem hle a, an rinsiak vel mai mai a ni ber. Mongolian thlah zinga Tibeto-Burman pengkhat an nih ring an awm laiin ţhenkhat erawh chuan Tai-Shan emaw, Mon-khmer thlah emaw atanga lo chhuak niin an ring bawk.
An lan dan chuan China ram aţanga an thlahtute hi lo chhuakin an pemkual an pemkual hnuah Burma rama Arakan vel hi lalte meuh neia awmhmun an khuarna hmasa chu niin a lang. Arakan aţang hian tuna Bangladesh ramchhung Chitagong ramchhung Hill Tract-ah hian a ţhente chu an pemthla lehin awmhmun an khuar leh a. He hmunah pawh hian anmahni puala lal te pawh neiin tuma tihbuai lohvin kum zabi engemaw zah chu an awm bawk a; tichuan, khawvela an insingsak fel tana hnam hrang hrang te ‘hmun leh ram bik’ neia awmhmun an inkhuarlai khan Chakma te chu Arakan leh Chittagong Hill Tracts-ah hian an awm ber a. Hengte hi an ram (Homeland) anga an ngaih theih awmchhun chu a ni ta a ni. Chittagong Hill Tracts-ah hian Bengali ho nen an inpawlh hle avangin Bengali tihdan tam tak an lo la ta a, “An ţawng pawh hi Bengali nen inpawlh tak a lo ni ta a.
An sakhua Buddism hi engtiklai leh khawi aţanga an lo vawn nge tih hriat a harsa hle a. Arakan-ho hnen aţanga an lakchhuah a nih hmel ber. Chakma hote pawh hi British Empire hnuaia an lo awm ve tak khan Mizorama an tih ang deuh bawkin an Lal (Raja) te chu ban chuang lovin, an Lalte hmangin an enkawl ve mai thin.
Mizorama an lo luh a, Khua an din ţan leh Mizorama an dinhmunte :
i) Chakma hoten Mizoram leilung an rawn rah hmasak ber tum chu 1872 khan a ni. British sipaiten Mizoram an rawn run dawn khan An puak phur turin Chakma 500 vel lai an rawn hruai a, heng Chakma puakphurte hi an Lalnu Kalindi Rani in a tirhte an ni nghe nghe a ni. Hemi ţuma British Sipai hruaitu Capt. Lewin chuan, “Chakma ho te chuan he Lushai Hills hi an vawikhat hmuhna a ni,” tiin a record nghe nghe a ni. Heng Chakma puakphurte hi an cham bang mai lova, an haw leh vek a ni. Mahse, heta lokalte atang hian Tlabung thlanglam lui kam vel chu ramruak leh ngawpui, thing leh mau laktur tamna hmun a ni tih an hre ţan ta a.

Tichuan kum 1905 vel aţang khan Samakkaih Luikam velah an rawn lut ţan ta a. Heti lai vel hian mihring an la thawl em avangin Mizo Lalte pawh khan ‘Chhiahkhua’ atan tiin an lo lalut ve mai ni tur a ni. Tiante, Lungno,Thingsen leh Muallianpui lalram chhungah te hian an lo lut hmasa niin a lang. Tin, kum 1918 vel khan Chakma ţhenkhat chu Pukzing Lal khua leh tui angin Marpara velah an awm tih kan hmu bawk. Kum 1925 vel khan Phuldungsei Lalram Chhunga Mualvawm leh Aivaphai velah chhiah chawiin khua an din ţan bawk.
Tin, Indopui-II na lai vel khan Chakma tamtak chu Labour Corps aţangin Mizoram an lo lut bawk a, hengmite hi tamtak chu hawkir leh tawh lovin an chambang ta bawk niin a lang.
ii) British hunlaia Mizoram chhunga Chakma khawdin phalna hmasa ber chu kum 1933 khan Lunglei SDO in hetiang hian a chhuah a ni.
“Order No. 4 of 1933-34, dated, Lunglei,16, May, 1933
C.I Taia’s reports received. Previous paper persued. Debicharan is allowed to settle with his 15 houses in the land of Lukusuri, the provisional boundary of which will be as follows:
West – Thega Lui
North – Upto the Lukisuri Lui from its junction with the Thega to its source in the Uiphum Tlang
East – Along the Uiphum Tlang to the source of Lukisuri Lui
South – Down the Lukisuri Lui from its source in the Uiphum Tlang to its junction with the Thega.
In the event of Dibicharan committing any misdeamour, he is liable to be turned out on being
given amonths notice.”
Hemi Lukisuri Khuaah hian Debicharan hian Mizo lal ang deuhvin ro a rel zui ta zel a. Kum 1954 a Mizo lalte ban tir an nih ţum khan Debicharan fapa Lambomani chuan lal banna compensation pawh kha Rs 3840 pawh a dawng ve nghe nghe a ni. Tin, hemi khua bak hi chu sorkar phalnaa Chakma khua, mahnia roinrelbawl thei din a awm lo niin a lang.

iii) British hun lai kha chuan Chakmahote hi Chittagong leh Arakan lamah te British khua leh tui an ni na in; Mizoramah erawh ramdang mi anga ngaih an ni thung. Chakma khaw din phalna thupek kan han tarlan tak aţang pawh hian ‘Mikhual chamrei’ ang leka ngaih an nihzia a hmuh theih. Tin, chhiah (House tax) pek chungchangah pawh ram pawn lam mi – Chakma te ang chu a ram leilung mite nen angkhata en an ni ngai lo. Hemi chungchangah kum 1934 a sawrkar thu chhuah lo en ila:-
“In exercise of the power conferred by section 35 of the Chin Hills regulation 1896 (Regulation V of 1896) as extended to the Lushai Hills District by Notification No 2287 AP dated the 10th March, 1932, and No 2194 AP, dated 13th March, 1933, the government of Assam are pleased to prescribe with effect from the 1st of August, 1934, for the said District, the taxes specified in the Schedule annexed hereto.

Schedule:
Lushai – House tax at Rs 2/- per year throughout the Districts.
Non – Lushai – House tax at Rs 5 per year.”
(N.B. British hun lai a ‘Lushais’ tih khian tuna Mizo inti ta te hi min huamtir vek a. Tunlaia intihhranna rilru nei deuh taa lang- Lakher, Lai leh Hmarte pawh hian ‘Lushais’ tih ah hian ihe lovin an lo inhuamtir vek ţhin bawk; tax pawh Rs 2/- an pe a ni. Tuna anmahni huam chiang leh zual tura ‘Mizo’ tia kan invuah hnuah phei hi chuan an intih Mizo lohna chhantur awmin a lang lo. Chuti chung pawha an la inti Mizo duh lo a nih pawhin kan tlawnna tur emaw, an hming pual bika duhsakna kan pek phahna tur awmin a lang lo. Mizoram chu Mizote tan a ni hmasaber tur a ni.)
Chakma hote chu non-Lushais a chhiar an nih avangin House Tax pawh Rs 5/- an pe bik reng a ni.
iv) Tin, Chakma ho chu ramdang mi (Non-Indigenous) anga ngaih an nih avangin leh an lo pun tual tual si avangin khaw hmun leh in hmun pek chungchangah pawh nasa taka khuahkhirh bik an ni. Hemi chungchanga E.S Hyde, Superintendent South Lushai Hills in kum 1944 a a thu chhuahah hian a chiang khawp mai. Hetiangin:-

CHAKMA SETTLEMENT IN SOUTH LUSHAI HILLS
The following principles will be observed in dealing with the Chakma (and Tipera) settlements and bastis in South Lushai Hills:-
1. Owing to the large number of Chakma now settled in South Lushai Hills, most of whom have considerable families, no further application for settlement will be considered but for the most exceptional reasons.
2. No passes for separate houses will be considered except where the applicant is :- (a) The grown up married son of a Chakma who had settled for at least ten years in the Lushai Hills. The grown married grandson of such a settler.
In both these cases, the applicant himself must also be a permanent resident of the Lushai Hills. Passes for daughters will not be considered. If these marry outside Chakma, they must go to their husband’s village. If they marry Lushai Chakma the husband will be covered by the rules above.

3. The site of each Chakma bastis will be decided by the chief in consultation with the Karbari, and will be reported to the circle Interpreter. The site will not be changed without the permission of the Sub-Divisional Officer or Superintendent. The name of the Karbari with the location of the basti will be reported for record in this office.
4. The bastis shall consist of not less than 15 houses which are to be concentrated in a village site,or along a lane which shall not be more than half a mile long. No dwelling shall be built outside this site,other than jhum houses and granaries,etc.
5. The Chakma will make and maintain throughout the year a footpath from their basti to the Chief Village.
6. The Rules about jhums on the river banks will be strickly observed, and order this office will be obtained before any departure is made from this rule.
7. Chief will be responsible for the general control of the Chakmas in their ‘ram’. They will normally work through the Karbari who will be removable on the recommendation of the Chief if he is found to be either ineffective, or of bad character.
8. Mass movement of a whole or the large part of the basti from one Chief’s ‘ram’ to another will require the prior sanction of the Sub-Divisional Officer or Superintsndent. Individual shifting of ‘Pemming’ of houses snd families will be allowed as Lushai villages”.
Dated, Lunglei
the 21st March 1994
Sd/- E.S. Hyde,
Superintendent, South Lushai Hills.

Hemi chhunzawmna ang deuh hian Superintendent of Lushai Hills chuan kum 1949 khan order dang a siam leh a:
Extract from the Inspection note of Superintendent, Lushai Hills, on SDO’s office, Lungleh:
“(2) Chakma and Tripura Register: No new passes are being issued. These people are foreigners, and I do not see any reason why they should pay tax at the foreigners’ rate of Rs.5/- each. Taxes must be realized at this rate from 1950-51. Mr. Hydes order dated 21st March 1944 should be re-published from both Lungleh and Aijal. All Chiefs and C.Is should be asked to report the names of Chakmas and Tripuras who entered the District in violation of that order after1944. This list must reach me by 31-1-50. Any chief who does not report the infiltration of Chakmas and Triptiuras to their ‘rams’ will be dealt with severely. All chiefs should be warned accordingly.”
No.10385G/11-7 of 2-12-49
Extract to Officer, i/c Housetax for doing the needful.
For Superintendent, Lushai Hills.

India Independent hnu thleng pawh khan hun engemawti chhung chu sawrkar chuan Chakma khuahkhirna dan chu a keng kawh zel a. Mizo District Counvil din fel hnu lawkah hetiang hian D.C. Aijal chuan order a chhuah leh a;-
Standing order No. 5 of 1954
“It is hereby notified for information and strict compliance by all chiefs and headmen in the Lushai Hills District that no new influx of Chakmas and Tripuras will be allowed without the prio permission in writting of the Deputy Commissioner, Lushai Hills.
Serious notice will be taken if any chief/headman fails to report the names and perticulars of new arrivals (Chakmas and Tripuras) in his jurisdiction.”
Sd/-
Deputy Commissioner of Lushai Hills
Memo. No.GP.21/54/52,
Dated, Aijal the 2nd July,1954.
Chakma te hi engtia Mizoram khua leh tui (citizen) lo ni ta nge an nih?
British hun lai kha chuan Chakma homeland a kan ngaih ber Arakan leh Chittagong Hill Tract te pawh kha India ram ang thovin British Empire rorelna hnuaiah an awm ve a. Chutichuan, India indan laia India ram chhunga Chakma lo awm nghet (refugee ni lo) ho kha chu India citizen anga ngaih an ni ta mai. Mizoram chhunga lo inbengbel tawh Chakma te pawh kha Mizoram khua leh tui angin kan pawm zui ta a ni mai.

Mizo tam tak pawh Burma rama rin luh chin a lo chengsa te kha chu Burma citizen an lo ni mai ang deuh hi a ni ang. Amaherawh chu, India indan hnua phalna nei lova a ruk arala rawn pemlut te erawh hi chu thliar hran ngei ngei an ţul ta a ni. Tuna Mizorama Mizote aia tam daih hi Chakma ho Chittagong Hill Tract leh Arakan ah te an awm a. India indan hnua lo lut te pawh Mizoram khua leh tui anga kan lo pawm zel mai chuan dan kalh a nih bakah Mizo hnam tan a la pawi thui hle thei ang.
Mizorama Chakma te lo pun dan leh pun chhan:
Kan sawi tak ang khan tun hma deuh British hunlai thleng pawh khan tuna Mizoram chhunga Chakma ho awmna zawng zawng saw, Mizo Lalte ram vek a ni a. Ram ala thawl em avangin Chakmaho te chu permit pein, condition awm thlapin, an lo awm hawh tir a ni. Tax pawh ram dang mi anga pek tir an ni kan tih tawh kha.

Heti taka sap hovin kan Mizoram min lo humhalhsak an tumna rilru kha a zahawmin a ropui teh lul nen, India an indan khan kan ram hruaitu hmasa ten chhunzawm nachang an hre ta lo ni a lang hi a pawi khawp mai. Tichuan, kum 1953-a Mizo District Council hmasa berin chhiahkhawnna dan a siam ‘Lushai Hills District (Revenue assessment) Regulation, 1953.’ Chuan Chakma te pawh chu thliar hrang tawh lovin House tax pawh Rs 2/- pek a phal sak ta a ni. India indan tirha Assam Scheduled Tribe List, 1950 a siamah chuan Chakma telh an nih loh laiin kum 1956 a Assam Scheduled Tribe List siam thatah chuan Chakma te chu telh an ni ve tan ta bawk a. (Vide Govt. of India, Ministry of Law, Notification No. SRO. 2477-A dated 29th/10th/1956, and published by the Govt. of Nagaland Vide Notification No. TAD/BC/1/55 dated 25th-1st-1957). Hei hi Mizoramin kum 1972 a UT kan lo nih pawh khan kan chhawm chho ta zel mai a ni.
British hovin India khawmualpui an han ţin san khan Chakma te tana vanduaithlak takin an Homeland-ah te hian minority nihna an chang ta a. Myanmar leh Bangladesh te hi India ram anga minority te humhalh kawnga ngilnei lah bengvar an nih loh avangin harsatna tamtak an tawk ta a ni. Mahni puala inrelbawlna khawl (Council) angte pek chu sawi loh, tihduhdah leh hmasawnna kawng a hlamchhiah chu an chan tawk a ni a mai a. Hei hi India rama refugee an rawn tlan luh vak vak na chhan pawh hi a ni. India hmarchhakah chuan Mizoram, Tripura leh Arunachal Pradesh-ahte Chakma engemawzat an rawn lut ta reng a. Tripura a awm tam zawk leh Arunachal Pradesh ah awm zawng zawngte hi ‘refugee’ anga chhiar leh chhinchhiah an nih laiin Mizoram, an rawn luh tamna berah chuan tumah refugee anga chhiar emaw chhinchhiah emaw an awmlo ni in alang. Hei pawh hi Mizo mipui leh hruaitute kan lo inthlahdah vang em ni ang aw…?
iii) Chutia Chakma-ho te chu anmahni Homeland ah pawh awm \ha hlei thei lova an siam lai chuan Mizoramah chuan ‘Refugee’ ang pawh a chhiar lem lovin kan luh tir hmiah hmiah mai niin a lang. Kan Politician thenkhatte lahin ‘Vote bank’ ang leka ngaiin an lo tlawn zawk mah emaw tih tur a ni. Autonomous District Council te pek an lo nih zel takah phei chuan British hunlai a an mikhualna ramah hian ‘ram neitu’ nihna an lo chang ve ta; a tih theih ta hial mai. Tichuan, tunlai khawvela Chakma ten an mahni hminga inrelbawlna khawl(Council) an neihna awmchhun chu Mizoram hi an ni rih mai awm e. (Tunhnaiah khan Bangladeshin pek ve an in tiam a, Tripura refugee thlem hawn nan an hmang a. Mahse, a tak erawh chuan a la thleng lo). Tichuan, Mizoram chu Chakma hote huangtau ngamna ber UT hial pawh an dilna ngamna ram awmchhun a lo nita a. Hei hi Chakma-ho Mizorama an lo punna chhan ber chu a ni.
iv) Mizorama Chakma te lo punchak dan record thenkhat atanga kan hmuh theihte chu hengte hi a ni:-
Year Chakma population Growth Rate%
1901 198 –
1911 302 52
1921 680 125
1931 836 22
1941 5,088 508
1951 11,435 124
1961 19,327 69
1971 22,392 16
1981 39,905 78
Tunah hian an mahni Chakma ho sawidan chuan Mizoramah mi 80,000/- vel awm tawha ngaih a ni.
Chakma ten UT an dil chungchang:
Chakma-hoten Mizoram leilung aţang ngeia anmahni puala UT neih an dil, Rajya Sabha Committee on petititions in an lo re commened thei mai kha Zofaten mak kan tiin min barakhaih hle a.
Chakma-hote hian keini Mizo ai hian Politics leh diplomacy an lo thiam ta zawk em ni chu aw…? Tih mai pawh awl a ni. Kha Committee khan tuna Chakma District Council huamchin saw zauh leh a, Chakma-hote tan UT pek an rawt bakah hnial fung mak angreng tak mai an rawn la chhuak a: “Chakma-hote homeland Arakan leh Chittagong Hill Tract te hi India ram chhungah lo rin luh ni ta sela chuan heng; Chakma te pawh India Citizen an lo ni mai dawn a. Chuvangin, duat tak leh dimdawih taka en tur an ni e,” an rawn ti kha ani ber a. Kan ngaihtuahna tihzauh nan kan rilruah heng zawhna te hi lo in zawt chhin ila:-

Mizoramah hian India Citizen dik tak a chhiar theih; Chakma engzat nge awma an hriat? Nge, Chakma hovin anmahni zat nia an inchhal apiang kha an pawm maiin, India Citizen vekah an ngai nghal bawk?
Chakma-hote chu tuna an Autonomous District chhungah sawn an len tawh loh vang em ni? An ram zauhsak an rawtna chhan kha? Nge, tuna Chakma District Council pawn lamah sawn Chakma ram emaw, ram ruak pek belh mai tur remchang an va hmu chhuak em ni zawk?
Chakma-hote hian homeland mumal vak an neih loh avangin Mizoram chhungah hian a zau thei ang ber ram lo hauh sak a, UT pek an tum zawk em ni?
Bangladesh te pawh khu India ramah lo tel ve chu nise; tuna Bengali Muslim-ho Assam rama rawn tlanlut zawng zawngte pwh hi Indian citizen an lo ni ve tho dawn a. Anniho pawh hi Assam atangin UT pakhat pek chu an phu ve thovin an hria em?
Vanneihthlak takin heng; zawhnate hi chhan ngai rih lovin Home Ministry chuan Rajya Sabha Committee on Petitions rawtna chu a lo hnawl ta rih a. Mahse, nakin lawkah an la rawn chawk tho leh lovang tih a sawi theih hauh loh.Kan ram leh hnam humhalh tur hian kan inbuatsaih reng a ngai tih i hria ang u.
Chakma Autonomous District Council:
Chakmaho-British hunlaia kan rama mikhual chamrei anga lo awm hawh ve mai mai thin ten Mizoram leilung chhung ngei a Autonomous District Council,-‘khua leh tui nihna mai baka a tir atanga ram neitu (indigenous inhabitant) nihna keng tel thei’ an lo nei ta mai hi chu thilmak a tling a. He thil hi ram neitu Mizo mipuite min rawn lo leh parliament pawhin hriatpui lohva vai Officer lian hovin dan ang pawh ni lova an lo pek mai niin a lang. He Chakma District Council lo piandan leh chumi a thil fello tam tak inphum ţeuh nia ka hriatte chu kumin(1998)a Central YMA lehkhabu chhuah “Ram leh Hnam Humhalh” ah khan kimchang fe in ka ziak tawh a.Tun tumah hi chuan sawi nawn tawh lo mai ila. Thil pakhat sawibelh ngai erawh chu awmin ka hria.

Engvangin nge khatih laia kan vai officer liante khan Chakma-ho kha an duhsak em em a, dan leh hrai pawh pawisa zo tawh lova District Council pek tuma hma an lak vak mai le? Mipui awptu hmasa British Officer ten nen chuan an Policy a va inpersan ta ve? A chhan a awm tih ringin politics lamah kan hranghluite ka zawt kual a. An sawidan tlangpui chu hetiang hian a ni: “Khatih lai kha Mizo buai vanglai a ni a. Chakma ho te khan Mizo sipai te kha an ngai thei lovin an khuaah pawh awmhmun an khuartir phal ngai lova. Sawrkar tan Intelligence lakna tha tak an ni mai a. Chuvangin, Mizo hnam sipai te chet velna dal thei turin Bangladesh ramri hrul zai zai thui tak huamin Chakma Autonomous District Council Kha pek an ni ta a ni” tiin an sawi deuh ber. Hei hi a dik ngei pawh a rinawm. Zofate tan he District Council hi a ngeiawm em em nachhan pakhat chu a ni.
Amaherawh chu keimahni sawrkar ngei kum 25 kan neih tawh hnu pawh a he District Council paih tura hmalakna mumal engmah kan la nei lo leh kan rorel khawl(Legislative Assembly) pawhin hemi hawi zawnga Resolution takngial pawh an la pass thei lo/ngam lo hi chu a zahthlak a, Zofate politic lam a hlawhchhamna lian tak niin ka hria. Mizote hi ram leh hnam humhalhna kawngah hian kan lo harhchhuak har lu deuh niin a lang. Kumin Central Y.M.A in ‘Ram leh Hnam Humhalh kum’ an rawn puan tak aţang tal hi chuan i harhchhuak ve tawh teh ang u. Kan sawrkar leh rorel khawl pawh hian sawi thamin hma han la ve tawh se ka van ti em……!!
“Harh la, harh la, Zoram i tlai ang e, Tho la, tho la, ke in lo ding ta che; Tho rawh hun ţha a liam hma hian.”

Posted By - Michael Lalmanzuala
Tunhnaia lehkhabu chhuak thar, MIZO ARMY (V. BATTALION VANGLAI 1966-67), Pu Ralliantawna(Zochhumpuii Pa) ziak hi phuahchawp tel si lo, a ngaihnawm zawnga novel style-a ziak a ni a. Amah hi he V.Battalion-a tel ve ngei a ni bawk a. Khang hunlai hre pha ve chiah lote tan phei chuan a ngaihnawm viau ka ring a, Bung 1-na hi ka han post a ni. Rawn post-zui zel ka tum ang.


BUNG 1
Ram buai a inţan

Zing ni chhuak chuan Rosanga tukverh chu a rawn chhun êng at mai a. A zirlai bute phawrhin English homework an neih chu a han bei malh malh a.
Hemi ni hi March ni 1, kum 1966 kum a ni a. Dar 7 vel chuan Rosanga chuan a homework tih tûr pawh a zo tawh a. Pawl kua a nih kum a ni a, “Kumin chu ţang hle teh ang, pakhatna nih ngei ka tum dawn a ni,” a ti rilru nauh nauh a. B.K.A a lo kal a, ani hi a classmate, a ţhian kawm ngeih êm êm a ni a, “E Sanga, i va zir nasa awm ve? Nizan thil thleng kha i hria em? Kan sikul step bulah khân M.N.F-hovin Assam Rifle-ho motor an lo lambun a. Motor pawh an bomb alh hluah mai a. Sipai pawh an thi ţeuh mai! Tûnlai titi rûkah chuan M.N.F-ho hian India ram aţanga Independent puan an tum a ni awm e. Silai pawh an nei ţha viau tawh a ni awm e. Puakrang chi hran hran, L.M.G-te pawh an nei an ti a. Ram tana bei tûrin Mizo tlangval tawh phawt chu tel tûrin an ti a ni awm e. Kei pawh tel ve mai tûr emaw ni ka ti deuh a. Han inkah ţhek ţhek mai pawh ka hnial lêm lo viau mai,” a han ti a.

Sanga chuan, “B.K, a ni khawp mai, mahse lehkha zir lai te kan ni a. Matric tal hi chu pass a ţha lo maw? Vawiin lam sikul kal i tum em? Sikul lamah i kal leh phawt mai ang,” a lo ti a. B.K.A pawh a haw ve leh ta a.
Rosanga leh B.K.A (Biakkima) hi tlangval kum 18 mi vel vê vê, inkawm ngeih tak an ni a. Mizo tlangvalah chuan a vantlang an ni a. Tin, an vengah pawh mi fel leh tlawmngaia sawi an ni. Thlân laih nikhua pawh hian a lût tam ber nih an tumin, a lût tam ber an ni ţhin rêng a ni. Rosanga hi tlangval hang lam deuh, pà tak leh fiamthu duh tak a ni a. B.K.A hi chu ngo lam leh pa lian lam, hnarngul sang deuh a ni a. Ţhiante thu hnial lova, zawm zêl thei, mi hlim thei tak, nui reng mai a ni a, ngaina lo pawh an awm lo.
He an sikul kalna Government High School hi heng hun lai chuan Sikul lian ber leh mi zawng zawng kalna a ni deuh mai a. Sikul naupang hi sang chuang an ni hawlh reng a ni. Mi lian fa leh fa lo lungrual taka an kalna “Zai tin kan vawrna kan Mizo High Sikul,” an lo tih ţhin Chanmari- a mi khu a ni.
Hemi nia Rosanga sikul va kal chuan Chanmari phei Pu Daiate in bula Jeep lo kâng ût ruam mai, an lo kil huai huai chu a va hmu a, a va pan hnai ve a. Grenade puak lo, a tlawlh pakhat lunga an lo rem hual pap te chu a han en ve a. A ţhianpa B.K.A pawh a lo awm ve reng tawh a. Rosanga a lo hmuh chuan, “E, i lo thleng ve chauh em ni? En teh M.N.F-ho hian an hneh âwm hle mai. Khi lai kan sikul tlang aţang khian an lo “ambush” a ni awm e,” a ti a. A han kawhhmuh a. Hemi ni hian sikul pawh an kal mumal lo va.
Tin, a hma zan 28th February zan khân Electric Venga Pu Lalnuntluanga-te inah Grenade a puak bawk a. Hemi zâna M.N.F hotu lam S.F Captain Zamana, Kapkima te leh Liankhuma te leh an ţhian Capt. Rokima-teho leh mi dang dangte chuan hman mai theih tûrin grenade-te chu an fit khawm a. Thanmawia te, Laltina te leh Malsawma- teho pawh an buai ve mam mam a. Mahse vanduaithlâk takin an zinga pakhat chuan a pin a han phawi chhin chu dawhkanah a thlauh palh ta hlauh mai a. A vir ta mawp mawp mai a. He an awmna in hi kalh narân mai ni lovin, a chhûng lamah hruiin an phuar tlat mai bawk a. An han darh hak a, kawngkhar phuarna phelh tum tawk an lo awm bawk a. Mahse an Grenade thlauh palh chu a puak ta dum mai a. A khu rum rum a han reh chuan an lo let phung tawh mai a. Tlangval Captain Rokima an tih chuan ţhiante a tam thei ang ber chhan tumin Grenade puahna lam chu a han bawh phei a, hei hian a ţhiante tam tak nunna a chhan tih thu te a thang a.
S.F. Captain Liankhuma chu a ke dinglam leh vei lam leh malpuiahte a per hneh hle a. Tin, Malsawma chu a thi nghal mai lo nâin a na hle tih a hriat bawk a. Tv. Laltina pawh a na ve hle bawk a. Captain Rokima erawh chu a ram leh hnam tân a nunna a hlànin a ţhiante leh he khawvel hnuchhawnin mual a liam ta! Thanmawia pawh a na hle mai bawk a. Civil Hospital-ah dah chhoh a ni nghal a. Tah hian Malsawma chu a thi ve leh ta a.
A tuk leh zan 2nd March 1966 hi chu rin aiin thawm a rehin, mipui thinlungah erawh chuan eng thil nge lo thleng dawn tih ngaichãngin an awm thuap thung a ni.
He kan Zoram lo buai tâk dân hi han chhui ta lawk ila, M.N.F. hotute thinlungah leh mipuite thinlungah chuan lungawi lohna lian tak awm vang niin a lang a. Kan ram hi development lamahte leh thil dang dangah hlamchhiah bîk ni-a an hriat vang niin an sawi ţhin a. Hei vang hian Independent law law ila, kan ram leh hnam tân a ţha ang tiin an lo ngaihtuah ţhin a ni. Tin, an sawi dân chuan Saphovin India a indantir dawn lai khân, “Nangni Mizoho chuan in duh chuan kum 20 hnuah in indang (Independent) thei ang,” tiin thu an lo hnutchhiah a ni âwm e.
Heng thu avangte hian M.N.F rilruah chuan mahni a ro inrel duhna lian tak a lo intuh ta a ni. Tichuan kum 1964, December ni 6 khân Mizo tlangval Special Force an tih maite, mi tumruh leh rinawm ţhe ţhaw 20 rual chuan East Pakistan lamah râlthuam lama pûr chaw tûrin an liam tan a. Aizawl aţangin mi 10, Lunglei aţangin Col. Ramlianateho paruk (6) an lo thawk bawk a. Shillong aţangin mi pali (4) an thawk tel leh a. Henghote hi an hmingte pawh hriat an niin mahse sawi lo mai ila, a ţhen chuan tûnah chuan an thiante pawh ngai zo tawh lovin ‘Fam rolungmualah riah rûn’ an lo rem tawh a ni. Heng Special Force-ho hi khâng hun lai kha chuan Mizo Army Sipai ţha bera ngaih an niin Captain-ho pawh khân M.N.F Party an din tharnaah C.O (Commanding Officer) thlengin appointment an pe thei a ni.
Heng silai leh râlthuam la tûra kalten Mymensong District an zuk thlen hian he laia Pakistan sipaihotute hian, “Eng nge in duh?” an lo ti a. Anni chuan, “We want to see Minister Akbar of Chitagong,” an han ti a. Chutah chuan a rang a rangin Dacca lamah message an thawn phei a. Dacca lamah an phur phei ta a ni. Hei hi an “Password” atâna an lo ruat lâwk a ni a.
Anni-ho hian silai leh a mu an rawn phurh hi March thla, kum 1965-in Tuisen hnar, Mizoram chhûng an rawn thleng leh thei chauh a ni. Hnimhnah nêm leh changêl leh tumbu ringin an hun an hmang rei hle a ni. An silai leh silai mu vêl an phurh hi a rit êm êm mai a. Mahnia thawhpui zo an awm meuh lo. An han innghat hi an chau bawk a, an muhil nghâl thlawrh thlawrh zêl mai a. Hemi tum hian Rifle 30, Stengun 6, L.M.G. (Light Machine Gun) 4, Tommy Gun 8, Pistol 20 leh Breta pali vel leh Anti - Tank mine 10 vel bâkah silai mu a tam thei ang ber an rawn phur a. Tuisen hnârah hian heng râlthuamte hi an han thukru a, mahni veng lam ţheuhah an haw leh ta a. A hnuah mi 200 (zahnih)-in an va la chhuak leh a, an zo lo hial a ni. Mahse heng S.F, Mizo Army rual sawmhnih-ho hi chuan an kawr hak lai bâk eng mah an keng lo. Heng silai lo zuk la chhuaktuho lo pachanzia leh an hnathawhte hi Mizo tlangval, an naute hian an theihnghilh lo. Tûnah hian a la damte an awm laiin tam tak hi chuan mual an lo liam tawh a ni.
Hemi silai zuk la chhuak hovin an theihnghilh theih loh mi tlawmngai chu a ţawngrin avanga ‘Khûm Tlangauva’ an tih mai chu a ni. A ţhiante chau lutuk an mut bawrh bawrh lai pawhin chau ve êm êm mahse, an ei tûr a lo chhûm diam ţhin a ni. A hnua, ram a han buai tâkah khân 25th Vanapa Battalion Commandant-in a awm a. A hote zingah amah ngaisang lo an awm lo.

_( Thu inchuh awm a nih vangin a sei thawkhat ang.)_



Eden bawhchhiatna hi *bumna vang tih leh Duhthlanna vang* tih thu hi tun hma atanga thu inchuh awm reng, sawirem harsa tak pawl mah ni se, heti hian han chhui ve dawn teh ang. Ngaihdan nei sa a chhiar loh a tha ang.
Pathianin Adama a siam hmasa te te a, chu mi hnuah chuan leia thil awm tinreng chu akutah pe in ani chuan an hming a lo phuah sak hlawm a. Pathianin huan lai takah chuan *nunna thing leh a chhai leh a țha hriatna thing a țo tir bawk a.* Gen. 2:9.
EDEN BAWHCHHIATNATichuan, Pathian chuan mihring(Adama)-hnenah chuan, *Huana thing tinreng rahte hi I duh duhin I ei thei e; a chhia leh a țha hriatna thing rah erawh chu I eitur a ni lo, I ei chuan I ei ni la la in I thi ang,* a ti a. Gen. 2:16-17. Heng thu zawng zawng a awm hnuah Adama chu tui takin a muhil a, a nákruh atang chuan a kawppui awm mi tur hmeichhia(Evi)- a siam ta a. Gen. 2: 21-23.
He Eden hmuna huanah chuan, van atanga an paih thlak tak Lucifara chu rûl anga lo kal in, a thil tum ber Pathian do anih vanga a do phak loh chu; amit note ang maia avawn that, nitin a len dun pui thin mihring chu a rawn beI ta. Evi hnenah chuan theirah eitur chuan a thlem a, ei mi a ni lo; Pathianin ei a phal loh zia pawh hre reng chung khan, Evi chuan, *thing rah chu ei mi a ni tih leh mit la tak a ni tih a hriat chuan a rah thenkhat chu a lo va, a ei ta a,* Gen. 3:6.
Heta a ei chhan chu hei hi a ni. Ei mi a ni tih leh amah tifinga, Pathian ang nih duhna leh chákna kha a ni a. A taka an eihma khan amahah duhna leh chákna chu anei ngei e. Chu chu Bible chuan tihian a lo sawi leh a, *chákna chuan no apai a, sual a hring thin a, tin, sual chuan alo puitlinin thihna a hring thin*. Jak. 1:15- ah chuan a lo sawi a. Amaha thei ei duhna leh chákna aneih kha thlemna a tawhna chu a ni a, mahse kha chákna kha sual a ni lo a, an ei chak vang khan an thi reng reng lo a, an ei chák ang taka an ei chiah khan *SUAL* chu a lo ni a, chu chuan *THIHNA* arawn hring chhuak ta zawk a ni.
Mahni nunah pawh ani vek e, khawvel thil tih kan chák em em na hi sual a ni lo a, kan chákna hmanga thlemin kan awm a, ataka kan va tih kha sual chu ni in chu chuan thiam loh min chantir thin a ni zawk.
Tichuan, Eden huanah khan thil pahnih a thleng dik nghal a, chu chu, *I thi ang* ti a Pathian sawi leh, *thi teh suh e* ti a setana sawi kha a ni a. An sawi tum a in ang lo ve ve a. Pathian chuan thi a tih reng reng chu, *amah nena inzawmna nei lo, in mihran hi a ni chuan thi a ti a*. Fapa tlanbo nunah kan hmuh kha, *he ka fapa hi a thi a, a lo nung leh ta a nih hi* Luka. 15:24. A awmzia chu, kan inzawmna a chat a, kan inmihran rawh a, tunah chuan kan lo inzawm leh ta a tihna a ni. Setana'n, *thi teh suh e* a tih khan, mihring lama hnuk chat thi a ni a. An thi lo reng bawk a, chuvang chuan Eden hmunah khan a thleng dik ve ve a nih kha.
Tichuan, sual chu, *Hamartia, Grik; Hattah, Heb/ Tumțhelh* tih a lo ni ta a. Enge an tum an țhelh chu ni ang? *Pathian anga siam ni si khan Pathian an tumna in an ei a, an an tum lo zawk setana fa an lo ni a* chu chu a ni tumțhelh chu a ni. Joh. 8:44. Pathian fa ni thin kha, kan tum loh zawk setana fa kan lo ni ta zawk anih chu.
Le, tichuan duhthlanna a ni em?
*2Tim. 2:14- Adama chu bumin a awm lo va, hmeichhia erawh chu bumin a awm a, bawhchhiatnaah a tlu ta a.* tiin Paula chuan a rawn sawi chho ta a, Bum a awm zawk chu Evi a ni a, Adama chu bumin a awm loh avangin ama duh thu ngei chuan thei chu a ei ták avangin bible chuan heti hian a lo sawi leh a, *a rah I ei tur a ni lo; tia thu ka pek che kha, a rah I ei avangin lei hi nangmah avangin anchhe dawngin a awm ta a ni. Gen.3:17* a ti ta a ni. Khawvela sual a a tluk chhan chu Adama bawhchhiatna vang kha a ni a, Adama'n, a ei hma; Evi chauhin a ei lai khan khawvelah sualah a la tlu lut eih lo, a chhan chu *a thuthlunna hmun chu Adamaah khan a ni zawk.* Pathian hian a thuthlung ava ngai pawimawh em!

Chuvang chuan Paula chuan, Rome-ah khan Adama leh Krista chu rawn khaikhin chho vin, *mi pakhat(Adama)- avangin khawvelah sual a lut a, sual avangin thihna a lut bawk. Rome. 5:12* ah arawn ti ta chat chat a, Thei ei hmasatu kha Evi ni mah se, Evi ah chhui a ni ngai lo a, Adamah vek chhui zel a ni a, *Adama bawhchhiatna anga thil tisual lote chungah pawh thihna chuan ro a rel a. Rome. 5:14.* Adama bawhchhiatnaah khan kan tello, mahse chu thlah kal zel nihna avang chuan kan lo bawhchhia a, chuvang chuan thil tisual tu chu a thi ngei tur a ni. Eze. 19:20. Thi tur, hrem tur chu thil tisualtu ngei, Adama/ keimah ngei hi ka lo ni a. (Adama tih chu, mihring tihna a ni a; mihring chu nang leh kei ngei hi kan lo ni si.)
Tichuan, bawhchhiatna hmuna inhnam hnawih zawng zawng chu Gensis PC section. 3: 14- 19 tlawh chhanin chunglam court chuan hremna an vaiin a pe ta vek a. Rúl hnenah chuan *Vaivut I chaw a ni ang* a tih khan, rul zawng zawng hian vaivut an ei lo a, a awm zia chu, *kan taksa vaivuta siam ngei hi setana chaw/ a thlem leh bei tura a chung thu rel niin,* hmeichhia chuan vawiin thleng hian an nau neih leh hmeichhe lam harsatna hi an nei ngah em em a, mipa ten rim taka hna kan thawh a lo ngai ta a nih hi maw.
Chuvang chuan he eden bawhchhiatna hi taksa bawhchhiatna a ni a, anmahni thu a thei ei phalloh ei an nih vangin, sualah an tlu a, anmahni duh thu vanga nunna thing an ban mai loh nan ven that a ni a. Mahni thu a engmah tih theih tawh lohna vang chuan, nun kan neih nan kan aiawhin Isua a lo kal a, ani chu Adama nena a tehkhin chhan pawh kha, *Mi pakhat tihmawh avang khan mi tam tak chu misual an lo ni ta a, chutiang bawkin mi pakhat tihawih avang khan mi tam tak chu mi fel an lo ni ang. Rome. 5:19*
Chuvang chuan I duhthlanna ngei hmang khan I hmaah nunna leh malsawmna, thihna leh anchhia chu chhawpsak reng ini e. Deut. 30: 19.
🌷Vanlalsanga Tochhawng🌷
- Khawbung.

Ziaktu : Khawlhring Sapdanga. Vanglaini Editor.
.


Kum 1989-a MNF sorkar thar a lo pian khan, Chief Minister thar Pu Zoramthanga khan, chhechham zawh hlimah Raj Bhavan tual zawla press conference-a a thusawi hmasa ber chu, "Chakma District Council kan thiat ang" tih leh, "MLA-te hnenah a thlawnin Car kan pe ang" tih a ni. Chakma District an thiah chuan, Sixth Scheduled of India constitution Article 273-G an bawhchhe dawn tih a hrechhuak a ni mai thei, chu chuan ama sorkar ngei pawh thiah a nih phah thei tih hriain, an duap zuzi nawi hlen ta a ni ber. Car sem a tiam erawh chu, a sorkar tluk phahna lam a kawk lo bawk a, an bawhzui tha hle.
.
MLA inthlan thar apiangin, MLA te Car leina atan cheng nuai 320 kan theisem zui ta zel a nih hi.
.
CADC hi constitution of India-in a humhalh tehmeuh mai. Mahse state sorkar tan thiah theih loh bura ngaih tur a ni lo. A kalkawng erawh chu tunlai Champhai kawng angin a bumbohin a thui deuh a ni mai.
.
Kan state chhunga awm a ni miau a, constitution-in enge a ziah thlir loin, ram leilung fate tan an hnawksak em? tih thlir mai tur a ni. Hnawk kan tih takzet chuan kan thiat mai tur a ni.
.
Zirlaiten tha leh zung leh thisen senga an nawr chiam pawh a ngai lo. Han thiat ila, Central sorkarah an zualko vat ang a, state sorkar chu an rawn thiat ve vat ang. Chu chu kan huam mai tur a ni. Ngaihtuah vang vang ila, Mizoram tan a tha zawka kan hriat chuan a nghawng tur z z kha huamin kan thiat mai tur a nia.
.
Tlak hlau rorel theory-ah erawh a leng lo a, sawi rik ve dek chi a ni lo.
.
Foreigner Chakma, dan bawhchhiaa lo lut zawng hi dan tlawhchhanin, state sorkar chakna hmangin hnawhchhuah phawt tur, hmanrua atan pawh zirlaite ni loin, police bn khat leh an awmphaw, an tiang leh an tear gas te kha a tawk em em. Zirlaite nghaisak nan ni loin, foreigner illigal migrant-ho hnawhchhuah nan ....
.
Mizoram mi dik tak Chakma te chauh an awm hnuah, an la hnawksak dawna a lan zel chuan CADC chawpin thiah mai tur. Mizoram mipuite mitmei thlithai hmasa lovin Central sorkar a pawng chet lo ang. A rawn pawng chet a, state government a rawn thiah hlauh pawhin, kan tuar huam mai tur a ni.
.
Article 273-G hi kan namnul ni loin, siam that kan nawr mai ang chu. Bung dang chang dang pawh an siam that hnem tawh em hi! Rem leh rem lova an piantir hi, rem leh rem loin kan thiat ngam ve tur a ni mai.
.
A hnuk pakhat chiah a awm - Captain berin a ngam leh ngam loh thuhla mai a ni e.

Posted by - Michael Lalmanzuala

BUNG 3
ZOCHHUMPUII PA
Zanlawn leh Kawnpui inkarah 
Ambush ropui

A tûk lam chuan Serluiah V. Battalion-ho pawh an inhmu khawm ţan ta a. Lo va enthlatu “Riky” an tihho pawh an lo awm tawh a. Sipai motor lo ambush-na tûr hmun remchang laite an lo va thlîthlai fel vek a. Zanlawn leh Kawnpui inkârah hmun remchang tak mai, sipai motor ambush-na tûr a awm thu an lo sawi a. Chu lai ram awm dân chu Ţiaupho zau laiah vaivut chhûng pâwngin a ram awm dân te, a mual pâwng leh kawng kawi dân, thing lian deuh awmna lai thlengin a lem Pu Lalliana V. Bn. Commander chuan a han siamtir a. Thing lian deuh awmna apiangah hmawlh ţang a phun zêl a. Chu chu an han en kual dan dan a. Motor kal hmasa ber dai puah tûrin “Mine” kam tûr a ni a. Chu chu sipai motor kal hmasain a dai puah veleh mahni hma zawn zawna mi sipai, motor-a chuang kha kah nghâl tûr a ni.
Serluiah hian an bomb kam tûr chu an han chhin vel a. Chalrikhuma (Driver) chuan lungin a han deng per chhin dawn a, a vawi khatnaah chuan a deng ţhelh a, an han tlân darh a. Mahse a han den leh chuan detonator chu a han puak a. Rin ai takin a ring a. Chalrikhuma lah pa phawk leh fiamthu thiam a ni a, a han tlu der a, a han meng pual der vel a, an nui dar dar a. Heng zinga fiamthu thiam deuh deuh Hmingtawia te, Thangliana teho hian fiamthute thawhin an ţhiante an tihlim ţhin hle a ni. Tlangval kal khawm tih takah han inhnial bap bap leh insual lek lek tawk pawh an awm fo a. Mahse hotuten an bengdai leh zêl ţhin a.
Awle, mahni ţan hmun tûrte ţiauphoa vaivut map aţanga, inhrilh fiah vek a nih hnu chuan, mahni ţan hmun tûr lam chu an pan ta sang sang mai a. Pu Lalliana V.Bn. hotupa chuan, “In position tûr in thlen hunah in in -“withdraw” (inhnuhdawh)na tûr siam nghâl vek ang che u. Mahni hma zawna motor chu kah ruah vek a, an silai lak vek tûr a ni, amaherawhchu sipai zû “Rum” in hmuh pawhin a hmunah chuan in suh ang che u,” a ti a ni.
Serlui-ah hian Rosanga leh B.K.A chu section dangah an inţhen ta a. Han awm dun châk hle mah se hotute thu ni miau hek, inţhen a lo ngai ta a. Rosanga chu Zanlawn lam hnaih ber Rearguard lamah a awm ta a. An ţan hmun an han thlen chuan chhun dar 12 vel a ni tawh a. An section hotupa chuan an awmna hmun tûrte a han sem sang sang a. Rin aiin motor hi a kal khât ţhin avangin a chângtute pawh inzâr pharh thui a ngai hle a, inhmu pha lo ţheuhva bawh a ngai a. A tam zawk chu hetiang a inkahnaa la tel ngai lo an ni a. An zâm ru deuh ţheuh a. Han hlauh deuh hi chuan zun hi a chhuak a chhuak duh hle mai a. Rosanga pawh chuan a rilruin, ‘Zun a chhuak zing êm mai, ka hlau ve deuh zawng a nih hi,’ a ti rilru a. A chhak lam tlang pâwngah chuan Pawibawia L.M.G pu a awm a. A piah lehah Tv. Hauţhuama, Dawrpui Vengthara mi a awm a. Kawnpui hnaih lam berah L.M.G Pu Zualraila an tih mai leh Chuauva Rifleman an awm a. Chu mite chu sipai a rawn hualtu tûr lo chângtu tûra dah an ni nghâl bawk a.
Darkhat (1:00PM) vel chuan sipai motor Shaktiman a rawn rûm ţan ta vung vung mai a. Kawnpui lam aţang chuan a rawn inzui hring thla ta nguai nguai mai a. Mizo mi hrâng vâlate pawh an lo inring ţan ta! Lamlian kawng chung sêtah an lo châng a ni a, themthiam lo elkhên tan pawh han kah ţhelhna chi zawng a ni lul lo mai. Rosanga pawh a lo chângtu zingah chuan a tel ve ngei mai a, kum 18 mi vel chauh a ni bawka a rûk tak chuan a zâm deuh va, chuvang chuan a chânna chhakah a han ţawngţai hmasa tê tê a; mahse a AMEN hmain a thlangah motor a lo rûm ta si! A position lamah a tlan thla leh a, nimahsela motor-in a kal pelh hnu chuan a han ţawngţai ţha leh a. Chutah pawh chuan motor dang a rawn chhuak leh ta mai si! A position lamah bawk “AMEN” \ha hman lovin a tlân thla leh ta. Vai sipaiho lahin min châng tih hre hek lo, an nui vur vur hlawm a. He lai Rosangate awmna hmun hi motor sawm velin a pel phei tawh a. “Firing Order” kah thupêk hran awm lovin motor-in bomb kam a chil puah veleh mahni hma zawn zawna mi kha kah mai tûr a ni a. An rin aiin bomb puak thawm hriat tûr a awm har ta. 
Bomb puak ri ngaihvena an beng an chhit hra lai chuan Rifle puak ţhak thawm a lo awm ta a. Chutah Grenade puakin a han zui chiah chu a thûm ta cher cher mai a. Rosanga bawhna chhak tlanga Machine Gun (L.M.G) pu, Pawibawia phei chuan a kap uar khawp mai a. L.M.G Magazine khat hlirin “PURRR” a han ti mai ţhin a. Ţum hnih chu L.M.G Magazine khat hlirin a han tlir a - Rosanga chuan, “U Pawi, i va tlir nasa ve, i kâp fuh em ni?” tiin a han au va. Pawibawia chuan, “E fuh e le! Motor darthlalang pawh a keh chuai mai!” tiin a rawn au lêt a. A hnu lawk chuan a lo chhuk a. “E khai Rosang, ka silai barrel a sa vek mai, kawrah ka zuk chiah dai ang nge aw,” a ti a. Kawrte tui awmna a pan ta a.
Hemi ni hian V. Battalion-ho hi an che fuh hle a, Sipai lam hian an silai an hmet per ve hman lo a ni. Chu chu Mizo sipaiten an hup chhûnga motor 10 velte chungchang bîk tihna a ni. Chutah Rearguard lama mi Hauţhuama chuan an thlang lawka motor, an kah vanga ding reng tawh chu granade-in a han vawm a, a han puak chiah chu “Charge” an ti a, an zuk bawh ta a. Sipai silai tlansan chu a lo let phung mai a. Rosanga chuan pathum chu a ţhiante rawn khawh thlâk nên chuan a han pu khawm a. Silai mu a hmuh ang ang a la bawk a. A ţhiante ţhenkhat erawh chuan pawisa leh sipai Rum an zawng ber a. Chutah motor chungah lawnin thir lukhum, lêna inkaih sa, buara a thun ûl maite leh Ghee ţinte chu an theh thla ta zawih zawih mai a. Khâmah an lum zêl a. Nakinah khaw bul hnaia mite lâk ah an ti a ni. Rearguard L.M.G pu, Zuala leh Chuauva pawhin hnung lama sipai rawn hual tumtute chu an lo kâp ve mial mial bawk a.
Motor chu an han hal alh ta hluah hluah mai a, chutah Serlui an pan thla ta a. Hetih laia Vansangliana Ggee ţin pu hi Rosanga chuan chak a tirilru hle a. Nakina chawhmeh ah tiin Rawksai nên, silai ak chungin Ghee ţin bawm khat khàm chhengchhe kârah a ak thla a. Hmun danga miho pawh an lo che fuh hle a, sipai pathum lai an lo man a. Rosangate hovin Serlui an han thlen thlâk hian an sipai manho chu an lo hnung khirh far a. Tin, chaw ei an lo siam hluah tawh a. Sipaiho zikhlum ţin an lakte an lo chhûm vûm hnuk mai a. A lo thleng thar apiangin chaw chu an kîl zêl a. Chaw ei kham chuan luikawr chhe angreng takah kalin, Lungmuat lam an pan ta a. Sipai pahnih chu Ghee ţin an puttir a. Rin aiin an kal thei fu mai lehnghâl a.
Zing lam dar sawm vel chuan khua pawh an hnaih chho tawh a. An tuite a hâlin an ril a ţâm tawh hle hlawm a. An kalna a chhovin a pik hle mai a, lung hmun ro ang rep rup hi a ni a; ni a sáin khua a lum hle a. Chutih lai chung lamah Jet fighter a rawn vir ta thiak thiak reng mai a. An han bawk leh sap sap ţhin a. A tawpah zawng Lungmuat khua chu an thleng ta hlawl mai a. Chaw pawh chhûm tûrin an lo han hrilh lâwk vek tawh a. Changel hnahah an khawrh kual pup mai a. Chawhmeh an lo siam si lo. An Ghee ţin chu an sât hawng a, a laiah an dah vum hnawk hnawk mai a. Chu chu chi nên an chawm a, an ril a ţâm tawh bawka hmeh dang nei lo chung pawhin an ei thei hle hlawm mai a. Chutia Ghee an han chawm tak tak mai chu le, an ei hnem bawk a niang an mawng lamah a pût hial zu nia!
He ta ţang hian Hmuizawl lamah te, Serzawl lamah te an kal leh ta zêl a, V. Battalion hovin Serzawl an thlen chuan khua a tlai lam tawh a. Nulaho hian buh an lo dêng a, chung buh dêngho zingah chuan, han en mai chuan tleirawl tih mai tur, hmel ţha deuh mai hi a awm a. Hmingateho chuan ţha an ti hle mai a. Buh ţin thum zet an den zawhpui a; hmêl ţha an tihzia leh an duhziate fiamthu titihin an hrilh deuh reng a. Tlai lamah an pa (a pasal) feh a lo haw ta a le, hmel ţha an tih an fiam an fiam chu mo thar a lo ni reng mai a! An inneihna pawh kar khat vel lek hi a lo ni a. Hmingaten an han hriat chhuah chuan an zak hle ni tûr a ni, sei deuh deuhvin an lei an chhuah an chhuah ta mai a ni âwm e. Rosanga leh B.K.A-te chuan fiam nan tak leh sawi chhuah teh ah an neih a, Hminga te chu an zak lek lek ţhin a ni. Mahse inţhian ţha, Sikul kal ho ţhin an ni a. Huat thu taktak zawng a tling pha ngai lo.
He ta ţang hian khaw hran hranah kalin Tualbung an lût a. Tualbungah hian an ţhiante ţhenkhat chu Vai sipaiin an lo man nual mai a. Lalchamliana leh Rosanga leh B.K.A-te chuan an sikul kalpui ţhinte a lo ni si a, pawi an ti hle a, mahse tihngaihna awm hek lo. An pawitih thu an sawi leh ngawt mai ţhin a.
Tualbung aţang hian Sihfa lamah an phei leh ta a. Hetih lai hian Rosanga chuan L.M.G a chang tawh a. Kawng kalna apiangah hian a kah dân te, a barrel a sata han thlâk dân te, a ţhiah sawm dân te a zir reng a. Kar lovah maimichhingin a ţhiat sawm vek theiin, a vuah khawm leh vek thei mai zu nia! Tin, Grenade vawm a zir reng bawk a. Thlangra bial bâk hi chu a lum sawn ngai lo. Heti êma silai lam leh râlthuam chelek a zir peih hi V. Battalion hotupa Pu Lalliana pawh chuan, “He naupang hi chu sipai tûra piang “born soldier” a nih hi,” a ti ţhin a ni. Hei vang tak pawh hian inkah dawn hi chuan L.M.G hi a chantir fo ţhin.
Pu Lalliana hovin Sihfa an thlen hian khawtlangin an lo hmuak a. Rosanga leh B.K.A chuan nuam an ti hle mai a. Rosanga L.M.G ken chu a kete a’n kuai char a, a magazine chu a chung lamah a’n chhuah vûrh mai a, a khainaah an khai a, a’n thên kual vel chu, a lang ropui bawka, mipui chuan an hmu duh kher mai. Kha tih laia thingtlangpa tân kha chuan hmuhnawm tak tur a ni ve rêng a ni. Chutah, khaw laiah a’n han dintir ruau mai lehnghal a, an hmu duh kher mai. An piah lama nula tleirawl hmel ţha tak tak pahnih unaute chuan an pa hnenah, “Ka pa, saw silai lian deuh nei saw kan ina thleng ah va sawm rawh,” an ti sap chu Rosanga leh B.K.A chuan an lo hre ru a, an nui dûn tat tat a. Chûng nulate pa chuan Rosanga leh B.K.A chu mikhual atân a rawn sawm ta ngei a. Hlim takin an inzui haw ta a. Heng hun lai hi chuan silai keng lian lian kha a lal emaw an tih lai vel kha a ni reng rêng a; thil hi hriat loh theih ve tak a ni, mi hre lo ve te!
An thlen in an han thlen chuan an pa ber chuan, “Khai le, tlangvalte u, engtin nge in silai kha a kah dân han zir teh u,” a han ti hlauh mai chuh, phûr fê mai hian Rosanga chuan a han zir ta a. A han bawkkhup a, a ke chhep rualin a han kâp der vel a. A magazine chu rang taka beng thlawnin a dang a han vuah leh zat a, a han tlir der leh a. “A barrel a sa ta!!” a ti a, a barrel chu rang taka thlawnin a spare a han fit leh vat a, a han kâp der leh chu thlen inpate chuan hmuhnawm an ti ngiang a ni ang, an châm chhûng chu anni ţhian dûn chu meizial tel khat ve ve an pai ni tin zu nia! A fanu nula pahnihte pawh hi an hmêl ţha dûn hle mai a. Sihfa khuaah hi chuan an lâr hle a ni. An in chu kawng thlanga awm, in lian pui a ni.
A tûk lamah chuan Roduha, Republic Venga mi chu, B.K.A leh Rosangate thlen inah chuan an rawn dah belh ve leh a. Chhûngkaw khawsa thei deuh hi chuan pali, panga mikhual an thleng fur rêng a. Hetia Roduha a lo thlen belh hian Rosanga leh B.K.A chuan an lo fiam a, “I thlenin hmasa kha engati nge? Nula hmel ţha in hi chu i hre mang e,” an lo ti fiam a. Roduha chu a nui tut tut a. “An Y.M.A hotute hnenah kan thlenna kan tâwt riau va, min sawn rawh u, nula hmel ţha deuh awmnaah ka ti a, min rawn sawn alawm,” a ti ve mai a, a mit a siai suk suk a.
Tlai lamah chuan Rosanga leh B.K.A chuan an silaite an han chei fai a, B.K.A Rifle pawh double pull thorugh-in an han pawt tawn vêl a, a kua chu an han bih a, a tle var mai a. “E, a fai khat tawk e,” an ti a. Savawm hriak an kente chu an han hnawih a, a nal ţha zak mai bawk a. Roduha pawhin a Rifle chu a lo tifai ve mual mual a. Roduha hian mi biak chhawnchhaih a hlawh fu mai a. A huihphai han tih tûr êm chu a ni bik lo va. Pa bêm deuh, sek ţen ţun hi a ni a, an thlen in nula upa zawk hming hi Sangi a ni a. A han en vel dân aţang chuan a beisei deuh a ni tih Rosanga leh B.K.A te chuan an hre thiam mai a. An nui dûn leh tet tet ţhin a, eng mah erawh an sawi lêm lo va.
Chumi zân chuan Rosanga leh B.K.A chuan, “Roduh, ti rawh u, puan inphah zawm ila, i mu ang u,” an ti a. Mahse Roduha chuan, “A kei chu innghenga mut hi ka thiam lo, he laiah hian ka mu dawn,” a ti a, a mutna chu a phah hrang a. Nula unaute khum lam hnaihah chuan a mutna chu a siam a.
Zanlai velah chuan Rosanga chu B.K.A chuan zawi têin a rawn nghawk harh a. Rosanga a rawn harh chuan B.K.A chuan Roduha bawkvâk phei ţhum ţhum chu a han kawh hmuh a. Nula khuma kai a lo tum niin! Khum tlâng a han dawm chiah tih chuan nula khum lu lama an pa mû chu a han khuh khak a. Roduha chu dim têin a bawk hniam leh ruai ruai a. Chu lai tak chu nula pa khân torch light -in a va èn a, a mawngah tairaw tiangin a va hawlh a. “Tlangval eng nge i tih a?” a han ti lehnghâl a. Roduha chu a tho â der ta a, “He lung hnuaiah hi chuan chakai chu a awm ngei ang, ka’n phawk rêng rêng teh ang,” a ti a, lung phawh tum ni âwm takin dâp chhuatte chu a han hai vêl a, mahse nula pa khân lo hai bik hek lo. “Â tlangval, va mu rawh eng chakai mah i man hlei lo’ng e,” a ti a. Rosanga leh B.K.A chu an nui ru dûn char char mai a. An nuih rik palh an hlau si! A hnua an sawi leh chuan, “Khami zân tluka insûm har ka tih kha ka la hre lo,” an ti hial a ni. Roduha pawh chu a mu ve leh ta a.
A tûk lam chuan V. Battalion Pu Lalliana hote chuan Saitual lam an pan phei ta a. Zing lam aţang hian Rosanga khua hi a sik nasa ta mai a. A chau viau mai bawk a. An Section Commander Pu Thangchungnunga hnenah a han sawisak a. “Rosanga hi a khawsik a sang riau mai a. A kal peih lo vang, ka lo awmpui mai ang e. A dam deuhah ka rawn kalpui mai ang,” a han ti a. Mahse a lo phal der lo mai a, “Mai mai, chutiang khawsik tih mai maiah Mizo tlangval kal theih loh thu a awm lo. Zuk insiam vat ula, lo chho rawh u, kan kal ţêp a nia,” a lo ti a. Sipai dân chu sipai dân ni miau hek! Rosanga pawh chu a insiam ve ta a. Mahse a L.M.G ken chu a ţhianpa B.K.A chuan a kensak a, ani Rosanga chuan B.K.A Rifle a keng thung a. Tichuan Saitual lam chu an pan ta a.
Saitual khua mipuite hian an lo hmuak nasa mai a. Sikulah an lut khawm a, nula hmel \ha tak takin thingpui an han sem vel a. He sikul hi an field chhak lawka awm field bul ti ila a dik mai awm e. Rosanga damlo chu an buaipui nghâl a. A chau hle mai a. Chu laia M.N.F Medical Officer lo awm chu Pu Biakchhunga a ni a. “Rosanga chuan a bân a han hlim a. Mahse Medical Officer chuan “E, mawngtamah a ţha ang, dawhkanah khan bawk la, i kekawr kha phelh thla teh,” a han ti a. Ani Rosanga lah a zahzum teh rêng nen nula hovin an rawn kil tuau mai a. Pu Biakchhunga chu an rawnpui a, Rosanga tan “aih” han tih theih ni tawh hek lo, a mawngtam zawng zawng langin a kekawr chu an pawt thla ta mai! Chumi ţuma a zahzia chu a hrilhfâk alawm. Tichuan Pu Biakchhunga chuan, “Ani hi chu ka in lamah lo phei se, enkawl zui a ngai ang,” a ti a, Rosanga chu a hruai phei ta a ni. Ni thum hnuah chuan a dam ve leh ta mai a. Mahse a han dam tak nâ a, ni thum vel lai chu khaw lai a leng chhuak ngam lo alawm! A mawngtam kha Saitual nulaho khân an hmu vek mai si a, an lo nuih a hlau deuh a ni. V. Battalion-ho hi Saitualah hian ni tam fe an châm a. 
Thil nuihzatthlâk ve angreng tak chu Rosanga hian ‘entlang” (Binocular) hi a ak lang reng mai ţhin a. A nghawngah awrhin entlang chu langsar takin hma lamah a uai thlaktir a. Saitual nulaho chuan en an châk thei khawp mai a. En hawh an dil reng mai a. Mahse Rosanga chuan a phal tlat lo va. “Sipai thil a ni a. Civil miin an en phal a ni lo,” a ti tlat si a. A chhan tak zawk chu a entlang ken kha a chhe lutuk a. A “lens” te a rang vek a. Mit lawnga en ai pawhin a lang fiah lo zawk a. Chuvang chuan nulahovin an en vaih chuan an nuih a hlauh vang zawk a ni a. A ţhianpa B.K.A lah chuan, “Entir la, an hmu ve châk a nih kha,” a lo ti sek lehnghâl a. A nui tut tut reng mai a. Rosanga chuan a han siai ru zauh ţhin a. An nui dûn leh hawk hawk ţhin a. En a phal tlat loh avang chuan Saitual nulaho chuan Rosanga entlang chu an ensak thei ta lo a nih kha.
Saitual an cham chhûng hian M.N.F hotu lian ţhenkhatten chhûn lamah te Public Meeting neiin thusawinate an nei ţhin a. Field-ah mipui an ţhu hmur mai a. Field ko lamah lah nula tlangval an ţhu ţhup mai bawk a. Chûng nula ţhu zingah chuan nula pathum hmel ţha tak tak an awm a. Chûng zinga hmel ţha deuh mai chuan Rosanga chu a rawn en leh zeuh zeuh ţhin a. Nakin deuhah chuan Rosanga leh B.K.Ate bulah chuan an rawn insawn hnai ta a. B.K.A chuan Rosanga hnenah chuan, “Saw lai nula hmel ţha deuh sawn, a eng emaw deuh riau chein ka hria, va be ţha deuh rawh,” a ti a. Rosanga chuan, “A ho mai mai e, tu mah hian min duh ve hlei lo vang e. Ti lampang chu sawi lo teh ang,” a ti hmak a. B.K.A chuan Rosanga darah chuan a beng a. I â êm mai. Thil awmzia i hre thiam lo hle mai ka ti,” a han ti leh hrâm a. Hemi nula kan sawite hi kha tih hun laia, khawsa thei tak pawl an lo niin, rangva in ţha deuh an lo nei a. Tlai lamah Rosanga meizial lei tûr ina a zuk lût chu, chhûn lama nula rawn nuih ralh ralhtute in kha a lo ni reng mai a. Khang lai hun kha chuan pawisa sawmin Mizo zial sawm a lei theih a. Pawisa sawm man Rosanga’n a leia, a chhuak chu, nula chuan, “Lo lêt leh teh,” a ti a. Mizial tel khat a lo pe leh ringawt a. Rosanga chuan mak a tirilruin B.K.A’n, “Rosang, thil awmzia i hre thiam lo êm mai,” a tihte kha a hre chhuak rum rum a.

BUNG 4
Naga underground 200 rual an lo thleng

Saituala V. Battalion an châm chhûng hian Naga Underground 200 rual zet an lo lût ve a. Colonel-ho an ni a. Anniho chu an invawn dân discipline a ţhain an sipai khap mai a. Belthum lek pawhin a hote han ko se, an inkheng khawng at zêl mai a. Mizo Army ve zawng hotute, General lo kal lai a “boy” (cow boy) thei ang bera, kãwng lo dawm khumte kha intihtheihna a ni a! Chibai inbûk chu a khât viau mai!
Naga lo lûtho hian pawisa an ngah hle mai a. Rawksai khat khatin an ak elh ulh mai a. “Silai lam chu kan mamawh tawh lo,” an ti mai a. Khang lai khân uipa-chal chu Rs 5 Rs. 10 te a nih lai khân Rs. 50 chuan an ngam êm êm mai a. M.N.F-te pheikhawk bun ve ţhin Hunter boot te kha a thar Rs. 12 a nih laiin, an bun lai ţet deuh tawh pawh Rs. 25-in an leisak ngam zêl a. Lo hralh tawk lah bo lo. Pheikhawk bun lova vei ta tawrh tawrh lah an tam.
Heng Naga-ho hian Mizoram ramri thlenga va thlah tûrin Mizo Army-ho hi an sawm a, \henkhatin an va thlah a, silai leh a mu eng emaw zat leh grenade-te an lo pe a ni.
Tin, a hma lama sawi hmaih, heng Pu Lalliana hovin Zanlawna motor an ambush hlawhtlin hle hnu hian khaw hran hran an tlawh a. Lailak khua te leh Hmunnghâkah te pawh an riak a. Hmunnghâka an châm chhûng hian Chaltlang khua Pawibawia a lâr hle a ni. Hmunnghâk nula leh tlangvalhovin an kil khat tuau reng mai a. Ani titî a thiam si a. Indopui-II na vêl chanchinte leh General Montgomery chanchin a han sawi vêlte chu ngaihthlâk nuam an ti hle a ni.
Khaw hran hran an tlawh kual a. Khaw pakhata an han thlen leh hian nula tlangvalho chuan hêng Mizo sipaite hi thlen in tûr an lo sem sang sang a. He khaw hming hi chu sawi lo mai ila. Roduha, Rosanga te ţhianpa ve tho hi nula lam hi a ngaihven fu zêl a.
Y.M.A hotute hnenah chuan, “Nula tamna deuhah min thlentir rawh u,” an lo ti leh pek a ni awm a. Y.M.A hotu tlangvalte chu an in en a, an nui ralh ralh a. Chutia nula tamnaa i thlen duh na nâ nâ chuan tiin Veng mawng lamah an hruai thla a. In pakhatah an dah ta a. Nula pali lai an lo awm a. Mahse Roduha chu an lo be lêm lova an hmelte pawh chu a ţha lêm lo lehnghâl a. “An bàl mang e,” a ti ru deuh a.
Tlai chaw ei a han hun chuan le, “An inhui ta hiau hiau hlawm mai a.” An lo ţawng thei lo vek chu lo niin. Roduha chu a insawn chhuak leh rang khawp mai!
Awle, Saituala V.Battalion, Pu Lalliana ho châm kha han sawi zawm leh ta zêl ila. Keifangah sipai an lo thleng tih a rawn ri ta mai a. Mizo sipaite chu an inring ta sung sung mai a. V. Battalion, Aizawl tlangval za chuang zet puaksawm chengrang nên an lo inring ţan ta. Sipai lam, India Army lah 200 zet an ni bawk a. Mahse India sipai hian an rawn pawh ngam ta lo a ni. Mizo sipaiho chu High School tlangah an inkulh chho leh ta a. Hetih hun hian Training-na ţha tak an nei reng a. Râl beih dân chi hrang hrang te, sipai nêna intawh thuta awm dân tûrte leh bayonet fighting te an zir nasa mai a. Zingah exercise lain Saitual khawlaiah an tlân ţhup ţhup reng bawk a. Heta ţang hian V. Battalion, Pu Lalliana-ho hian râl rèl leh râl beihah hma an lo sâwn ţan ta hle a ni. Pu Joseph Kapkima te, Pu Zamana te leh Captain Aivela te, Pu Liankhumateho pawh he laiah hian hotupa Pu Lalliana thlawptute an niin, Pu Joseph-a phei hi chu a sipai ţeh ţawh bawka, a khauh ţhak mai a. Anniho zinga ţhenkhat hi a hnu rei vak lovah Lt. Colnel an kaiin V. Battalion-ah hian 2nd in-command, Adjutant leh Quarter master ahte an ţang ta a ni.
Pu Lalliana hi Durtlang lal fapa Burma sipai-ah pawh ţang hrep tawh Sergeant a ni a. Karen râl beihnaahte a lo tel tam tawh a. Indo dan tactic chi hrang hrangah chuan “expert” chu Mizo Army Commander-ho zingah a tluk pha an awm lo ti ila, kan ti sual lo vang!
Saitual awm lai hian India C.I.D an awm a. Zânah light -in Aizawl lam an be ţhin tih thawm a lo awm ta a. Mizo Army-ho hian in tinah “torch light” kawlphe- khawnvar nei an awm leh awm loh an “check” reng a. A nei an awm chuan an laksak zêl a. Thil nuihzatthlâk tak pakhat chu : Zemabawk aţanga rawn râltlân chhûngkhat Saitual Hmarveng lam di in-ah hian an awm ve a. An nula chu a hmel a ţha viau mai a. A hming chu Zohmingi a ni a. He mite chhûng hian torch light an nei lo tih chu heng Mizo Army-ho hian an hre vek a. Mahse nula Zohmingi hmuh châk hrim hrimin chhûn leh zân awl hman mang lovin Zohmingite in hi torch light an kawl leh kawl loh an “check” zut reng mai a. Anni chhûng pawhin an hrethiam ve hle ni tûr a ni. An nui leh ringawt ţhin a ni! Khâng hun lai khân nula hmel ţha kha chu an hlu êm bawk a ni. Mipa rual za chuang han awm khâwmnaah hi chuan nula hmel ţha fâl deuh hming hi chu an hre lâr chak hle ţhin a ni.
Saitual aţang hian heng V. Battalion-ho hian Ruallung lam an pan leh ta a. Za rual zet mai, Aizawl tlangval ţhe thaw tlangval hmel ţha tak tak leh chhe ve fê fê te, puakrang leh puaksawm chengrang nêna an han tleh phei seng seng mai chu hmuhnawm tham an ni ve rêng a. A bik takin Saitual nulaho hian an ui zual a. |hian kawmngeih fê fê an lo nei hman tawh a. “V. Battalion-ho an han liam zân hi chuan khua a ngui ruai mai,” an ti ve a ni.
V. Battalion hovin Ruallung khua an pan laia kalkawng Rulchawm vela nula hmel ţha deuh deuh unau lo kalte chuan an mit an la hle ni tûr a ni. An hmel ţhatzia an sawi tawp thei lo. Chûng nulate chu Ruallung nula hmel ţha Rosangi te unau an ni! Hemi ni hian Pu Lalliana hote V. Bn.-te hian Mualpheng an thleng phei a. Tah hian an riak a. Zan tin ţha takin khawdaiah leh riahna bulah duty an indah ziah a. Mualpheng nulaho pawh an hmel a ţha hlawm hle a. Rosanga leh B.K.A hi an thleng dûn leh a. Roduha erawh chu hmun dangah a thleng a. Mahse an thlen inah hian Rinthanga, Kulikawn mi, pa lian ve tak hlim thei deuh mai a lo thleng ve a. Amah hi B.K.A leh Rosangate rual ve vêl tho a ni a. Feet 5 leh inches 10 (5'10'') vel lai tûra sang a ni a. An titî te a inmilin an inkawm ngeih ţan viau mai a. Hemi zan aţang hian an inthlah ta mang lo a ni.
A tûkah chuan |awizo lamah an phei leh ta a. Chaw te an ei phei nghâl a. Maite khua an thleng phei ta a. Maite khua hi in 110 vel lai an lo ni a. An taima in buh an lo ngah hle hlawm mai a. Maite khaw bul chhak lawk hi |awitlang a ni a. He |awitlang ngawpui kârah hian V. Battalion-ho Camp tûr 25 lai an lo sa a. Chu ta awm tûr chu a ni a. He Maite khua hi V. Battalion Headquarters tûra ruat a ni a. Hun rei lo te chhûngin Aizawl tlangval an lo thlen belh tuk ţuk zêl a. Zanga chuang zet an lo ni ta a ni. Tin, khaw chhak lamho Pu Thangkima G.O.C-ho 500 rual zet an lo lût ve leh bawk a. Anniho hi “Eastern Command” an ti mai a. V. Battalion-ho hi Central Command pawh an ti ve ţhin bawk tho va. 
Hetih hun chhûng hian “V. Battalion” chu Brigade-ah hlan kai niin Battalion 3-ah ţhen a lo ni ta a. 25th Battalion chu Thankhuma (Pakistan-a silai la chhuaktute zinga mi, a ţawng rin avanga ‘Khûm- tlangauva’ an tih khân a command a. Ani hi pa tlawmngai leh pa fel, Mizo ah chuan pa lian, vantlang chung lam a ni a. A hoten an ngaina thei êm êm a ni. Pa zaidam leh hmel ţha a ni a. Aizawla a ţhian ţha tak mai High School zirtirtu MK-i a ngai thei hle ţhin a ni. Mahse Zawlkhawpui zawng luh ngam a ni ta si lo. A hnu fêah Burma, Tidim - Falam rûnnaah khân a ram leh hnam, a ţhiante tân a nunna chu a lo hlân ta a ni.
A ţhian leh a hote ui lo leh mittui tla lo an vang hle âwm e. Hemi ţuma thi ve Pa lian leh ngo vul mai, hmui hmul leh khabe hmul zuah chhur mai, Cowboy ang maia lukhumparh khum va reng mai Rothangpuia, pa nelawm leh zaidam pawh ram leh hnam tan a nunna pe zingah a tel ve a ni. Ani hi Rosanga leh B.K.A te, Rinthanga-te hian an rual u a niin, an ngainain an zah ve ţhin hle a ni.
Maite khuaah hian Mizo Army 1000 chuang hawlh, thla eng emaw chhûng chu an awm a. A ţhen Ţawi ngawpui a camp-ah an awm a. Khua awmte ina leng lo Sikulah te an awm bawk a.
India sipaiho lahin Mizo Army Maite khuaah an tamzia hi an hria a, mahse han luh chhuah mai chi ah an ngai lo a ni ang, an rawn hnaih ngai lo a. He lai hi Mizo sipaite tan training-na “chance” ţha a lo ni a. He Maite khuaah hian a bîk takin V. Battalion-ho hian training-na an nei nasain hma an sâwn nasa êm êm a ni. Pu Lalliana pawh G.O.C tih a lo ni tain Pu Zamana, Pu Josepha te, Pu Liankhuma teho pawh Colonel an lo ni vek tawh a. Tin, Tv. Vansanga te, Vala-teho pawh Major an ni a. Anni lo pawh Captain tam tak an awmin an hming sawi vek sen a ni lo va. Tin, Pawibawia sawi dân takah nihna chu khang lai kha chuan “An theibawng sem mai mai a.” A duh duhin arsite pawh an kokiah an bel mai a. Thingtlang paho chuan, “He tlangval hi a la naupan teh rêng nên, a lal fu mai,” an ti ţhin a. B.K.A leh Rinthanga nuih a za ru thei hle a ni. Chalrikhuma, Section Commander pawhin “Bel nga” a bel a. Bel sarih belte pawh an lo awm nawk mai a. Nuih a za duh ţhin hle a ni. “Bel 7 bâk hi chu kawr-bân a tiţawp duh e,” an ti a, an bel duh vak tawh lo a ni.
An lu a buk thei hlawm hle bawk a. Sam sei pui pui, phiar kâk ngeuh ngoh lah an tam. Kawrhniar seng sung, savawm tin, chakai kawmkawraw, kawngkawrawi, zâwng lu ro leh vahai lu awrh ţhêt ţhût tawk lah bo lo. Hmel a chhe duhin, khâng hun laia V. Bn. Mizo Army-ho kha chu Vaiho pawh khân an râpin an ţih fû reng a ni!
Sipai inawp dân pawh kha lal leh lal lo pawh a ţhenah chuan a ni êm êm lo va. Pu Thanga belhnih (holder) kha Section Commander a ni a. A hote zingah pawh Captain-te pawh an awm nawk reng a. Pu Thanga Section-ah hian Rosanga te, B.K.A te leh Rinthanga te hi an tel ve a. An hotupa hi a huaisen a, zui nuam an ti hle ţhin a ni.
Maite khua a, an awm lai hian |awi ngawpui Camp-a awmho hi an chawhmeh ber chu thingthupui hel a ni mai a. Chaw hi bel lian takin an han chhûm a. Changelah an han khawrh hnuk mai a. A laiah chi an dah tawp mai a. A duh duhin an bul vela thingthupui an thliak a, meiah an rawh thial thual a, chu chu an chawhmeh a ni mai. Hetiang hian thla thum vêl ngawpui kârah an awm a. Inkâp tûra chhuah zawk bâk chu he laiah hian an tâp râwt mai a ni.

BUNG 5
Mizo Army V. Battalion-in hlawh an la

Vawi khat erawh chu Mizo Army V. Bn-ho chu an intlar ţhup mai a. Hotute chuan thu an han sawi a. “Aw le, hei vawiin chu in hlawh kan sem dawn a,” an han ti chu kut an bêng dur dur mai a. Chutah hotuten ngawi tûrin an han khap leh a. “In hlawh tûr chu thla tin Rs 15/- (Cheng sawmpanga) a ni a. Tunah Rs. 5/- (cheng nga) ţheuh kan sem ang a, a dang Rs. 10/- chu Independent hunah,” an han ti chu hlawh lâk leh a hlat hmel duh ruih ruih hle mai! 
V. Battalion-hovin hlawh an la dawn tih hriain Maite nulahovin Mizo chhang an lo kang a. Per hnih cheng khat a ni a. Tin, vawk hriak pava khat Re 1/- a ni bawk a. Mizo sipaiho chuan an hlawh chu an lâk niin là là chuan an ei fai leh hneh hle hlawm mai. A tûk lam chuan vaihlo dil khawm leh Calender chhia, a zialna tûr zawn khawm leh a ngai \an a. A nuihzatthlâk duhin, a retheihthlâk ve duh viau ţhin a ni.
Tichuan le, Aizawl khawpui lâk lêt leh tûr tih thu a lo thleng leh ta. Chu Operation hming atan chuan, “David Operation” an ti a. Pu Lalliana hovin Mizo Army 240 vêl Aizawl panin an tleh thla ta a. Maite Headquarters nghâk tûrin Platoon hnih mi 60 vel tûr dah an niin, Eastern Command-ho pawh a ţhen Pu Lalliana zui an awm laiin, hmun dangah an vâk chhuak vek bawk a. Duty-a insem darh lai hi engtin nge India Inteligent-ho hian an lo hriat a, an lo report teh rêng ni, Para Troopers, Chaltlang-a miho Company khat zet chuan Maite khua chu an rawn pan ta vang vang mai a. 
Hetih lai hian Rosanga chu a damlo va, khawsik leh santênin a na hle mai a. Pu Sinanga inah i thleng thla a. Anni hi an lo felin an duat hle mai a. An nula Lalkungi lah a fel. Pu Sinanga phei chuan a khawngaih hle a. Len dêngin sangha te a mansak a. A lo dam deuh hnuin Vengthlang lam Pu Sanglura thlenna lamah a chhuk a. A chhan chu ani hian Rosanga hi a duat ru fu a. Tin, amah Pu Sanglura hi pa fing a ni a. Indopui II-na lai pawha Japan râl lo tawng tawh a ni a. A ho hian “Trained Soldier Troop” Indonaa hrâng hluiho ţhah pawh din an tum a. Han din seng chuan an hlauhawmin an pui awm mang e, an ti ţhin a ni. 
Pu Sanglura hi hotu lian pawhin an hriat tham a ni a. Ani pawh hian kum fe a ral hnuin, a ram leh hnam, a ţhiante tân a nunna chu a lo hlan ve ta a ni. A thih thu hriat a nih hian Mizo Army hmun tina an awmnaah amah hriat reng nân ngawi renga dinna hun an hmang nghe nghe a ni. Hemi ţuma thi ve tlangval lian leh hmel ţha, huaisen Vanlalliana leh Lalngheta, Baktawng pawh, anmahni sûnna, ngawi renga dinna (one minute silence) hun neih a ni a, an ţhianten an ui tak meuh meuh a ni.Pu Sanglura te, Tv. Vanlaliana te, Lalngheta te thihna hi Tanhril pûkah a ni. Sipai nen inpawm chilhin ram tân an nunna an hlân a ni.

Vanneihthanga Vanchhawng for MSR

24th July, 2017 (MSR) : Mizoramah kum 2 chhungin HIV/AIDS vanga thi mi 338 an awm a, an zinga mi 200 te chu mipa niin, mi 138 te chu hmeichhia an ni. Hetihlai hian tunhnai kum 2 chhungin thisen endik 81,838 atangin HIV vei hmuhchhuah mi 2,501 (3.06%) an awm.
Tunhnai a tlangzarh Statistical Handbook 2016 a tarlan a nih danin, tunhnai kum 2, 2014-2015 leh 2015-2016 chhung khan Mizoramah thisen 81,838 endik niin, thisen endik 56,081 te chu mipa an ni a, a dang 25,757 te chu hmeichhia an ni. Thisen endik atang hian HIV vei hmuhchhuah 2,501 an awm a, heng zinga 1,594 te chu mipa niin, midang 907 te chu hmeichhia an ni.
Hemi hunchhung hian HIV/AIDS vanga thi mi 338 awmin, an zinga mi 200 te chu mipa an ni a, midang 138 te chu hmeichhia an ni. HIV/AIDS vanga thi hi Aizawl District ah an tam ber a, hemi hun kum 2 chhung hian Aizawl District chhungah HIV/AIDS vanga thi mipa 101 leh hmeichhia 55, an vaiin mi 156 an awm a, Champhai District ah mipa 46 leh hmeichhia 38, an vaiin mi 84 an awm. Serchhip District chu HIV/AIDS vanga thi awm tlemna ber niin, 2014-2016, kum 2 chhung khan AIDS vanga thi mipa 2 leh hmeichhia 2 an awm. Siaha District ah pawh mipa 2 leh hmeichhia 6 awm bawkin, Kolasib District ah mipa 15 leh hmeichhia 17 an awm a, Lunglei District ah mipa 22 leh hmeichhia 11 awmin, Lawngtlai District ah mipa 6 leh hmeichhia 4 HIV/AIDS vanga thi an awm bawk.
Tunhnai kum 2 chhunga HIV kai hmuhchhuah tamna ber chu Aizawl District niin, thisen 42,981 endik ah HIV positive hmuh chhuah thar 1,791 an awm a, an zingah hian mipa 1,125 awmin, midang 666 te chu hmeichhia an ni. Siaha District ah thisen endik 3,25 atangin HIV vei thar 37 hmuhchhuah a awm a, Mamit District ah thisen endik 5,605 atangin HIV vei thar 37 hmuhchhuah a awm bawk.
Champhai District ah thisen endik 7030 atangin HIV vei thar hmuhchhuah mi 233 an awm a, Kolasib District ah thisen endik 4,706 atangin HIV vei thar hmuhchhuah 172 a awm. Serchhip District ah thisen endik 5,478 awmin, HIV vei hmuhchhuah thar mi 52 an awm a, Lunglei District ah thisen endik 9,793 atangin HIV vei thar hmuhchhuah mi 133 awm bawkin, Lawngtlai District ah thisen endik 3,139 atangin HIV vei hmuhchhuah mi 44 an awm bawk.
Powered by Blogger.