– Lalsângzuala/Laisaizok ( Sudden muanga).

Pu Sangzuala (Laisaizawka)
Pu Sangzuala (Laisaizawka)
Eles Comics’ Sudden Muanga hi March, 1977 -a chhuah tan a ni a. Khâng hunlai kha chuan Zoram khawvelah Cowboy thawnthu hi a lâr hle, chhiar pawh kan chhiar nasa hle bawk. Cinema Hall a cowboy film a rawn chhuah chângte phei chuan en ngei ngei tur a ni ringawts….en loh chuan pawi zawk ang tih ang vel a ni. Lukhum parh khuma, Pistol pai taha sakawr chunga an han chuang thin te kha chu kan thlir ning thei lo zawng a nih kha mawle. Suangtuahna-in Texas ramte pawh kan daidar nasa thin viau-in ka hria. Chûng Cowboy thawnthu bu zingah chuan Oliver Strange’s SUDDEN series kha a lâr pâwl tak a ni, a hmei a pa-in kan chhiar tluk tluk mai thin a nih kha.
Khâng thawnthute kha ngaihnawmin tuipui thin hle mah ila, Sap (ho) phuah, an ram leh culture-a innghat a ni a, keiniho ngêng chhun pha lovin ka hre tlat a, bâk awmin ka hre tlat thin. Chuvangin, Tribal-ho ngêng chhun pha ngei tura modify kha tulin ka hria a. Chutichuan, Tribal Cowboy, Sudden Muanga of the World chu a lo piang ta a ni.
Sudden Muanga lâr tantirh lai vel khân J.F.Laldailova’n lehkha-in “Kalna lam apiangah Sudden Muanga chanchin hi an sawi a. Ka lo ngaihven ngai lem lo va. Khawi atanga chhuah nge tih ka’n zawh hian ‘Churachandpur lam chhuak a ni’ tiin min chhâng mai thin a . ‘Chutichu, eng teh-ual a nih dawn loh chu, Nazareth-ah thil tha a chhuak ngai lo’ ka ti mai a. Mahse, hmanni chu ka’n chhiar ve chhina….thil tha a awmin ka hria, kan thalaite ngêng a chhun tlat, an suangtuahna khawvel i luhchilh tlat mai. Copy tam thei ang ber rawn siam rawh” tiin a rawn ziak a. Chu chuan min tiphur deuh sawt a.

Sap-ho chuan Comics character lâr tak tak,, Phantom, Mandrake, Superman, Lone Ranger, etc., an nei daih tawh a, Mizote hian kan la nei ve hauh lo mai a, nei ve ta ila a tha awm mang e, tiin “Sudden Muanga leh Sawhthing Rûkhmang” chu Cyclosetyle in copy 200 vel lek ka tichhuak a. rinaiin hralh a tla a, ka chhunzawm chho ta zel mai a ni. A tirah chuan hetiang chen chen hi siam ka tum bik lo, mahse kalna lam apiangah, “A chhuak leh dawn tawh em?” tih zawhna ka dawn zel avangin ka chhunzawm ta zel mai a ni. Heng hun lai hi Zoram khawvelah Sawhthing hmun siam kan intihhmuh vanglai kha a ni bawk a, a inhmeh ve khawp mai. Sap Cowboy chuan Ranch an nei a, bawng an vulh thin a, chutiang deuh bawk chuan Ku Muanga pawhin a ranch-ah sawhthing a ching ve a. (Gingerboy a ni ber ang chu.) Sawhthing atanga millionaires nih a tum, mahse thawk ve peih si lo, mi thawh chhuahsa a inlâk milen ching, Hrangêka-te an lo inlâr ve chhen bawk nen. Bâkah, Apache hovin Sawhthing rate an control tlat avangin a che hlei thei lo…tichuan trade dang a thlang leh ta zawk a. Tunlai khawvelah hah taka thawh tûng tûng lam a ni leu, phawi ran a pawimawh zawk tih te rawn hre chhuakin, thluak leh khabe hmanga eizawn a tum ve ta a ni. Heta tang hi chuan a thawnthu kalzel tur chu duan lawk sa awm lem lovin, kan hun tawng ang zelin, a rawn inkahpup chaw chho ve ta zel mai a ni.
Sudden Muanga
Sudden Muanga
Sudden Muanga hmêl tur hi ka ngaihtuah nasa thin hle, hmêl tha deuhin nge ni ang, hmêl chhe deuhin ? ka draw chhin zing khawp mai. Comics leh Film ah te chuan a changtu pa chu hmêltha tak an ni tlangpui thin a, mahse Ku Muanga hi chu a infakin a tawng thei dawn zuah zuah si a, mite ngei a hlawh mai ang tih ka hlau a, chuvangin tuna a hmêl hi a pu ta a ni. Hmêl dang dai, sap-ho pawhina an la put ngai reng reng loh, hmêl ruahtham loh a put kha a ngai tlat si. Chhefamkima ni reng chung sia a han infak mawi vel thinte hi chu hriat thiam ve mai tur, tha ta viau sela chu infak mawi a ngai lovang. A lem ziak pawh a awlsam, midangte nena an han awmho châng pawhin a langsar lurh zel mai a nih hi. A hmêl hi tha ta viau sela, Sudden Muanga a ang miah lovang. Tin, a hmêl chhiat hi a ziaktu pa hian ka that phah fo bawk. Sudden Muanga hmu duha lokalte hian min han hmuh chiah hian ‘Ka rin aiin a hmêl tha daih” min ti zel. Tam tak chuan a Comics a mi anga min hmuh kha an tum a, a bu a mi kha ka lo ang ta mang thin si lo va, hmêltha tih ka hlawh ngun phah khawp mai.
Comics ziak hi ka tân a remchanna riau pakhat chu …a thu leh a lem ka tih kawp theihna hi a ni. Sap-ho Comics kan en thinte hi chu a thu phuahtu leh a lem ziaktu hi mi hrang daih an ni thin a, A thu phuahtu mitthla kha lemziaktuin a hmuhsak thiam loh chuan duhthu a sam thei thin lo. Zawhna ka dawn thin zinga pakhat chu “ Zanah emni i ziah thin ? I meng rei thin hle ang maw ?’ tih hi a ni. Zanah chuan ka ziak ngai meuh lo, chhun enga ziak deuh vek a ni. Amaherawhchu, zan lamah hian a thawnthu kal zel dan tur hi chu ka ngaihtuah nasa ve thin khawp mai.
Khâng hunlai kha chuan Computer-te hi kan la hre ve lo a, thir zuma Stencil-a ziak kha a ni mai a, tih than a ngai hle, thai thler palh awl tak a ni. A hranpa-in a thawnthu hi ka ziak lawk ngai lo bawk. Rilrua a thu leh dialogue tur ka neihsa kha Stencil ah a lem ka ziak hmasa phawt a, chumi hnu-ah Type writer-ah stencil chu ka vuah a, chutah chuan an dialogue tur chu ‘detail’-in ka chhu mai thin. A châng chuan duan lawksa ang lova thlâk thut ka ching bawk. Comics hi chu thawnthu bu anga thu thluaithlum vak a ngai lo, a dialogue in lalâwn tha kha a pawimawh ber. Tunhnu, Computer kan hmelhriat hnu hi chuan a lem hi lehkhapuanah pentui dumin ka ziak hmasa a, computerah ka ‘scan’ lût tawh mai thin, a awlsam tawh khawp mai.

Eles (L.S) tih hi Laisaizawk tihna mai a ni, ka pen name a ni ve tawh mai ang chu. Khâng hun lai khân Leh tawng an ti emawni?…Laikai rawk, Maithawk, Raipawk,Raimawk tih ang chi kha kan uar em em mai a. Kei pawh thianten ‘Saizawk’ tiin min ko thin a, chu chu ka chhawm ve ta mai a ni…a ropui vak lem lo. Tin, heng hun lai hian tuai Cowboy an tih mai thin, tuai aw deuh a ‘ Ka pa phuba rawn lâk ka tum ve deuh a’ an tih nem deuh diai ang chi kha a lâr hle bawk. Khatiang deuha tuai cowboy-a siam tum ka ni a, mahse ziak chuan a lo tih hleihtheih loh tawp mai a, chuvangin tun a mi ang hian ka siam leh ta zawk a ni. A hnu zêlah pawh Pa viau thin mah se, tuai deuh tût châng a neih thin hi, hriat thiam ve mai tur.
Sudden Muanga ~Zofate Superman
Sap-ho hi chu an rilru leh ngaihdan hi ‘frank’ taka sawi chhuak phawng phawng chi an ni a, kan in ang lo hlein ka hre thin. Hei vang hian an thawnthute pawh hi keini tân chuan hriat thiam a harin thinlung taka digest a har deuh thin in ka hria. Mizote erawh hi chu thukhuh ching hnam, a nâ pawh ‘na lo,’ châk viau pawh ‘ka châk lo,’ examna-ah pawh ti tha viau mah i la, ‘ka ti tha vak lo’ ti tlat chi kan ni a. Kan tawngka chhuak leh kan rilru hi a inpersan daih zel …chu tak chu Sudden Muanga bu ti-ngaihnawmtu pakhat ni vein ka hria.

Sudden Muanga bu hi a chhuah tirh lam kha chuan fiamthu nuih za lam deuh hlir a ni a, naupang leh thalai lamin an lawm bik zual a. Mahse puitling lam pawhin an lo chhiar ve thin tih ka hriatin fiamthu ringawta chhunzawm chi niin ka hre ta lo a…tichuan Politics, sakhua leh khawtlâng nun siamthatna hmanrua a hman ka tum ta zawk a ni. Tunhnu-a a bu pum han thlir hian hring nun chu ka hawl kim thaw khat viauin ka hria. Lehkhabu tam tak hi chu zirtir tha tak nei, harsatna te pawh a chinfel dan turte ziak tel a ni thin a. Mahse, Sudden Muanga bu hi chuan zirtir a nei hran lo, a tha lo lai hai lana a ‘solve’-na chu a chhiartu rilru-a dah mai kha a tum a ni. Tun hma a politics ngaihsak ngai miah lote pawhin an lo ngaihsak phah a, Corruption chungchângah te pawh tam tak chuan bengvar phah nân an hmang niin ka hria. Chutiang bawkin sakhua leh Kohhran chungchângah pawh.
Zawhna dang ka dawn thin leh pakhat chu, “Zoram Politics hi i va hre ve, agent tha tak i nei a ni ang maw?’ tih hi a ni. Agent hi ka nei hran lo, chanchinbu-a ka chhiarte hi ka pawtfân kual kawi chingchivet vel mai mai thin a ni. Tin, mi thenkhat hian an thil hriat, mak sak deuh laite hi min hrilh hi an châk ve thin a, chûngte nen chuan ka bâwl phuan vel bawk thin. Thudik tak pawh ni se, fiamthu nena chawhpawlh zel loh chuan thenkhat tân a lo nâ lutuk thei dawn a, pawlh dal zel a ngai. A bu kâwmah pawh ‘Dâwt muhlum fawmkhâwm mai mai a nia, chawtak khûka khûkpui hlut chi a ni leu’ tih a tel zel hi. Politics hi chu a hmuna chenchilh kher lo pawh-in, ral khat atang pawh hian a chiang duh ve khawpin ka hria.
Mak ve ang reng tak chu, khawtinah hian Sudden Muanga character nena inmil tak mihring hi an lo awm ve zel. Zu duh, tawng champ ve tak, engmah ni si lo, ngaihsam si, a chânga fing ve leh fu roh si ang chi hi. Hetiang ho hian khawvel hi an ti-hlimawm ve riauin ka hre thin….dam chhûng tawite, thu tak ngûk reng mai hi zawng a hahthlâk. tawng thar, tawng lêr (slang) chung chângah hi chuan, Vêng hrang hrang hian tawngkam chher thar hi an nei thin a, chûng chu Comics-a ka’n hman ve hian Zoram khawvel hian tawng thar angin an lo ngai mai thin niin ka hria. Zu hmunah hian hetiang tawng lêr hi a chhuak nasa thin khawp mai.
Sudden Muanga 3
Cyclostyle-a kan her thin lai kha chuan a copy hi a siam tam theih vak loh, stencil kha a thler duh lutuk, dimdawi taka kan herin copy 4000 vel te chu kan herchhuak thei hram, a copy kha kan hralh zo vek zel a ni mai. Tun hnu hian mi thenkhatin a chhuak hmasa lam copy kha an rawn zawng thin a mahse, ka nei kim tawh bik lo. Tunah hian a copy ka la neih chhun ang ang te chu Computer-ah thunin ka Revised-a, engemawzah chu tihchhuah leh a ni tawh. Mahse, tunah chuan khâng hun lai boruak kha kan va tuipui pha tawh lova, chuti em emin chhiar a hlawh ta lo. Thil chu a hun lai ang zel hian a hluin a hlu lo mai a ni.

Eles Comics chhuak hnuhnung ber kha No 97-na, Sudden Muanga “Off Side” tih a nih kha. Khatah khân Ku Muanga chu Hang-glider-a thlâwkin a chesuala, Hmunkhawhar Hospitalah nikhaw hre lova thlenpui a nih kha. Khata tang kha chuan a harhchhuak leh tawh miah lo. Tawngtai dam thei lâr tak, Darringaia meuh pawh a beidawng ta a nih kha.
Mi tam tak hian Sudden Muanga bu hi chhuah chhunzawm leh turin min nawr thin a mahse, engtia han chhunzawm leh tur nge ni ang ? A chhang khât nasa tawh mai si a, ka kai tho leh dawn nge, ka thih tir tawh mai dawn ?…a rau chhete tal chan loh hi chuan pawngpaw chhunzawm leh ngawt theih pawh a ni bik lo. Hla phuah thiamte pawh hi ‘hla han phuah teh’ tih vang ngawt chuan an phuah thei reng bik lo, chutiang deuh chu a ni. Mihlimho angin, a rau chhete tal chan ve hi ngai thin.
Lo chhunzawm leh dawn pawh ni ila Sudden Muanga ni tawh lovin, Sudden Uanga a ni tawh hmel. Ku Muanga khân a tlangval zual lai khan ‘Fa ka neih hunah chuan a hmingah Sudden Uanga ka sa ang, a pa hi ka uang thin em mai’ a tih kha in la hre reng emaw? Ku Muanga taksa kha a thlarau khan chhuahsan sela, van thengrengahte han theuleu kualin, kan Galaxy piah lam ram te khi han fang kual vel sela. Kum tam tak hnu ah a thlarau chu lei lamah lokir lehin a fapa, Sudden Uanga chu rawn hmu leh ta se…tihte ngaihtuahna ah chuan awm thin.
Ku Muanga chu thlarau a nih tawh dawn avangin tuma’n an hmu thei tawh lovang, ani erawh chuan min hmu theiin min thlir reng ang….khawi hmunah pawh a thlâwk kual vel thei ang. Mi bedroom-ah te, tuma hmuh theih si lovin a lût tlang puat puat thin ang. Biak In-ah pawh Pulpit bulahte thu-in mi Sermon-te a ngaithla ve kur ang a, a lo comment ve zuah zuah thin ang. Sermon thiam tak, mahse nunpui si lo thusawite phei hi chu ei lo ve tak a ni rigawts…. ‘kah dur tlâk a ni’ a ti mai. Mi rilrute pawh a hre vek ang. Biak In-a inkhâwm ve si, rilru thianghlim lo tak pû (abikin mipaho zingah) hmeichhe thutna lam thlir vung vung chunga ngaihtuahna sexy tak tak lo neite an awm chuan, chûngho chu a dinchilh ang a, a hrâwk hrep zel bawk ang. Office hrang hrangte pawh tlawh kualin hauh tur a hre hnem hle ang, Ram Rorelna hmunpui-ahte pawh thu a sawi ve chiam thin ang, mahse tuma’n an hmu thei lovang, a aw pawh an hre bawk hek lovang.

A duh duh lemah a chang thei tawh bawk ang, a chângin Superman lemahte a chang anga, a châng leh Iron Man, Spiderman, Hulk, Batman lemahte pawh a chang ang. Chu mai a la ni hleinem, thlahrâng lemahte pawh a chang thei dawn mawle. Thlarau khawvel atangin Kan Ram-a corruption hluar ta lutukte pawh hi a vei hle bawk ang…chumi fight nân chuan Arnold-a silai ni awm tak kha puin Office-ah te a vei thuak thuak thin ang. Eirûk ching nia a hriatte chu an room-ah a luh chilh anga, a silai lianpui maia tin chungin “ Nang hi, Kan Ram thanmawh bâwk i nih hi” tih pahin a kâp leh dur thin ang…mahse a kaha te chuan min kâp tih pawh an inhre chuang lovang. Minung khawvela a awm lai khan, lo awm hiar deuh thin mah se, a fapa erawhchu kawngdik zawh turin a rawn fuih ve reng thin ang. A fapa-in thil tha a tih chângin Ku Muanga a lâwm ang, thilsual a tih chângin hrehawm a ti ang a, a zak em em thin ang…. pawi ta ber zawk erawh chu…..K’u Muangate pafa in be pawp thei lo tur hi a ni.
Ku Muanga’n a hote a peihlohsan hnu-a thil thleng thenkhat, Eles Comics-a lang tawh si lo tlêm azâwng i han thlir leh zuai ang hmiang. Thuthlunghlui leh Thuthlungthar inkâr chanchin tih ang deuh khan Sudden Muanga leh Sudden Uanga inkâr chanchin kan ti ve tawh mai ang chu.
Khatia Ku Muanga awm tawh loh hnu khân an pâwl, “Vohbik Kohhran” an tih mai thin kha Tumsângi hovin tluang takin an la ri ve tleng tleng zel a. Ku Muanga thufing, ‘Ramthim vei ai chuan Sapram vei a hlâwk zâwk, misual thleng phâk Chanchintha aiin Sapram thleng phâk chanchintha hi kan mamawh zâwk. Sap-ho chu fing hle mah se, Bible behchhan chuan bum an nuam lutuk…kan changkang âwk âwk mai ang” a tih thin kha bawhzuiin Pu Hleizuama kha Sâpramah an tir a. Sâpramah Kohhran hausa deuh mai a zuk bêl fuh a ni chêk ang chu, kum khat pawh tling lovah an Kohhran chuan Doctorate Degree an lo hlan a, Pastor atân an nemnghat ta nghal bawk a. Sâpram tanpuinain Biak In ropui tak mai an sa a, an hlimin an inthurual tlâng hle. An Biak In thar hawn ni te phei chuan Sâp-ho pawh an vei suau suau mai a ni awm e.
Sudden Muanga 7
Rev.Dr. Hleizuama khân Pi Tluangi fanu, tuai nguak mai, Ma-hluani (Vanlalhluani) kha nupuiah a nei a, fa pawh pathum lai an nei tawh . Pi Ma-hluani, tunhma-a thing ve tak thin kha, hotupa nupui a lo nih tâkah chuan a in la ‘high’ ve tan a. Pheikhawk pawh a ‘flat’ bun nuam ti viau thin khân high heel lo chu a ti tlat tawh. Maian bai tui ti viau thin khan Sa lo chu a ei thei lo tan a, an Quarter-ah chuan sa zuarho an lût chamchi ta mai. Sa man te hi tlâwm a ti thei lutuk, ‘an talh peih zawk’ te a ti vel mawle. Tunhma a second hand kawr thing thin khân Bangkok lam chhuak lo chu inhmeh lo riau a inhriatna a nei tawh a. A hnu lamah phei kha chuan ‘Bangkok tih vel hi chu ‘a common lutuk’ tiin Paris Fashion ngat lo chu a inbel duh tawh lo an ti.

Chu chang a ni hleinem, rangkachak thi pawh a awrh hrawl thei khawp mai….design chi hrang hrang hi a awrh thlâk deuh chhên thin. Rangkachak zunbun phei chu nei lian thei rura. Lâm phar darh darh paha rangkachak zungbun han show off vel te hi nuam a ti thin a, chuvangin, lênkhâwm na-ah reng reng, a lâm chhuak hmasa berah a tang thin. Inlêng zahawm deuh an neih laia kutdawh lo lûtte hi an vannei thin asin, thawmhnaw leh sum hian a lo vûr leh nghek thin, lo kal leh fo turin a chah nghal zel bawk. Inlêng an neih loh laia lo lûtte erawhchu an vanduai thin hle, a lo hrâwk hrep zel. Vawi khat chu ‘Pathian chawimawi nân ran talh a lang’ a ti a, bawng pahnih leh vawk pakhat an talh a, a khawnâwtin ruai an theh mûp mûp…mahse chûng ni-ahte pawh chuan Pathian aiin Pi Ma-hluanite nupa chuan chawimawina an dawng nasa zawk. Pangparthi, Thangchhuah puan, Tawlhloh puan, Memmento tih ang reng vel te chu a let pheng phung mai mawle. Thusawitute lah chuan, an nupa thatzia, khawngaihna an ngahzia, an Kohhran tân nu leh Pa nih an tlinzia, an zaidamzia, biak an nawmzia, an tlâwmngaihzia, an rilru thianghlimzia….a tam lutuk, fakna hlir fakna hlir ….an hnârkua aia an rilru a zau zawkzia thlengin an sawi mawle. A nutapa hmingin Bus thar an lei, a bangah lian tâwkin “God’s Gift’ tih an ziak vêl. Mahse, rei an service hmain khâmah a luma, mi sawm laiin thihna an tâwk a, mitam tak an hliam bawk. Chuta tang chuan an Kohhran pawh an darh tan ta a ni.
Ku Muanga’n ‘Saprama Missionary nuai khat thawn luh Project’ a lo siam pawh kha kalpui zêl duh pâwl leh duh lo pâwl an lo awm a, General Assembly-ah te pawh an chai nasa thin hle. Changsâng ber, fing ber, hre ber leh Pathian mi-hriat bik, ruat bik nia inngai thiau awmkhâwm an ni bawk a, thumûm an nei thei lo. Tun hnu-ah phei hi chuan Vohbik ziding inti thiau pâwl nga a lo piang ta. Chûngte chu, Krista Vohbik, Messianic Vohbik, Reformed Vohbik, Khuanu Vohbik leh Zalen Vohbik te an ni. An Biak In pawh neitu nih inchuhin an intualvuak chiam thin, mahse tunah chuan thuneituten an kalhsak a, tumah an lût thei tawh lo.
Sudden Muanga 3
Hêng pâwl hrang hrangte rindan hi tlêm han thlir i la. Krista Vohbikte hi chuan ziding lehzualah an inngaia, an pâwla tello chu tumah Vanram kai turin an ring lo. Anni chuan Vanram kaisa-ah an inngai a, Biak-In pawh neih tulin an hre tawh lo. Khawhar-In hi an Biak-In a ni mai. Mitthi dâr hi ‘Inkhâwm dâr’ an ti a, an kal kim thei thap thap khawp mai. Thlan thutni-te phei hi chu an Birthday emaw an ti a, Pathian thu, maksak pui pui hi an auchhuahpui ngheng zel mai a ni.Tin, an biak, Isua hi dik bik hliah hliaha hriatna an nei a, midangin an biak ve, Isua hi chu dik vak lo turah an ngai tlat thung. An zâwlnei, Pi Peter Thangi thupuan hi an ngai pawimawh hle bawk.
Messianic ho hi chuan Isua lokal leh huna a ‘landing site’ hnaih a lo awm lâwk kha finthlak-hle turah an ngai a, Jerusalem lama pêmthlâk an tui pui hle. An nghah Mesia hi engtikah nge a lokal dawn a hriat theih mai si loh, lokal ta thut se, a hmuak tura liam thlâk chûk chûk a ngai dawn a.

Puja chawlh lai velte a lo nih phei chuan Air Ticket a rush lutuk ang. extra -a sum tamtak sen a ngai dawn. Chuvangin Olive tlâng chheh vela lo inbenbel lâwk kha fuh hle turah an ngai a ni. Hei vang hi a ni ang chu, tunlai tak phei hi chuan Isua aiin Passport leh Visa an sawi zing zawk.
Sudden Muanga 5
Reformed-ho hi chuan Kohhran dang tih loh dân anga tih zêl kha Vanram kaina turah an ngai tawp mai a ni. An inkhâwm ve châng pawhin Pulpit hnungah mipui an thu daih, Lal tawngtaina pawh hi a tawp lam atangin an sawi tan thin. ‘Dân Kohhran-ho angin Biak-In darin min control tur a ni lo’ an ti a, inkhâwm banah an vaw mai, zing tawngtai inkhâwm pawh tlai lamah an nei daih bawk. Chu mai a la ni hleinem,…inkhâwm dâwna inchei vur te hi an duh lo, a pharisai an ti tlat, Paijama leh sliper nen tlâwm takin an inkhâwm hnak hnak thin. Good Friday pawh hi Sunday-ah an hmang mai thin.

Khuanu Vohbikte hi chuan Galili dil tih vel aiin Rihdil khi an ngai pawimawh tawh zâwk. Look East Policy-te hi an tuipui thin khawp mai. Mahse, Korea film en ngun viau ringawt hi Look East Policy tihhlawhtlinna chu a ni lo an ti. Anni chuan, kan Pipute lo chênna thin ram, tiau ral , khi tah Khampat Bûngpui, Shan ram , Rihdil leh a chhehvel ram te thlengin rinna mitin kan thlir tur a ni, chu chu Look East Policy diktak zawk chu a ni an ti. An chang sâng lutuk tawh a, Isua hming te pawh hi an lam ri tawh ngai lo. Pathian tih aiah Khuanu, Pu Vana te an ti daih. Vanchung nula, Sichangneii, Pialral, Lungloh-tui tihte kha an sawi zing zawk. Sechhun Khuangchawi, Mim Kût, Chapchar Kût, Mitthi râwp lâm tihte kha an hmang uar thin hle.An hla sak tui ber thin pawh “ Pipu Chhuahtlâng hlui” tihte kha zuk ni mauh a….an hlim thei ve lutuk.
Zalên ho hi chu an pâwl hming ang ang hian an zalên a. Engkim tih a thiang veks, Isua’n mi zawng zawng a chhandam vek tawh, Vanram kan kâi vek ang an ti hmiah mai. Isua thisena lei kan ni tawh a, Vanram hi kai tum lo sa teh mah ila kan kai tho tho ang, kawng dang a awm lo an ti. Anniho hi chuan Vanram hi an ngai thupui ber lo….he khawvela hlim taka awm tlan dial dial hi Pathian thu hle in an hre ringawt mai a ni.
Sudden Muanga 6
An Pâwl kehdarh hma kha chuan Tumsângi kha an hotunu ber a ni thin a, mahse Pi Ma-hluani’n a rawn nêkchhuak ta mai si,…a tâwpah phei chuan ho tlêm nen Kohhranpui, Peterian Churh (Nuhovin Terian Kohhran an tih mai thin)-ah bawk an kir leh ta a ni. Rev.Dr Hleizuama pawh an Kohhran an kehdarh tâk hnu kha chuan ho tih tham a nei tawh lo. Sapram tanpuina a lo tawp ta bawk nen, an harsa ve ta hle…chêng sâwm ‘note’ te pawh a hmu lian ve ta lurh mai. Chutih lai chuan Uarbiknei Baptizo Church(UBC) lamin an pâwla kir leha an Pastor ni turin an lo thlêm ve reng bawk, an in dawr vel mêk. Mahse, Baptisma chungchângah buaina tlêm an nei. Rev.Dr Hleizuama hi chu tunhmain hnimphum ngatin Baptisma a lo chang tawh a, Vanram kai sa a ni, buaina a awm lo. An nu, Pi Ma-hluani erawh hi chu, lû tithak tâwk vel leka tui baptisma lo chang tawh kha a ni a …engtinnge ni dawn? Ma-hluani’n engtin nge a ngaih ang ? “Baptisma chan hian mawng tih-huh ve kher a ngai emni?….mawng hul phiang paw’n Vanram a kai theih lutuk” a ti dawn nge.? “Sum tamna lam lam chu Pathian remruat-ah kan ngai ang” a ti dawn?.

Politics lam ve thung. Rualrem-ah chuan Pu Kâpa a la lal bûr bûr zel a, khing thla thei an la awm lo, a tar thih nghah a ni mai. Opposition-ho tanrual theih loh nân kârtin an Bhavan-ah an tawngtai rual thin. Pu Phunga a zawi ta. Pu Zova erawh a la tawng thau thin pâng pâng hle. Ani tereuh hi chêtfuh a tum lutuk nalamah hian chêtsual khet hi a ching reuh a, a pawi thin khawp mai. Pu Lal(ve)beiseia’n tactic chi hrang hrang hmangin intheh lâr a tum ve mêk bawk. Hmunkhawhar city lamah erawh, mi tharin Pu Chala a rawn thlâk ta, Khawnuam-ah Pu Vailawma’n chaurau êk a thai tan mêk bawk. Darringaia pawh a rilru aiin a pumpui a la chak zawk zel. Pu Kâpa hnuaiah contract hna chhe te te a hmu ve thin, mahse a inkhâwl thei lo, ‘Hman zawh thuai thuai policy’ kha a la chhawm nung zel.
Aw le, khatiang kha Ku Muanga awm loh hnu a thil awm dan chu a ni a, a bâk chu mahni a lo mitthla chhunzawm ve tawh mai tur a ni ang chu.

The Eleven Mizo Clans
1. Aso
2. Chho
3. Halam:

    1. Bawng
    2. Bawngcher
    3. Dap
    4. Hmarchaphang
    5. Hrangkhawl
    6. Kaihpeng
    7. Kawlawi
    8. Kawrbawng
    9. Langkaih
    10. Langrawng
    11. Mualţhuam (or Mawlsawm)
    12. Rupini
    13. Saihmar
    14. Sakechep
    15. Thangachep
4. Hmar:
    1. AIMUOL
    2. BIETE (BIAHTE): Betlu, Chongol/ Chungngol, Darnei, Fatlei, Hmunhring, Khurbi (Lienate), Nampui, Ngaite, Ngamlai, Puilo, Sawnlien, Tamlo, Tamte, Thienglai, Tlungngurh
    3. CHANGSAN: Armei, Chailong/ Chaileng, Hranhnieng, Hrawte, Kellu, Ngawithuom, Ngulthuom, Thangngen, Zilchung, Zilhmang
    4. CHAWROI: Langkai, Nisatarai, Saithuoi, Tuipai
    5. CHAWTHE: Chamte, Chawndang, Chawnfieng, Chawnthik, Halte, Hawnsang/ Hawnzawng, Lienhna, Suonhoi, Tamva, Thaman
    6. CHAWTHEI (HMARLUSEI): Chonzik, Hnechawng, Lamthik, Luophul, Neichir
    7. CHIRU
    8. DARLONG: Biete (Fatlei, Faihriem, Khawhren, Saihmar, Saihriem), Hrangchal (Khuolte, Rante, Tlawmte), Ngurte (Rante, Songate, Fatlei), Thiek (Chongkal, Hmante, Hnamte, Kangbur, Vankal), Zote (Chawrawl, Chonnel, Saite, Sie)
    9. DARNGAWN: Banzang (Chawnghmunte, Famhoite, Fatlei, Khamchangte, Lamchangte, Sanate, Sinate), Faiheng, Pakhuong (Buongpui, Hranngul, Khelte, Khuongpui), Ruolngul, Shakum (Hauhmawng, Hauhnieng, Kilong), Shonte, Tlau
    10. FAIHRIEM: Bapui, Dulien/ Khawhrang/ Khawhreng, Khawkhieng, Khawlum, Khawral, Saihmar, Saivate, Seiling, Sekong, Thlanghnung, Tuimuol, Tuollai, Tusing
    11. HRANGATE: Hrangate, Hrangdo, Hrangman, Hrangsute
    12. HRANGKHAWL: Chawlkha, Dumkher, Penate/ Penatu, Phuoitawng
    13. KHAWBUNG: Bunglung, Fente, Laising, Muolphei, Pangamte, Pazamte, Phunte (Siersak,Siertlang), Riengsete, Tente
    14. KHELTE: Hmaimawk, Lutmang, Singhlu, Sierchuong, Thatsing, Vankeu, Vohang, Vohlu, Zahlei, Zaucha
    15. KHIENGTE (KHIANGTE): Chawngte, Khello, Khupsung, Khupthang, Kumsang, Muolvum, Singbel.
    16. KHUOLHRING (KHAWLHRING): Chunthang, Khintung, Leidir, Lozum, Lungen/ Lungsen, Midang, Milai, Peiltel, Rawlsim, Suokling, Thlaute
    17. SAKIEM: Hauhnieng, Hauhmawng, kilong
    18. LAMKANG
    19. LANGRAWNG: Bawng, Kaipeng, Muolthuom, Pang
    20. LAWITLANG: Chawnsim, Hrangchal (Darasung, Laiasung,Sielasung, Tungte), Parate, Sungte, Suomte, Tlangte, Tlawmte, Varte
    21. LEIRI: Neingaite, Pudaite, Puhnuongte, Pulamte, Puruolte, Tlandar
    22. LUNGTAU: Infimate, Intoate, Keivom, Lungchuong (Inbuon), Mihriemate, Nungate, Pakhumate (Khumthur, Khumsen), Pasuolate, Sielhnam, Songate, Sunate, Theisiekate, Thlawngate, Tamhrang
    23. NEITHAM: (Also Under Zote) Chawnhning/ Chawnhring, Khawthang, Maubuk, Singphun, Thangleh, Thangngawk, Vaithang
    24. NGENTE: Bawlte, Chawnghawi, Dosak, Dothang/ Dothlang, Kawngte, Laihring, Lailo, Laitui, Tuolngul/ Tuolngun, Zawngte, Zawhte
    25. NGURTE: Bangran/ Bangrang, Chiluon, Parate, Saingur, Sanate (Pusingathla, Saidangathla), Traite, Zawllien
    26. PAUTU: Fuongzal, Senlawn, Singate, Tluongate
    27. RAWITE ( ROYTE ): Aite, Arro, Buite, Hnungte, Pieltu, Sawrte, Seldo/ Sehdue
    28. SAKECHEP (SAKECHEK): Bawmlien, Keiphun, Keiphung, Khawlum, Neibawm, Sungtinpha, Telengsing, Thingphun, Thirau/Thirsu, Vaichei/ Vaichai, Zeite
    29. THIEK (THIAK): Amaw (Chalhril, Hmunhring), Athu, Buhril, Chawnnel, Hekte (Chawnghekte, Ralsun), Hmante, Hnamte, Kellaite, Khawzawl (Lalun, Laldau, Saibung), Kungate, Khangbur, Pakhuomate (Khumsen, Khumthur), Sellate, Tamte, Thilhran, Thilsawng, Thluchung, Tuolte, Tuolawr, Tamlo, Taite, Vankal (Khawbuol, Pangote, Pangulte), Zate
    30. VANGSIE (VANGCHHIA): Dosil, Ivang,Theidu/ Theiduha, Tlukte, Vanghawi, Zapte
    31. ZAWNGTE (ZONGTE/JONGTE)
    32. ZOTE: Buonsuong, Chawnghau, Chawngvawrtu/ Chawngvar, Chuonkhup, Chawngtuol, Darkhawlai/Darkhawlal, Dawthang, Hrangate/Hrangzote, Hrangdo, Hrangman, Hrangsite/ Hrangsete, Hrangsote, Hriler, Maubuok, Neitham (Chawnhnieng, Singphun), Ngaite, Parate, Pasuolate, Pusiete/ Pusieate, Saiate (Saihmang), Tlangte/ Tlangate, Thangnawk, Vaithang.
[Note: Hmar hnahthlak zingah Hnamte, Hrangkhawl leh biate hi thlangtla hmasa ber an ni a, Mizoram pâwn hmun thenkhatah phei chuan hnam hran anga insawi ta te pawh an awm. Hnamte ho hian Luseiho nawlpuia an thlangthlâk khan an zui a, luseiah an in assimilate nual. Tam zawk chu Tripura-ah thlangtlain Darlawng hnamah te an insawi; Tripura-ah vêk chuan Kuki-Thado ah ziah luh an ni bawk. Khawlhring , Vangchhia leh Saivate ho hi hmar hnahthlak zinga pawi ho tukluh an ni.
(Ṭhenkhat chuan hnamchawm ang tein an sawi ṭhin, mahse finfiahna a awm lem lo). Chuvangchuan Pawia chhui lut an awm bawk. Mahse Pawi an ni lotih finfiahna tha ber chu chhîpah hrûm an zial ngai lo a, engtik lai pawhin Hmar ho nen dawisa an kil ho thei.]

5. Lai (Pawih):
    1. CHINZAH:Zanak-Aicheu, Zongo –
      1. Thangvawng,
      2. manglur, Hlankhup.
    2. HLAWMCHEU:Chelnguachung, Nithanghlawnchhing.
    3. HALKHA:Semthang, Lotu, Zophei, Zotung, Maram, Miei, Tlawr, Khenglawt –
      1. Chiapachuang,
      2. Vanpachhung, Tuallawt, Lautu Chinza, Zahnak, Hlawnchhing, Zathang, Thlatinkuala thlahte, Mi E, Thawr, Mualchin, Mualhlun, Mangpachhung, Mangchinchhung.
    4. ZANGIAT:Sipang, Lochom, Sunthang, Lungbang, Tapang.
    5. TLAISUN
    6. SIM:Bawithang, Hlawnmual, Sailung, Sunthang.
    7. LAIZO:Chawnghlut, Hringngen, Hlawncheu, Suntai, Zahup.
    8. MATU-SAI: Matu, Dai, (Zindu), Lautu, Zotung, Mun, Makan, Zawngtu, Khumi, Panam, Asho, Mosho, Vaukim, Anu, Khunusu, Tleiku, Tlengkhaw, Bawm, Bawmzo.
    9. KHUALSIM-LENTE: Khualsim, Lente, Nganzawl, Sumhrang, Thungthul.
    10. NGAWN: Ngaihte, Sihsing, Teilon, Zasuang, Zawngngil, Munzo, Hauhup, Hlupbiang, Haizing, Hopte, Khiangte (Ngawn khiangte).
    11. ZAHAU FALAM LEH LAIZO CHI: Bansawt, Hauhulh, Hauchhum, Chawnghlut.
    12. THATINKUALA THLAHTE: Hniarthul, Hniarchang,Airawn-Chinlum, Airawn,Chhawnchhek. Khanzahnawka – Hlawndo (Hlawndawhthanga), Hlawndo & Hlawnmual, Chenhrang, Fanai (Hrangtling, Nihliap, Pakhup, Zarep, Torel, Thaai, Kintin, Chhuanchhiar, Thasi, Suakding, Zakham), Bawitlung.
    13. PAWI HNAM DANGTE (Mizoram chhunga awm an tam bik.) Tlau, Bawihkherh, Aineh, Aichum, Aimual, Bawkkheng, Bualte,Chhunthang, Chiato,hhuntei, Chengan, Bunghai, Chawnghmun, Chawngthak, Haizaw, Hranglung, Sailung, Hlichhel, Fambawl, Famsun, Farhlawng, Erhlawt, Darro, Darkualchhung, Darkhuahchhung, Chhehhlawn, Bawlte, Rumker, Mangpawng, Ngaling, Nguntualchhung, Hlawnthlun, Nithang, Huha, Hlawnsang, Hniarhlang, Hawheng, Hmunhrang, Inhmai, Hnialum, Hnamler, Hrensa, Khalthang, Khiteng, Kingbawl, Kenmawi, Kualchhawn, Kawmpachhung, Khupngai, Khuplian, Khupchhing, Khuptin, Kairaw, Khuhlu, Khawthing, Khupchhawn, Lailung, Leihang, Lalvawng, Lawttlai, Lianhlawng, Leivak, Langva,Lungum, Lahrim, Mensihai, Namhrang, Nichhing, Nutlai, Nuhrim, Phutin, Phuting, Pemthang, Ramlawt, Rualheng, Rahtin, Ringlawt, Siakhe, Sohlung, Sathing, Sarthawng, Sumhmun, Sawmhmal, Sakhawng, Sulhlan, Tlangchhan, Tlanlian, Thlauhthang, Tlumang, Thihlum, Tualzik, Thanget, Thlacheu, Tinche, Tluangheh, Tlahlun, Vantawl, Vanhawi, Vankawng, Vanngiang, Tiauchhum, Tiauhlei, Vuangtu, Vanphawng, Vaingam, Zawkheng, Zinhlawng, Khuangli.
6. Lusei:
LAL CHI: Sailo, Palian, Rivung, Zadeng, Chenkual, Rokhum, Thangluah,Chawnglul

    1. PACHUAU: Lianthung, Chhawnthliak, Liannghawr, Chuaulak, Lalbawma, thlah Darcho, Cher lal Varchuau
    2. CHAWNGTE: Tuichhung, Pamte, Lungte, Muchhip chhuak.
      1. CHUAUNGO: Vanpuia, Chumthluk, Darkim, Zawngpam, Hmunpel, Thlehnghel, Laller, Auhmun.
      2. CHUAUHANG: Lathang, Chungpui, Chawn chhawn, Chawn chirh, Khuanglawi, Vai chuau.
    3. CHHANGTE: Darchhun, Nghakchi, Pamte, Lungte, Vawknghak, Chawnglun, Kawl chi, Lumthang Tumpha.
    4. RENTHLEI: Chhanghek, Chhingthlang, Zachhing/Sasing, Sohnel/Sawnnel, Thangthlawl/ Thangthlawi, Thuandur, Tilkul, Lianhlun/Lianhlum,
    5. CHHAKCHHUAK:
      1. HUALNGO- Chal thleng, Bochung, Khupnon, Cherpu.
      2. HUALHANG – Chalbuk, Baichi, Chumkhal, Taihlung, Chertluang, Khupno, Fangte.
      3. LUMKHUA – Sialchhung, Ngalsi, Ngal chhung, Phung chi.
    6. HAUHNAR: Hauthul, Haubul, Tuithang, Senlai.
    7. HRAHSEL: Selpui, Sawntlung, Sumkhum, Saza.
    8. TOCHHONG: Topui, Chhakawm, Tobul, Chemhler, Muchhipchhhuak.
    9. VANCHHAWNG: Vanlung, Sumkhum, Chemhler, Chengrel, Kaithum.
7.  Mara (Lakher):
Hnampui lian deuh 4 ah ṭhen a ni :

    1. Tlosai
    2. Chapui
    3. Zawngling
    4. Hawthai leh Vawngtu
Hemi bakah: Chapi, Dova, Ngiaphia, Hawthai, Heima, Iabao, Khapi, Leita, Lialai, Lochei, Motu, Ratu, Razao, Saby, Tha-y, Tlosai, Vyty, Zyhno
8. Miu-Khumi
9. Paite (Zomi):
    1. Guite (Vuite),
    2. Hangzo, Hauzel,
    3. Hangsing,
    4. Khuptong (Khupchawng),
    5. Langel,
    6. Naulak,
    7. Ngaihte,
    8. Samte,
    9. Thomte,
    10. Tunglut (Chawnghlut),
    11. Tombing,
    12. Tonsing,
    13. Valt,
    14. Khuphil,
    15. Songput,
    16. Doushel,
    17. Tomging,
    18. Tangpua,
    19. Haulai,
    20. Mangzo,
    21. Sianthuam,
    22. Vangteh,
    23. Phualzang,
    24. Munsong,
    25. Kullai,
    26. Sektak Phaipi.
10. Ralte:
    1. SIAKENG:- Engkai, Engkhung, Siakhang, Hilthang(Thangsiam, Damphut & Tukhum), Haizang (Chawnthang & Chawnchhin) , Khumchiang (Chawngtual, Hmundin & Chhanzo), Hillu, Khelhau, Darkim, Manglut,Hnawtsut, Hnawtkhel,Khumtung,Lehvung, Thangbur, Tipawm/Kipawm, Chhakawm, Hauhniang, Chhuanhu, Zongai, Ailet, Hualkhung, Zaucha(Sawithang, Hauthual, Luahphung, Thawmlo, Hualthang, Kulsep, Seldam, Kaihlek),etc.
    2. KHELTE:- Lutmang (Chiangkhai,Tualthang & Zahlei) ,Vankeu(Keuluk, Hauvawng, Chiangthir & Lawnghau), Thatchhing, Chhinghlu, Chhiarchuang, Hmaimawk, Hausel, Vangtual, Vohang, Vohlu, Zahlei and Zaucha.
    3. KAWLNI(Colney):- Chalbawk (Kawlvawm, Chalchiang, Chalsawp, Chaltum, Chuangeng, Lawisut, Helhlah,Thasum, Thangkawp, Saphaw, Khonghawr, Hlamvel, Holut, Baleng, Bairek, Kawltung, Chalchung, Bungsut,Uikhawl,Arte, etc) leh Doubul {Renghang ( Rengsi & Rengngo)& Bungsut},
    4. LELHCHHUN:- Chhunthang, Chhiarkim, Vawngsual,Tunglei,Leihang,Hangdem,Chuang lawk,Thangbung,Hauphut,Selpeng, Hratchhum, Chhunghleh,Haudim,etc
11. Thahdo (Kuki) Aimol, Anal, Baite, Changsan, Chiru, Chongloi, Chothe, Darlawng, Doungel, Guite, Haokip, Haolai, Hangsing, Kipgen, Koireng, Khelma / Sakachep, Kolhen, Lamkang, Lenthang, Lhanghal, Lhouvum, Lhungdim, Lunkim, Lupho, Lupheng, Thangeo, Lhangum, Maring, Mate, Misao, Monsang, Moyon, Purum, Singsit, Sitlhou, Singson, Tarao , Touthang, etc.
Other sub-clans : Vaiphei, Gangte, Kom:Karong, Saiche, Leivon, Tellein, Hmangte, Serto etc.
Chawngthu: Paite/Thado ho thlahtu nia chhui a ni bawk Luseia chhui luh a nih laiin..

Dr Lalthakima, Asst. Proffessor, Deptt. of Pol. Science, Pachhunga University College



Mizoramin hun harsa tak paltlanga India nena kan inremna ni lawma hun kan hman thin lai hian remna hlutzia leh hmasawnna hnukpui a nihzia chu kan hre theuh awm e. Indona vangin thisen tam tak a luang a, nunna engemaw zat hloh a niin hrehawm sawi hleih theih loh a hre phak te chuan an tuar a. Chumi atanga chhuahna dar khawng ritute kha an fakawm ngawt mai. Hetih lai hian Mizoram chhungah ngei, vai lakah ni lo Mizoram sorkar lakah helna a chhuak a, chumi vang chuan nunna leh sum leh pai bakah hun engemaw zat sen a ni tih hi kan hriat tel a tha awm e.


Mizoram hmar lamah kan unau ‘Hmar’ te'n Autonomous District Council ngiatin hun engemaw chen an rammu a, anni hnu lawkah hian khawthlang lamah ‘Tuikuk’ tia kan hriat lar zawk ‘Bru’ te'n chu dinhmun vek ngiat chuan an nunna thapin tan an lo khawh ve thung a. Tun dinhmunah hian thilhlui te pawh a chang dawn dawn ta a, mahse heng thil lo thleng tawh pahnih atang hian zir tur awm ngeia a lan avangin remna tluantling neihna zel tur a nih beiseiin he thu hi i’n chhiar dawn teh ang.

HMAR: Khawi lam mi nge hmanah heng hi?
'Hmar' tih tawngkam hrim hrim hi a tirah chuan hnam hming niin a lang lo a, British-hovin Old Kuki an tih, Lusei hnam peng chi khat an ni. Tuna Mizoram kan tih hmunah hian a hlawpin an lo pem thla hmasa a, Lusei hnam nawlpui an lo thlen thlak hnuah a lo awm sate chu hmar lamah an tawlhkiang ta a,chuta tang chuan ‘Hmar’ tih hnam hming hi an put ni ta maiin a lang. 

Hetia Lusei nawlpuiin Mizoram an thlen thlak avanga a lo awm sate hmar lama an tawlh hian a then chu an thleng ril deuh a, Meghalaya lam lam te pawh an thleng a, Cachar leh North Cachar Hills (Assam) ah te, Tripura, leh Manipur-ah te an awm darh ta hlawm a. Engemaw zat chu Mizoramah an chambang thung a ni. Mizo historian kan neih te'n an chhuinaah reng reng Hmar te hi hnam hrang hlak anga ziah an ni ngai lo a, Rev Liangkhaia "Mizo Chanchin"-ah phei chuan Lusei lo pem thlate hlauh avanga hmar lama inbengbel ta leh an hnam hming ‘Hmar’ tih pawh pu chawp ta niin chiang takin a ziak a ni (See. Liangkhaia, Mizo Chanchin P 180). Hetiang taka Lusei nawlpui nena hnam inunau leh inlungrual ta chu Hmar te hian hnambil rilru an pu har viau a, Kum 1986-a Hmar People’s Convention (HPC) a lo din hma phei kha chuan Mizoramah Hmar hnam behchhan party hi a la ding lo hrim hrim a, hnam bil anga politics an tuipui ve tanna pawh hi Manipur lam hmar-ho vanga an neih chawp ve mai a ni tih a hriat. Manipur-ah khian Hmar hnam nawlpui an cheng a, thisena unau ta chu anni vanga Hmar movement pawh hi lo awm ni hialin a chhut theih.

A chin chhuakin
Hmar hnam te hi an rilru a hran loh em avangin Mizorama political party hmasa ber Mizo Union, April ni 9, 1946-a a lo din khan Manipur lama Hmar hnam awm te pawhin an zawm ve mai a, Mizo Union unit te pawh ding vein, hei bak chu a hranin hnam bil political party an nei lo. Hetia Mizo Union an zawm vakna chhan hi hmun hrang hranga Mizo awmkhawmho zai khata luanna tura ramri thar an kham theih beiseina vang a ni. 

Khatih laia Lushai Hills hnuaia awm an duhna khan Manipur premiere PB Singh-a pawh a tibuaiin Mizo Union an bansan chuan Regional Council pek hial a tiam nghe nghe a ni. Mizo Union hruaitute pawhin he thu hi hriain hruaitute zinga mi HK Bawihchhuaka chu Manipur-ah an han tir a, Mizo Union hruaina hnuaia Mizo District Council lo piang tura beiseiah an tel tur thuin a han hmin thlap a. Hmar-ho pawhin Manipur premiere-in a sawihmuh Regional Council chu Manipur thuneihna hnuaia kun tur tho a nih avangin an lo hnawl ta bawk. 

April 29, 1954-a “Mizo District” siam a lo nih khan Manipur lama cheng Hmar te chuan an beisei ang ngeia Mizo District chhunga rinluh inbeiseiin an lo nghak a, nimahsela, District Council thar chuan ramri awmsa ‘Lushai Hills Superintendent Area’ ramri chu ihe loin a rawn pawm tak mai avangin Manipur-a Hmar-ho chu an sukna ngaiah an la su leh ta rih a, an hrilh pawh a hai hle.

Hun engemaw ti chen hnu-ah MNF-in zalenna an puan khan ‘Greater Mizoram Policy’ chu Manipur-a Hmar te pawhin thinlung taka zawmin an lo tuipui hle a hun engemaw ti chhung chu helnaah pawh an phusa ve hle. Nimahsela, a hma ang bawkin MNF leh India-in inremna an ziah khan Mizote chenna hmun hrang hrang administrative area khata dah chungchangah chuan India Danpui Article pathumnain hemi chungchang hrilhfiahna a neihsa thu leh sorkarin hemi chungchanga thutlukna hran a siam loh thu a inziak ta mai a, Mizoram area atan pawh North Eastern Areas (Reorganisation) Act, 1971 section 6-na hman leh mai a ni ta a, Manipur Hmar te tan chuan Mizorama inchhunluh chungchang chu ‘Thu a tawp e, lumam’ tih ang vel a ni ta a ni.

Hetianga Hmar hnam nawlpui awmkhawmna Manipur lam te'n lungawi lohna an neih tak foah hian an unau Mizoram Hmar te chu hmin chin an lo nei zel a. Hemi hma pawh hian Assam, Manipur leh Tripura-a Hmar te tan a hrana district nawr na hi chu a awm tho a, hetih chhung zawng hian Mizoram lama Hmar te chu an ngurchuai deuh reng thung. Mizorama Hmar te hi sawi tawh ang khan an rilru a hran loh em avang leh mihrang ang ziazanga enna, a Lusei lam atang pawha a awm bik loh vang a ni pakhat a, an dinhmunah an lungawi tawk viau a ni. Nimahsela, kum 1986-a Sakawrdai-a Hmar mipui inkhawmpui chuan Mizoram Hmar Association an neih sa chu political party-ah letin HPC hi an din a. He party a din atang hi chuan a thil tum leh a kal dan hrim hrim pawh a tur ta ngun mai a, Kum 1987-ah phei chuan khatih laia Mizoram governor Swaraj Kaushal-a hnenah Memorandum thehlut-in Autonomous District Council an duh thu chu an thupui ber a ni ta a, hemi hnu hian vawi duai lo Autonomous District Council an duh thu hi Mizoram leh Central sorkar-a hotulute hnenah an thlen ta bawk. 

Hetianga an duhna an thlen fo hnu pawh hian an beisei ang an hmu lo nia inhriain March ni 28, 1989-ah leh April ni 18-29, 1989-ah te khan HPC Demand area chhunga khaw tinah ‘Non-Violence Peaceful Bandh’ tia koh chu huaihawt a ni a, he thil kal zelin a nghawngah hian May ni 16, 1989-ah HPC te leh Mizoram sorkar inkarah silai hmetpuaka innghirnghona a awm tan ta a ni. 

Heta tanga intan hian HPC leh Mizoram sorkar te inkarah buaina vawi duai lo a chhuak a, July ni 27, 1994-a remna thu ziah a nih thleng khan HPC lam chu mi 44 thi nia record a ni a, hetia inremna an ziah hnu hian HPC hel lo kir leh te leh buainaa thi chhungte chu Rs. singthum theuh pek an ni a, tin, HPC te duh ber Autonomous District Council neihna kawng atan Sinlung Hills Development Council chu din a ni ta bawk.

Tunhnai thil thleng
Hetia HPC te buaina a reh a, mi 300 chuang te'n nunphung pangngai an rawn zawm leh lai hian kum 1995-ah mai khan he inremnaa lungawi lo pawl Hmar People’s Convention - Democratic (HPC-D) an lo chhuak leh ta. A tir teah chuan he pawl ding thar hian Mizoram hmar lama Hmar te tana Autonomous District Council din a ngiat a, mahse, hun lo kal zelah chu ngawt chu duhtawk tawh lovin Hmar hnam te’n state hran an neih theihna tura hmalak an tum ta zel a ni. An thil phutte hi an ti mai mai lo a ni tih lantir nan nikum (2008) September thla mai pawh khan IR sipai pali nunna chu Saipum bulah lak a nih nghe nghe kha.

Buaina tawpna tur Hmar Autonomous District Council
Kan hmar unaute buaina zawng zawng hi chhan hrang hrang atanga lo irhchhuak angin lang mah se a bul berah chuan anmahnia inrelbawlna hran neiha hmasawn ve tawh duhna vanga lo langchhuak a ni berin a lang. Hemi bakah hian an tiatpui hnam peng dangte'n Mizorama dinhmun an luah ang luah ve pha lo nia an inhriatna hi a chhan dang a ni thei ang. 

North- East Area (Reorganisation) Act 1971, tihpuitlin a nih khan Mizoram chu Union Territory-a hlankai a ni a, hemi denchhen hian Mizorama hnam tenau dang - Lakher, Pawi leh Chakma te chu District Council pek an ni ve bawk. Hetih laia an tiatpui deuh rual Hmar hnam te’n engmah an chang ve lo nia ngaihna hian an thinlungah engemaw chenah bu a lo khuar tawh a ni. 

He an lungawi lohna hi a lehlamah chuan a puakchhuak har ang reng zawk viau a. Hetia a puah keh a, Mizoram sorkat nena inremna an siam hnu pawh hian Development Council ringawt-ah hi chuan an la hmin zan lo tih a hriat hle a. Hei hi chu inremna an ziah angin rei lo te atana (kum hnih) mamawh phuhrukna tur ang lekah Hmar hnam hruaitute hian ngaiin heng an buaina zawng zawng chinfelna tur chu Autonomous District Council hi a nih thu an auchhuahpui ngun hle. Tunhnai maia HPC hruaitu inthlang leh pawhin he thu bawk hi an la tlangaupui a ni. Heti a nih chuan he an thil duh ber hi pek an nih hma chuan tharum thawha beihna lian tak chhuak lo mah se thinlung damna tak tak an chang dawn lo a ang hle.

BRU buaina
Remna Ni lawmin Mizoramin hun ralmuang tak a hmang tawh emaw tih laiin June ni 30, 1997-ah chuan MAP pasarih ngawt mai Bru hnam hel kutah an thi a, Mizo mipui a barakhaihin a rapthlak ngei mai. HPC te nena inremna thuthlung ziak fela sorkarin thlamuang taka kal a siam lain Mizoram khawthlang lama cheng Bru te’n hetiang thil hi an rawn tan ve leh ta a, anni pawhin an duh ber leh an thil tum nia an sawi chu ‘Autonomous District Council’ bawk a ni.

Bru: Tutenge?
Mizoten Tuikuk tia kan hriat lar zawk Bru te hi Mizoram khawthlang lamah an cheng a, an tobul tak hi hriatchian fak chu a ni lo nain Burma rama Shan state atanga lo pem nia hriat an ni ( T Zawna: Bru te leh Chanchintha). 

Tripura-ah awmhmun an bengbel a, Mizorama an lo luh hma hian Tripura-a Maian Tlang an tih maiah hmun an khuar a, Tripura lal hnuaiah sipai commander te pawh an nei ve hial a, Tripura lalin Bru te hi a enkawl that vak loh avangin an mangang chu hmun pilril lamah tawlhlut zelin Tripura dep Mizoram lamah an rawn lut a, an inthlahpung ve ta zel a ni tih hi ziaktute pawm dan a ni. A bikin kum 1942-a Tripura lal Ratan Manikya laka an hel atanga Mizoram an rawn luh hi hluar ta nia sawi a ni bawk. Baptist Today-in kum 2008-a a tarlan danin tunah hian Mizoram khaw 80 chuangah Bru te hi mihring 58, 269 an awm niin a tarlang. Heng zinga mi 41,212 te chu Kristian an ni tia tarlan a ni.

Bru leh Mizoram Politics
Bru te hi a tir tak atanga Mizoram luahtu an nih loh avang leh Mizo hnam peng an nih lem loh vang te pawhin Mizoram politics-ah sulhnu an nei lo khawp mai. Tun thleng hian Assembly-ah pawh Bru hnam thlantlin an la ni ngai lo. Anmahni hi khaw hrang hranga an taidarh avang leh an khawsak a hniam deuh avangin Mizoram politics-ah an daihriat a tlem a, an inhnamnhnawih tam lo hle bawk. Tripura lamah erawh chuan politics-ah pawh sulhnu an nei ve viau zawk a, MLA leh Minsiter te hial pawh an han nei ve phak a ni.

Bru hnam nunphung chawilar tur leh an hmasawnna tur a nih beiseiin Riang Democratic Convention Party (RDCP) chu kum 1990 October thla khan Damparengpui-ah din a ni. Kum 1997-ah Saipuilui-ah (tunah he khuaa hi an rauhsan tawh) khawmpui ko lehin he khawmpui hian Autonomous District Council neih chu an resolution pawimawh tak pakhat a ni a, hei bakah hian Bru hmakhawngaitu MLA sawm tal neih an relthlu tiap mai bawk. 

Kil hrang hrang atanga thlira an hnam hnufual dan leh sorkar enkawl sikula zirtirtute inthlahdah thu te, Kohhran din sikul te'n Mizo tawng chauh hmanga an zirtir avanga hmasawnnaah an duhsak tak tak lo nia an hriat thu te chu he khawmpui hian chang fek fawkin a tarlang bawk. Bru hnamin kawng hrang hranga an hnufualna atanga chawikang tur leh lei rem an rah ve theih nana kawng awm chhun chu District Council neih chauh hi nia Bru hnam zinga mi hawiharh deuhten an hriat avangin he Saipuilui Conference hian hetiang hian thu an 'pass' ta niin a lang.

Bru hel an awm
Kum 1997-a Bru te'n District Council an ngiat atanga rei lo teah Khatih laia India ram prime minister IK Gujral-a hnenah District council an ngiatna Memorandum an thehlut a, hemi hria hian Mizoram khawthlang lama Mizo khaw hrang hranga thalaite chu October ni 14, 1997 khan Rengdil-ah intawkkhawmin Bru te thil ngiat an duh loh thu an tlangaupui ta a, hemi zan atang hian Bru te hian hlauin Mizoram an chhuahsan ta a ni.

A tukah pawh an chhunzawm zel a, he thil hi AIR Shillong chuan chi leh chi inkar buaina anga puangin Bru te’n hlauhlawpin Mizoram an chhuahsan niin a rawn puang ta a ni. 

October ni 20, 1997-ah chuan Dampa Tiger reserve-a hnathawktu Lalzawmliana chu a hnung lama atangin silaia kah a ni a, a kaptute hi Bru hel pawl Bru National Liberation Front (BNLF) an ni tih hriatchhuah a ni. He pawl hi a tir, 2006 October-a an din lai chuan mi sawmpasarih leh silai tlem nei chauh an ni tih hriat a ni. An hotupa hi Vanlalliana, Tuirum-a mi a ni tih hriat a ni bawk. 

He inthahna avanga Mizote'n Bru te laka chet thawha Bru-ho umchhuak vak anga sawi kha a awm thin. Nimahsela, a nihna takah chuan Dampa ngaw-a thil a thlen hmaa Bru-ho pemchhuahna hi intan a ni tawh zawk a ni. Tin, heta an pem hi a hnu leh zelah phei chuan anmahni Bru Students' Union te’n chhuak tura an innawr avang a ni bawk. Heta tang hian Bru te’n tharum thawha an chetna chu a hluar zel a, mi an that a, a then an rubo a, lLirthei hal leh thil chi hrang hrang a thleng zui reng bawk. He buaina hi hel pawl te maiah tawp lovin Bru hnam pum pui deuhthaw an inrawlh a, Mizo te chu National Human Rights Commission te, Asian Indigenous peoples Network lamah te mihring dikna chanvo palzut nasa ah puh an ni ta zel a ni.

Helna pawh ka tan hlawkna? 
Mizoram sorkar leh BNLF te chuan April ni 26, 2005-ah inremna thuthlung ziakin BNLF mi leh sa 195 te chu July ni 25, 2005-ah Tuipuibari-ah khua leh tui pangngai ni turin lawmluh leh an ni a, heng hel lo kir te hi Rs. 50,000/- pek theuh tur an niin Rs. 40,000/- chu a hu tawk thil pek tur an la ni cheu a ni.

Bru hel mai bakah raltlan intite tana chhawmdawlna tur Rs Vaibelchhe 28 chu sorkar laipuiin a la puan sak cheu bawk. 

Hetia chhawmdawlna duham tham tak changa BNLF te an inpek hnu lawk hian Bru hel dang an lo pung ta tuk tuk a. BNLF (Tuisaraia group), Vanrama group leh Vanlalliana pawl, Bru Liberation Front of Mizoram (BLFM) tih te chu member tlem te neiin an rawn ding leh ta tuam tuam mai. Kum 2005-a BLFM a din tirh khan member 5 vel neia chhut a ni a, nimahsela, kum 2006 October thlaa sorkar kuta an inpek meuh chuan mi 804 lai an lo ni leh tawh a, an pung chak lutuk hi ringhlelin Mizoram sorkar pawh mi 100 chauh chhawmdawlna pe turin a inbuatsaih nghe nghe a ni. 

BLFM te hian sorkar nena inbiakna an kalpui lai hian an tum ber chu sorkar tihbuai lam ai mahin BNLF te anga enkawlna leh chhawmdawlna dawn ve an tum ber anih thu an sawi a, ‘Cheng sangli kan pe a, hel pawl member-ah kan inziaklut a, he kan pawisa pek hi chu nakinah chhawmdawlna kan dawn hunah kan la let leh mai dawn” ti pawl te pawh an awm ve nawk a ni. 

Bru te helna hi a tirah chuan political demand angin lang mah se a tawp lamah chuan a chiri hle a, pawisa leh chhawmdawlna dang it vanga thil ti kual mai mai anga sawi theih an ni tawh a ni. 

A hmawrbawkna
Mizoramah hian a ram pum angin buaina kum 20 chuang kan tuar a, inremna hlawhtling tak neiin India rama ‘state ralmuang ber’ anga kan hotute an inchhal ni pawh kan tawng ta. Hetih lai hian kan ram chhungah ngei hnam tenau zawk te'n an chanvo tur mang mang pawh chang pha lo nia inngaiin tharum thawhin an che ta zauh zauh a, hei hian kan dam kim lohzia a ti chiang hle awm e. 

Hetih lai hian kawng hrang hranga chanvo chang pha lo nia inhriatnain politics-ah nghawng neiin politics-a a fawng vuantu nih tumna a thlen a, chu kawng zawh tur chuan hnam bil rilrua thunkhahte'n silai an rawn pu leh mai thin. Hnambil rilrua thil kan thlir tawh phawt chuan awlsam taka a tihdamna zawn a har em em tawh a. Mizo hnam pum pui hi zai khata kan luan hova, hnambil rilru kan paih phawt loh chuan he kan ram zimte hi kan la ti buai nuaih reng lo ang tih hi sawi a har khawp mai. 

Hetih lai hian sorkar lam pawhin tih tur a nei ve niin a lang, hmasawnna inkhairual lo lutuk te, hmasawnna hnukpui leh thil tha zawng zawng Aizawla awmtir vek tumna rilru te, hnam tenau zawkte’n an aw an chhuaha beng chhutngawn san te leh ramri leh hmun kilkhawr zawka awmte mamawh phuhruk te hi thil tul tak a ni. Mizorama hnam tenau te helna chhuak tawhte han thlir hian ramri hrulah, ram danga hel pawl awmsate puihnaa kalpui a ni deuh ber a, hei hian ramri hrul venhim leh thuam that a tulzia a tilang chiang hle. Aizawl leh a chhehvela mamawh aia tam sipai inekbeng ngheng mai te ai hi chuan a mamawhtu takte hnen thleng tur zawnga hmun remchang zawn a tha hle ang. 

Engpawhnise, sorkar lamin theihtawp an chhuah a zarah Mizoram chhunga state sorkar laka helna pahnih chu hmehmih a ni ta phawt a. Kan chheh vela India hmarchhak state dangte ngaihtuah chuan sorkar hian a titha viauin a hriat. Kan chhevel state te hi helna mei mit hlei thei lo thelh tuma buai an ni deuh vek. Chutih laiin Mizoramah chuan pawi tam zawk an khawih hmain hmehmih a ni thin a, a lawmawm hle. Hetih lai erawh hi chuan hel pawlte lam atanga thinlung inpekna tak tak tel loa therhlo uma inpekna mai mai kan hmu ang tih a hlauhawm hle a, chuvangin helna hi dan leh thupek kenkawh chungchang ringawt a ni lo tih hi sorkarin a hriat chian hle a ngai. 

Ei leh bar (economic), hnam nunphung (culture), politics leh vantlang nunphung (social life) hrim hrima midangte tluk lo nia inhriatna hian helna a chawkchhuak thin a ni tih hriata kiltin atanga ven ngai chi a ni. Hmalam pana kal mup mupa kan inhriata ‘remna leh muanna champha’ lawma kan zik mup mup lai hian hnam tenaute'n kan buzawl ngeiah him lova an inhriat tlat si chuan kan duh loh hi kan tawng fo thei tih hriat a tha hle.

1. PAWI HO:-(1) HRINGLUMA THLAH, SUNTHLA CHHUAK TE: Hauhulh ho; Chhunthang; Bawithang; Sailung;Hauchhum; Thanhrang; Zahau; Khalthang(Khuangli chhuak an ni)HLAWNCHEU-KHAWVA TLAI CHHUN-FALAM LALTE:-Hlawnmual; Lalvâwng; Chhawnchhek; Huha(Heng zawng hi Sunthla chhuak an ni a, Hringluma thlahte vek an ni, an ti.2. FÂNAI HO:- Tha-ai; Pa khûp; Torel; Hniarcheng; Zarep; Hrangtling; Suakling; Zakhâm; Chhunchhir; Khintin; Nihliap; Airâwn; Ruahngai.

3.PAIHTE:-Paihte ho hnam tlangpui deuh deuh, tawng pawh hrang khawpa hnam, tlângpuite chu hengte hi an ni:- Sûkte; Vûite; Thautê; Thaizâng; Lâmzâng; Losau; Phailêng; Dim; Dârbung; Dimlo; Vangteh; Zung; Phunnawm(Heng hi tawng hrang khawpa hnam hrang an ni).

4.ASHO:-(Heng mite hi phairamah an chêng ber a, an awm darh nasa hle a ni. An awm bitna hmun deuh te chu- Burma a Arakan ram chhim leh hmar tlangdungah te, Irrawadi kam velah te, Henzada velah te, Pegu, Prome, Margwe, minbu, Yamentein, Insein leh Rangoon velah te an chêng daih nuaih mai a ni).

5. CHHO:-Heng mite hi Chin State chhimlam, Mindat bial leh Palet bial velah an chêng ber a ni.

6. HALAM:-Halam hnam zîngah hian Chi(Clan), pêng 15 lai a awm a, chung te chu:1.Bawng2.Bawngcher3.Dap4.Hmarchaphang5.Hrângkhawl6.Kaihpeng7.Kawlawi8.Kawrbawng9.Langkaih10.Langrawng11.Mualthuam(mawlsawm)12.Rupini13.Saihmer14.Sakechep15.Thangachep.

7. LAI:- An mipa te’n chhîpah sam an zial thin a, chuvang chu a ni mai thei, Lusei ho chuan ‘PAWI’ tiin an ko mai thin a ni. Mahsela, anmahni erawh chuan ‘LAI’ an inti thung a ni.
Mizo hnahthlâk zîngah “LAI” Chi hi a tam ber pawl an ni a, Chi pêng thenkhat te chu- Sim; Zahau; Zanngiat; Laizo-hluanceu; Chinzah; Zathang; Khenglawt; Hlawnching; Hranglung; Senthang; Lautu; Zophei; Miram; Khu; Anu; Khuangsai; Tlanglau; Laitak; Mara; Khualsim; Tlaisun; Leihang; Sathing; Aineh; Pachuau; Chawngtui; Khawlhring…(Lai chanchin chhui tute hian Bawm, Pâng leh Tlanglau te hi Lai chi(Sub-clan) zîngah an khung tel zêl a.
A chhan chu an chi pêng tê(Sub sub-clan) hming hi Hlawnchhing, Khenglawt, Chinzah, Leihang, Sathing; Aineh; Pachuau; Chawngtui; Khawlhring leh adang te an ni a. Tin, Bawm leh Tlanglau te hian an chhipah sam an zial a, Pâng-ho erawh chuan an hnungah sam an zial thung a ni.
Mizo hnahthlak zingah hian Chi pêng tamtak kan awm a; Hmâr hnam hi Mizo hnahthlak zingah chuan Chi pêng ngah ber pawl a ni awm e; Chi pêng(sub-clan) 24 lai a awm a, Chi te pêng (Sub sub-clan) pawh 180 lai a awm bawk a ni.
Source:”MIZO CHANCHIN” by, Rev. Liangkhaia  

C.Lalnunchanga

Lamsuakate hi Mizorama khaihlum hmasak ber leh, tun thlenga a awm chhun an la ni a. Kum 1899 vêl a ni a, hetih lai hian Lamsuaka hi Sabual khuaah a awm a. 

Hangbela khua Thingtlubuan khuaah sumdawng mi pathumte hian thrihna an zuar a, an riak a. Thingtlubuan leh Sabual chu a inhlat lo va. Hetih lai hian Lamsuaka pawh Thingtlubuan khuaah hian a riak a; an khua ni lo mah se, khawtual mi ang maiin a tlangnel a. Sumdawngte chu a kawm a, an kal zelna turte a zâwt a; suam a rilruk ta a.

Chaltea leh mi dang pakhat Lamsuaka chuan a sâwm a, mahse chu a mi sawm pakhat zâwk chuan a duh lo va; chuvang chuan Thatkhama an sawm leh ta a. 

(An thian pakhat hi a hming sawi dân a inang lo va. James Dokhuma leh Chaltuahkhuma te chuan Taikhama a ti a, Zatluanga, Lalhmuaka leh Rev. Liangkhaite’n Thatkhama an ti a. Major P.C. Thansanga Rtd. erawh chuan Aihranga a ti thung. Thatkhama tih hi kan hmang ang.)

A tûkah khaw daiah sumdawngte lo chhuah hun chu an lo nghâk a. Khawia kal tur nge an nih an lo zâwt a, anni chuan Parvatui lama kal tur an nih thu an sawi a. Lamsuakate chuan ramvak tur, Parvatui lama kal tum an nih thu sawiin, “I kal ho ang u,” a ti a, meizialte an zu a.

Sumdawng pa lian ber chuan hma a hruai a, an lo rêl lawk tawh angin Lamsuaka’n a zui a. A inkâr thlakin Lamsuaka hnungah sumdawng pakhat a kal a, Chaltea’n a chhawm a, Thatkhama chu a hnuhnung berah a kal a. Mêl 6 vêl an kalho hnuin chhovah an kal tan a. An hmaah chuan rahbi rem lo deuh, thingzung thlâr kân a, vawn chhana inpawha kai ngai a lo awm a. Chuta a kai dâwn lai takin Lamsuaka chuan sumdawng palian chu a kaiza tha tawn a chhahsak thut a. Chaltea chuan a hmaa mi chu a sât ve nghâl a. Thatkhama erawh chu a tha a khûr a, a bitum chu a sât ve ngam lo va. A bitum chu rang takin kawng thlangah a zuang thla a, a tlan chhuak a.

Lamsuaka’n a kaiza tha a chhahsak kha mi chak leh huaisen deuh mai a lo ni a. A chem a phawrh a, awm hmunah tan a khawh a. Lamsuaka te pawhin an hnaih chilh ngam lo va, râl atangin lungin a tâwng a. Sumdawng paliana chuan an vawmna lung chu a lo dawng a, a vawm lêt fur fur mai a. Lamsuaka’n zâna a mi sawm, duh ve ta lo khan eng nge an chanchin tiin, beai thang kham tur angin an hnung a lo zui ru ve zel a. Chu miin a sawi dân chuan, “Lamsuaka te chuan an zuam ang rawkin kut an thlak mai thei bik lo va. A paliana kha a inhrosa a, ‘Sawm râl that tawh, Thangtinzo vâl ka zam lo vang,’ a ti a, a au ring khawp mai a. Lamsuakate chuan lungin an tawng a. Chu pa chuan lung vawm a lo thiam hle mai a, an vawmna kha a lo dawng a, a vawm lêt leh a. Thih tha a ni bawk a, a vawm lêt chuan a vawm na hle a ni ang e, an thâwmah a hriat a. A châng chuan an tlan chhe deuh thin niin ka hria,” a ti a.

Mahse, che thei tawh lo a ni a, sumdawng hotupa chu an vawm chau va, an that thei ta a. Pawisa chu an insem a, cheng 80/- theuhvin an chang a. Dai bul, rizap pawnah buk an sa a, tah chuan an awm a. Mi hriat an hlau hle a, ei tur lama an kal tih loh chuan khaw chhungah pawh an lût ngam lo va. 

Sumdawng zinga tlan chhuak ta khan Kanghmun khaw dai a thleng a, an rawn um zui ang tih a hlau va, a fimkhur em em a. Khaw ên laiin khuaah pawh lût ngam lovin khaw thim a nghâk a, in pakhatah a lût a. A luhna pa chuan a lo khawngaih hle a, a rang thei ang bera Aizawla kal a, Bawrhsap hnena thlen turin thu a lo râwn a. Ani chuan Bawrhsap hnenah an chhiat tawh thu chu a report ta a ni. Bawrhsap chuan police a tir vat a. Police chuan Lamsuaka te mi suam dân chu a hmunah an zu enfiah a, mitthite chu Aizawla zawn chho turin an ti a. Thingtlubuan khuain ruang an hlawm a, Mizo mi zâwn dânin khaw hrang hrang tlangvalin Aizawlah an thlen ta a ni.

Bawrhsap chuan suamhmangte chu man chhuah thuai a tum a. Thingtlubuan khaw paho zawng zawng chu an lal hovin Aizawlah a hruai chho va. Lo vah hun a ni tawh a, tu mah lo vat thei lo turin a hrêng a. Thingtlubuan lal Hangbela chuan Lamsuaka te chu a ram chhung atanga inthiar sawn turin a hriattir a; tin, Bawrhsap chu thil awm dân zawng zawng a hrilh bawk a. Bawrhsap chuan Thingtlubuan khaw paho chu a chhuah ta a.

Lamsuaka te chu Sazai tlangdung Sakhanah an chhuk ta a. Police hotu, Pawihte Babu an tih chuan an hnu a chhui a. Lamsuaka chuan a kalna apiangah chem a keng a, eng lai pawhin a inring reng a. Suamhmang a ni tih an hria a, an hlau va, a kiangah pawh an awm tha ngam lo va. Pawihte Babu chuan a chhui zêl a, khuaa mite’n an tanpui bawk a, thil awm dân engkim an hrilh zêl a. Pawihte Babu chuan tlangval pali a ko va, “Kuhva pum 4 in keng ang a, Lamsuaka tan pakhat kensak ula. Lamsuaka chu pakhat in pe ang a; tin, a bulah thu ula, kuhva chu seh keh tum ula, in seh keh thei lo tih a hmu ang a. Pakhatin, ‘Ka pu, i chem khan kan lo phel ang e,’ in ti ang a. A chem in hmansak laiin pathumin bawhbet ang che u,” a ti a. Chutiang chuan Lamsuaka chu an man ta a ni. Hnungkhirh chungin Aizawlah an hruai a, Jail-ah an dah nghâl a. A thiante Chalte leh Thatkhama te pawh kha Jail-ah chuan an lo khung reng tawh a. Tu man nge sawi a awm lo. 

Bawrhsap hmaa thu an sawi hian Chaltea chuan thiam thu sawiin phat nawi deuh a tum a. Lamsuaka chuan, “E pha ma te che, Keiseh kawnah hraw hala kan chan kha le,” a lo ti a.

An mi suam tlan chuak ta khan, “Min um pha lo va, ka tlan chhuak a ni,” a ti a. Thatkhama chuan, “Ka um pha lutuk che, tualthah ka duh loh avangin ka that lo mai che a ni,” a ti ve thung a. An thu a inkalh avangin lammualah an han inumtir leh rih a, a lo um pha meuh mai. Thatkhama chuan khaihlum chu a pumpelh phah ta a.

Lamsuaka leh Chaltea chu an khaihlum hun nghâkin Jail-ah an awm a. Chaltea chu a tap a tap a, a inchhir thu a sawi a. Lamsuaka erawh chuan eng mah a engto lo va. A pa lian bawk a, a tawng lung lung mai a. Bawrhsap chuan eng nge an duh tih a zâwt a. Chaltea chuan eng mah a duh lo va, a chhungte hmuh pawh a duh lo va. Lamsuaka erawh chuan a chhungte hmuh a duh a, a nupui fanau hnenah thu a chah a, “Tunah hian khaihlum tur ka lo ni ta a. Vawi thum tual ka that tawh a. Tum khat chu Pawihte dâr bêl phur ka suam a, a bungrua ka laksak a. Khâmah Pawihte chu ka nam thla a, a thih leh a dam ka hre lo. Tuna dâr bêl in hman kha chuta mi chu a ni e. Tin, tha takin lo awm ula, ka tih ang hi chu rawn ti ve reng reng suh u,” a ti a.

Zosapthara lehkha March 13, 1900-a a ziakah chuan Lamsuaka leh Chala khaihlum tur jail-a a tlawh thu a chuang a....  Zosapthara hian vawi eng emaw zât Lamsuaka te thian dun hi tlawhin Chanchin Tha a hrilh a. Tang pahnih zinga a upa zawk, Lamsuaka chu rilru khauh leh râwng tak a ni a. An pahnih hian an thil tihsual chu a zâwt a, “Ka pathian a tha lo a ni,” tiin Lamsuaka chuan a chhâng a. Amaherawhchu, Zosaptharan a tlawh fo hnuah chuan a rilru a lo inthlak ta a, amah leh a nupui fanaute tawngtaisak turin Zosapthara chu a ngên a. Chala chu a naupang zawk a ni a, thu pawh a hrethiam hmasa a, “Ka pu, he Chanchin Tha hi thilsual ka tih hma khan engati nge min lo hrilh loh?” a ti hial a. An pahnih hian Zosapthara chuan tawngtaiin Pathian hnenah a hlan ve ve a ni. 

Lamsuaka leh Chaltea te chu khaihlum an ni a. Ziaktu leh sawitu tam ber chuan Millenium Centre chhak, Aizawl PS nêna a inkâr lai vêlah hian kum 1900 vêla khaihlum niin an sawi a. A khaihlumtu Bawrhsap erawh chu tu nge a nih a chiang lo va. Kum 1900-ah hian H.W.C. Cole leh J. Shakespear-a te Bawrhsap an inthlak a, a tu zawk zawk pawh an ni thei. Lamsuaka chu a chhungte’n a ruang an hlawm a, Sabual daiah an phum a. Chaltea erawh chu a ruang hlawmtu an awm loh avângin Aizawlah phum a ni a. An thurualpui pakhat erawh chu khaihlum a ni lo va, Syhlet jail-ah kum 10 a tang a. A chhuah hnuin an in thleng lovin a bo hlen ta a ni.

Source : Mizo Article
Powered by Blogger.