AIZAWL, Oct 1: Mizoram Home Minister R Lalzirliana today said that the State Government has not received any report of even a single Rohingya Muslim entering its soil till date. The Centre had alerted the State Government to beef up security in view of Rhingyas entering Northeastern States adjoining Myanmar in the wake of recent clashes between the Myanmar army and the Rohingyas. Lalzirliana said that security forces guarding the borders were instructed to step up vigil along the Mizoram-Myanmar border and Mizoram-Bangladesh border. 

The Assam Rifles intensified patrolling along the 404-kmlong Mizoram-Myanmar international border and more troops were sent to the border areas. Lalzirliana said it is unlikely that the Rohingyas would come to Mizoram as the community’s home State of Rakhine in Myanmar is quite far off. Meanwhile, around 170 refugees from Myanmar’s Arakan, who entered Mizoram and took shelter in southern district of Lawngtlai, had returned recently. The refugees had fled Arakan due to recent clashes between the Myanmar Army and the Arakan Liberation Army (ALA). – PTI

Founded in the year 2005 by a group of enthusiastic three sisters, Vakiria first came out with a name ‘Computerised Embroidery’. The name ‘Computerised Embroidery’ has been given at first because of our achievement as the first brand in Mizoram to computerised embroidery apparels. It was later renamed with the present name ‘Vakiria’ due to our extension in the field of fashion industry and is now acknowledged as the crème de la crème in the Mizoram Fashion House industry.

Vakiria, with our hard work and dedication of our employee we make progress by and by. In addition to the embroidery work, we, Vakiria came out with bridal fashion designing in the same year of our establishment which results with a huge success followed by designer clothing for women’s. Vakiria Institute of Fashion Technology (VIFT), which now becomes the leading fashion institute in the state, was founded in the year 2010 under the banner of Vakiria. Vakiria, at the very same year of fashion institute establishment founded ‘Vakiria Handloom Section’ which produces a variety of Mizo traditional handloom and has been quite up to the mark.

Vakiria, with aim of becoming one of the most successful brands in the North Eastern States doesn’t simply rest on their laurels. The next step has been taken to come out with an online marketing. Which thus makes us the first brand in Mizoram to sell our work and design online.    


 E-7, Lalbuaia Shopping Complex,
Zarkawt, Aizawl,
Mizoram – 796001
Fix Line : 0389 – 2306-041

MHRD bultuma India ram pumpuia school fai in elna swachh vidyalaya purashkar award 2016-2017 ah Champhai district chu India rama district pakhata school lang tamber thlanchhuah 11 zingah telve in elementary school 8 leh secondary school 1 an lang phaka, district a school lang tam thlan chhuahte hian MHRD atangin certificate of recognition an dawng a, hemi dawng tur hian Champhai District atangin Pu Vanlalngaihsaka DC, Pi K.Lalsiamliani DPC (SSA) leh Pu C.Hualrikhuma Dy DPC te chu Delhi ah an kal. He school faina in elna hi a tirah school in online in registration an ti phawta, chumi hnuah district, state leh national level ah te endik leh an ni.

WRITTEN BY COLLIN HLYCHHO, MIS, DIPRO CHAMPHAI

Vawiin hian kum 2016 chhunga vawk natna chi khat porcine reproductive and respiratory syndrome (PRRS) vanga Serchhip District chhunga vawk chan, chhungkaw 107 te hnena Mizoram sawrkarin a ralna hlanna programme, P&E Veng YMA Hall ah hman a ni a. Pi Sangchhin Chinzah, Serchhip Bawrsap chu khuallian niin ralna sum hi a dawngtu turte hnenah a hlan.


Pi Sangchhin Chinzah chuan, PRRS vanga kum 2016 chhunga vawk thi, in report zawng zawngte ral nachang hria AH & Vety Department te an fakawma a hriat thu a sawi a. Kan ranvulhte hi eng ran pawh nise chhungkaw member anga kan en thin te an ni a, an thih an bovin kan rilru a na thin a ni. Chung thil hrethiam sawrkar, ranvulhtute hmakhaw ngaitu kan neih avangin kan vannei em em a; heti khawpa sawrkarin min puih si chuan, nasa zawka intodelh zo ngei tura ran kan vulh sauh sauh a ngai a ni, a ti. Bawrhsap hian, PRRS natna hi ram dang ran kan chawkluh atanga kan neih a ni a, ran vulh lama kan intodelh loh vanga kan tawrh natna a ni. Hei vang hian ran vulhtute tan hmalakna tur tam tak, chona lian tak a awm reng a ni, a ti a. Ralna dawngtu chhungkaw 107 te a lawmpui thu a sawi bawk a ni. Bawrhsap hian a dawngtu mi sawm te hnenah ralna sum hi a hlan a, midangte chu AH & Vety, Serchhip a thawktuten an pe chhunzawm a ni.

Dr. R. Lalmakthanga, Chief Vety Officer chuan ralna sem chhuah dan report a pe a; District chhung khaw pakua (9) atanga kum 2016 chhunga PRRS natna avanga vawk chan chhungkaw 107 te vawk hloh zat chu 507 a nih thu a tarlang a. An zinga 260 hi a note niin, 103 chu a thanglai an ni a, a dang 144 chu a puitling sa tawh te an ni. A noteleh a thanglaite hi sawrkar hian Rs. 500 theuhva ralin, a puitling hi Rs. 1000 in a ral a. Serchhip District chhunga ralna a pek zawng zawng hi Rs. 3,25,500.00 a ni.

Ralna dawngtute aiawha thusawitu Pu Vanlalruata chuan, kan rante an han thih palh hian thenawm khawvengte tan chuan eng nilo mah se, a neitute chuan mittui nen kan sun fo thin a ni. Tin, mi tam takin eizawn nan kan hman avangin kan tan chuan chhiatna a tling bawk. Chutiang dinhmun a ding kan nih hriaa sawrkar in ralna min han pet lat mai hi a makin a ropui kan ti a, a thlamuan thlak hle a ni, a ti. He hunah hian Serchhip Joint VC President Pu PC Siamliana leh Serchhip DIPRO Pu K. Saitluanga te pawhin thusawina hun an hmang bawk.

Inkhawm kaihruaitu Dr. Lalnghinglova, DVO chuan, kum 2013 ah Mizoramah PRRS natna a lo langa, 2014 leh 2015 ah a reh deuh va, 2016 ah a rawn nasa ta viau a, chhungkaw tam takin an vawk an chan a, kum 2017 ah hi chuan Champhai District ah sawi deuh a awm a. Mahse a nasa lutuk lo niin kan hria, tiin PRRS kan tawrh dan tlangpui a sawifiah a. Tuna vawkthi sawrkarin a ral te hi kum 2016 kuma thi, an hnena report te an nih thu leh NLUP leh tanpuina dang atanga vawk neitute chauh nilova PRRS avanga vawk thi hrim hrim te an nih thu a tarlang bawk.

WRITTEN BY K.SAITLUANGA, MIS, DIPRO SERCHHIP

Vawiin khan Mizoram Sanitation Task Force hnuaia khawpui fai inelna neih mekah endiktute Panel of Expert Er. Lalrothanga SE Aizawl Circle leh Pi Mina Zoliani MIS, IPRO, Aizawl te chuan  Mamit khawpuiin faina kawnga hma an lakna kawng hrang hrangte  endikna an nei.


Heng endiktute hi District Bawrhsap Pi Lalbiaksangi hovin khawtlang hruaitute vengtin V.C te  leh tlawmngai pawl aiawh te chuan lo dawngsawngin, Anmahni pual hian  D.C Conference Hall-ah Pi Lalbiaksangi, District Bawrhsap kaihruaina-in  inkhawm tawi neih a ni a. He inkhawmah hian  endik tu lam atangin Er Lalrothanga S.E chuan thusawiin faina kan tehna a in an loh thu leh fai kan tih a in an loh thin thu a sawi a, thangthar zawkte tana faina leh thianghlimna hlutzia kan hnutchhiah chu thil pawimawh ber a nih thu a sawi. Bawlhlawh kan lakkhawm leh kan  sawngbawl danah vengfai leh fai loh thui takin awmzia a nei a, kan bawlhlawh paih danin kan veng nun zia a tarlan thin thu a sawi bawk.  Bawlhlawh bawm nalh tak tak khaia bawlhlawh paihna chang hriat loh aiin a hmanna tur dik taka kan hman a tulzia leh pawimawh zia a sawi bawk, Faina chu changkanna leh hriselna bul a ni a, faina kawnga hmalakna atana Rs 1,  chengkhat kan sen hian kan hriselna kan vawnhimna kawngah Rs 9,  chengkua hum ang kan ni a ti.

He hunah hian Endiktute chuan khawtlang hruaitute leh Tlawmngai pawl aiawhte chu zawhna zawtin an hmalakna tha tawk an tih leh tih loh an zawhna chu Khawtlang hruaitute leh Tlawmngai pawl aiawhte chuan Mamit khawpuiin faina kawnga inelna hmachhawn tura hma an lakna chu tha tawka an hriat thu leh vantlang hnatlang pawh vawi tam tak koh a nih thu an sawi a ni.

Mamit khawpui hmalakna tarlanna Pu H. Lianzela Addl D.C, Mamit  chuan neiin he faina inelna tur hian Mamit khawpui chuan theihtawpin  hma a la a, khawpui chhung vengtin V.C paruk kaltlangin vantlang hnatlangpui vawi 34 koh niin Sorkar Department , NGO hrang hrang, Bazara thil zuartute, Kohhran hrang hrang te chuan hemi pual hian an huam chhung tifaiin hnatlang an nei bawk a ni. Vengtina hmalakna endik tur hian Inspection Team pathum 3 din  ni bawkin he inelna hmachhawnna atana vantlang hnatlangpui neih hmasak ber ni 1 september ah vengtina hnatlang tur kalkhawmte atangin faina kawnga in elna atan faina thuziak Slogan hmanga in elna neih a ni bawk.

Pu H. Lianzela Addl DC chuan Mamit khawpui chu tuiluankawr felfai taka siam leh enkawl a nih avangin kumin furpui kumah pawh vanneihthlak takin leimin buaithlak tham tawh a nih loh thu a sawi bawk.

Vawiin hian endik tute leh Mamit khawpuia an mahni lo dawngsawng tute hian  Sorkar Office thenkhat, Hospital, School, vantlang inthiarna, mipui punkhawmna Hall, Bazar hmun leh infiamna hmunte an endik  a ni.
Endiktu Panel of Expert te hian vawiin vek hian Zawlnuam khawpui endik turin an pan nghal a ni.
 
 
WRITTEN BY PAUL ROKIMA, MIS, DIPRO MAMIT

By: Kawlchhawna Ralte, Teacher, Govt Rabung H/S

Aizawl khawpuiah a Hall leh a Lim a ding luah mai si a. Tualchher titi mai emaw, Ṭhi beh lo thu riau emaw hian a thihna hmun hi kan chhuah ang tih a hlauhawm khawp mai a. Hnam pasalá¹­ha, tlawmngai, fing, rorel thiam leh zaidam, Vânapa hian chanchin á¹­ha a ngah a. A chanchin hriltu á¹­henkhat, amah hmutu ngei leh hmu lova sawitute sawi dan hi zir ngun a ngai a nih hi. A thihna hmun chungchangah Rabung khua leh Hnahlan khua an inpawt a. Thu a la tawp rih lo. Chachin ziaktu á¹­henkhatin kum 1871 velah kum 85 vela upa niin an vui liam der tawh a. Rabung lam erawh chuan 1891 vel thlengin an la á¹­awngtir thei thung si hi, zir chian deuh tur zawng a awm a ni. 

Rabung YMA Diamond Jubilee (1935-1995) Souvenir leh Vânapa Lungphun Souvenir (17.3.2007)-bute leh Meichher October, 2011-a mi leh June, 2014 chhuaka Pu C. Lalaudinga thu ziakte ka chhiar a. Heng bakah hian lehkhabu ka hmuh ang ang aá¹­angin Vânapa chanchin ka zir bawk a. Chu vangin heng thu aá¹­ang hi chuan Vânapa thihna hmun dik tak chu hriat chian loh theih loh a ni ngei tawh ang. A chanchin hi Rabung lam lehkhabu aá¹­angin sawi hmasa ila- Anni chuan Zawlnghak-ah ngei a thi tih hi an sawi dan a ni mai a. An thu laknate chu : 

1. CHÊMTHERI. Kum 103 (1844-1947) Ani hi Tualte-a Vanhnuailiana a awm lai aá¹­anga Lal In-a cheng a ni. Liankhama, Zawlnghak thlenga zuitu; Liankhama in aá¹­anga pasal nei a ni a. A pasal chu Vungâra a ni. An fapa chu Rothangvunga, Lalluti pasal a ni. Kum 1891 kumah Bawrhsap RB Mc. Cabe leh Liankhama ten Zawlnghak-ah remthu an sawi laia Vânapain luhkapui aá¹­anga a lo thlir ve lai hmutu a ni. Chêmtheri lungphun hi Rabung aá¹­anga 7km vela hla, Hmawngzawl-ah a la ding. Kei pawhin ka tlawh tawh. 

2. LALLUTI. Kum 103 (1889-1992) Ani hi Aiduzawl-ah a thi a, Vânapa farnu Chawngzakhawli tunu a ni. Chawngzakhawli pasal chu Vawma a ni a. An fapa chu Saihrawnga a ni. Saihrawnga fa pahnihna chu Lalluti hi a ni. Vânapa tunu a nih chu. Lalluti pasal chu Chemtheri fapa Rothangvunga a ni. Lalluti hian a pi Chêmtheri hnen aá¹­angin Vânapa chanchin a hre tam êm êm a. Liankhama leh Vai an inbiak á¹­um pawhin ‘Vanapa chu tiang hawlin a lo kal a, lal luhkapuiah a ding a, chuta á¹­ang chuan a lo thlir ve a ni’ tih hi Lallutin a pi Chêmtheri hnen aá¹­anga a hriat a ni. A damlaia a thu sawi chu Rabung YMA-in an record thlap a ni.

3. AITLANGI. Kum 100 (1879-1979) Ani pawh Aiduzawlah a thi a. Vânapa Zawlnghaka a thih kum hian kum 13 vel a ni tawh. Kum 1961 leh 1962 kum hian a kum zâwnin Zawlnghak ram hi Lo-ah an nei a. Hemi kum hian a fate chu Zawlnghak-ah Vânapa hi phum a ni tih a hrilh a. An phumna lai vel pawh ralkhat aṭangin a kawhhmuh bawk. A fate zingah Lalhnuna chu kum 82-a upa niin, tunah Rabungah a la awm.

4. HRANGKIMA. Liankhama fapa a ni. Arsi tlak kum 1884 khan N.E. Bualpuiah a piang. Zawlnghaka an awm laia a pa Liankhama leh Vânapa an thih hian kum 7/8 a upa a ni. Ani hian kum 1952 daih tawh khan, ‘Zawlnghakah khian Vânapa thlan a awm a, nangni tlangval hote hian han chei á¹­ha ula, a lungte pawh phun á¹­hain chhinchhiahna han siam ta che u’ tiin Pu S. Rokhuma, Ṭhaliana(L) leh Chawiliana(L) te hnenah a lo sawi a. A sawina hmun chu Aiduzawl lal in, lal leihkapuiah a ni. Hetih lai hian Pu S. Rokhuma hi Aiduzawl Middle School Headmaster a ni. Tunah Pu S. Rokhuma hi Aizawl Dawrpui Vengtharah a la awm.

5. CHHUNHRANGA. Lamzawl khua a ni. Ani pawhin,. “Ka nuten min hrilh a. Hei hi Vânapa thlan a nih hi an ti a. Baibing kan veh á¹­hin a, Zawlnghaka kan kal á¹­umin ka la hre reng” a ti. A pu Mangdula hnen aá¹­anga a thu hriat chu, ‘Vânapa chu Zawlnghak-ah an phum a. A thlan chu an chhilh nawk nawk a, a thlaichhiah nan vawk lû leh eng eng emaw kha, a thlan chunga ban an siam, an sawh burah an tar mai a, chumi an tarna bul takah chuan theipui an phun a ni,’ tih hi a ni.
Heti khawpa chiang hian lo inkawhhmuh mah se humhalh leh cheiá¹­hat na-chang leh a pawimawhna rêng an la hre hauh lo. Tin, heng hun lai hian uluk takin Vânapa thlan hi an lo chhinchhiah lo a ni tih a chung thu aá¹­ang khian kan hria a. Vânapa hi Lal thlan thlang lama phum ni a an sawi avangin, Rabung-hoin 1992 kumah an phumna lai ni a hriat an laih khan ruhro chu an hmu lova. An phumna lai tak an lai fuh lo pawh a ni mai thei e. Rabung hi 1936-42, kum 7 chhung luah a ni a. Aiduzawlah an kaisan a. Kum 1980 aá¹­anga luah leh a ni. Kawtkai an laih hian thlan hlui an hmu fo a, ruhro hmuh tur awm lohna a awm nual. Chuvangin kum 100 a liam tawh, uluk taka inphum leh thlan chhinchhiah uluk si loh chu Ruh hmuh loh mai pawh a âwm viau mai. Mahse hei hian kan thu sawi lai hi a tirinhlelhawm chuang lo. Zawlnghak hi Lo atan an nei ngun tawh a, a kang ngun tawh. Thlan chung zîm tê leilung awm dan pawh a danglam thei ang tih ring ila. Zawlnghaka an awm chhung khan mi engemaw zat an thi ngei ang a, mahse thlan hi an lo chhinchhiah uluk lo hle tih a hriatna chu, Lo-a an neih á¹­um hian thlan hlui chhinchhiah hmuh tur a vang viau a ni. Mi an thi tlem viau zawk nge hriat a ni lêm lo. 

Hnahlan lam thu : VANAPA THLAN KHAWIAH NGE ? Tih Pu C. Lalaudinga ziak, MEICHHER JUNE 2014 CHHUAK LEH OCTOBER 2011 CHHUAK AṬANGIN: He lai thu aṭang chuan Vânapa hi 1870 velah a thi fel der tawh a. A thihna hmun hi hmun hnih-Diltlangah tih leh Tuiṭhoh Lui kamah tih a ni. Pu C. Lalaudinga thuziak hi uluk takin ka chhiar a. A thu ziak zinga ngaihtuah nasat bik ka neih te sawi hmasa ila:-

1. MIZO LEH VAI CHANCHINBU-a Pu Chalkhuma thu chhuah, “Vânapa chu hemi Saiá¹­huama ram Diltlang ngeiah hian putar takin a thi ta. A thih lai hi ngaihruatin 1870 a ni ang. Lalburha hrem tura Bawrhsap lo thlen hmain a ni. Chawnchhim-a Lalburha, sawrkarin an hrem 1872 hma deuh hlek a ni. Kum khuain a hming a dai lo vang e, mi reng reng Vânapa ang hi an vang hle a ni,” tih hi. Hei hi April, 1926-a chhuak an sawi chu a ni. Vânapa thihna hmun chungchanga thu rintlak bera an ngaih a ni awm e. He thu hi heti hian ka ngaihtuah zui ta a : 
(i) He thu hi khatih laia Aizawl-pa tam takin an chhiar ngei dawn a. Chung mite chuan mi dang hnenah, Vânapa chu Diltlangah a thi tih lo hrilh chhawng emaw ziakin emaw lo dahá¹­ha sela chuan tunhma aá¹­ang khan mithiam hmasaten Vânapa chanchin an ziah reng rengin a thihna hmun hi Middle leh High School Zirlai Bu, Mizo Subject-ah pawh an ziak tel daih tawh ang. Chanchinbu chhuahtute pawhin an á¹­hiante hnenah tal sawi chhawng sela chuan, chung mite hnen aá¹­ang chuan hriat dan a awm daih tawh tur a ni. 
(ii) Pu Chalkhuma hian tu leh fate a nei ngei ang. Chungte chuan lehkha zirin pawl sang tak pawh an thlen ka ring a. Vânapa chanchin hi a hriatah an chhiar ngei awm si a, chutih lai chuan, ‘Vânapa kha Diltlangah a thi a sin,’ lo tih-nachang hria sela chuan a tu leh fate hnen aá¹­angin hriat dan a awm tawh ngei ang. 
(iii) Diltlang ngeiah tih hian hmundang a kawk lo hle mai a. Tuiá¹­hoh lui kama a thlan zawn hmuh á¹­al tum nen hian thu a inpersan tlat mai. Diltlang hmunah zawngin, lai ta zawk se a hriat thiam theih zawkin ka hria a. Heti zawnga ka ngaihtuah hian he thu hi ka la lem thei lo a ni. “Vânapa hi ka û Saiá¹­huama ram, Diltlanga thi nise ka û khan min hrilh ve ngei ka ring. Mahse engmah min hrilh hauh lo.” Lalrengpuia Sailo. Chanmary West, Aizawl (Vânapa Lungphun Souvenir, Rabung p 48). Ani hi Vanhnuailiana tupa Kaihranga fapa 5-na, Saiá¹­huama nau a ni.

2. (i) ‘Kum 1873 kum khan Liankhama chuan Sawleng khuaa awm, Chhawnthanga chu a khuaa awm turin a sawm a. Liankhama khuaah chuan a awm ta a,’ tih leh (ii) Chhawnthanga leh Sappuithanga ten Zawlnghak-ah Vânapa an hmu velo, tih hi. Pakhatna hi chhiartuten, Liankhama hi 1873-ah Zawlnghak-ah a la awm lo tih in lo hriat ka duh. Tualcheng vela an awm lai thil a ni.
Lungfaia an awm laiin Vailian hmasa chu Capt. Robert-a hoin February, 1872-ah Lungfai hi an thleng nia hriat a ni a. A dik ang. He khua-ah hian Liankhama-ho chu kum khat chauh an awm si a. Lungfaia an awm hnuah a á¹­hen Tualcheng-ah an kai phei a. A á¹­hen Tawngchin-ah an awm a. Tualcheng aá¹­anga thlang an tlak dawn hian an inhrilh vek a, thlang an tla ta a. Liankhama hian a pasalá¹­ha chu a hruai zel ang. Bakawkah, Tualbungah, Vangte-ah te an kai a. Vangte aá¹­angin Bualpui-ah an kai chho leh a ni. Bualpui aá¹­anga Zawlnghak-a an kai kum hi 1887 vel ni a hriat a ni a. Hemi á¹­um hian Vânapa pawh buaipui ngai lovin Zawlnghak a thleng á¹­hak tih an sawi thei. Kum 1891-ah Liankhama a thi a. Vânapa pawh he mi kum hian a thi ni a hriat a ni bawk. Vânapa nupui pawh a thih hnu kumah a thi ve tih hriat a ni bawk a. Liankhama fapate an la naupan avangin Lalnuin ro a rel a. Zawlnghak-ah hian kum 7 emaw chauh an awm a. Lalnu hovin Zawlnghak aá¹­angin ‘Thingrial Tlang’ (Rabung aá¹­anga 4km. vela hla) ah an in sawn thla leh ta a ni .
Meichher, June, 2014 chhuak phek 15-na-ah Pu Engliana’n, Vânapa thlan chu Diltlang ramah a awm tih a pa Zûmura hnen aá¹­anga hria angin a inziak a. Hei hi thui vak loin ka chhui leh a. Pu C. Laitangan, kum 1992 April thla-ah, Pu Engliana hi Vânapa thihna hmun a hriat leh hriat loh thu a zawta, engmah a hriat loh thu á¹­ha takin a lo hrilh diam tawh a. (Vânapa ka hmuh ve dan, C. Laitanga). Mahse Pu C. Lalaudinga hian, ‘ka pain ka nî Ngochhuni hnenah Vânapa thlan awmna a zawh hian, Diltlang ramah a awm tih a lo hrilh á¹­hin chu, ka pa Zûmura min hrilh chhawn dan a ni,’ tiin Pu Engliana sawi niin a ziak a. An thu ziak hi Pu C. Laitanga zawhna chhanna nen a inkalh ta tlat mai a. Chu vangin he thu hi hriat chian ka duh avangin ni 13.8.2014 (Nilai) nî-ah Ngopa-ah Pu. Engliana chu zawtfiah turin Rabung aá¹­angin Lehlangin ka fapa nen kan va kal a. Amah ngei hmaichhana ka va zawh chuan, “Hetiang ka sawi lo, zeldin thu mai a ni” tiin min lo chhang a. Chuvangin he thu ziaktu hian a ziak âm deuh a ni. 

Tin, Meichher October, 2011 chhuak phek 11-naah Pu C. Ṭhasiama’n, a pa Mamtuka’n, Vânapa thihna chu Tuiá¹­hoh kam a ni tih a hrilh thu a sawi a. He thu hi a awihawm dawn em? Mamtuka thu sawi dang i han keu leh lawk teh ang. Kum 1977 khan Pu C. Chawngkunga’n Khawdungseiah Zûmura fapa Mamtuka, hmaichhanah a kawm a, ani chuan ‘Vânapa chu Manipurah a thi a, a lung chu Dimphaiah a awm’ tih bak a hre lo a ti (Vânapa Lungphun Souvenir, p 86). Mamtuka thu sawi hi pawm zawk tur a awm ta lo. Vânapa thihna hmun thu-ah Zûmura hriat loh hi Mamtuka’n a hriat bik a rinawm lem lo. “Kan pu Thangzachhinga (Vânapa), thihna hmun hi, ka pa, Zûmura (Vâna tupa) pawhin a hre lova. Tuna Rabung khua Pi Aitlangi’n Vânapa thlan chu helai hi a ni tia a sawi hi a dik ngeiin ka ring ber a ni” tiin Pu Chawnglianchhinga, Vânapa tuchhuan 3-na, Mission Vengthlang Aizawl chuan a sawi. (Vânapa Lungphun Souvenir, p 68).
3. Pu C. Ṭhasiama sawi bawk, “…..Tichuan, vawiin ni hian helai hmun hi hun rei tawh tak aá¹­angin Hnahlan YMA-ten an lo enkawl a. Kum 1970 tih chho vel aá¹­ang khan an lo enkawl tawh a,” tih thu hi ka bih uluk leh ta a. Hetiangin: 

(i) Khang hun lai daih tawh a Vânapa thlan a nih ring a lo enkawl tawh tak tak an nih chuan, 1970 hnu lamah chanchin bu chi hrang tam tak a chhuak tawh a, a eng berah emaw chuan lo chhuah (tarlan) tawh awm tak, kum 2010 hnu lamah chauh hriat theiha a awm hi, a rinhlelhawm ka ti. 
(ii) Heng hun lai hi chuan Kohhran lam thilah UPC Kohhran chu Hnahlan leh Aiduzawl chu Bial khat an ni a. Khawmpui leh Pastor hnung zuiin an intlawh zing hle a. Tuiṭhoh an kanna lai leh Vânapa thlan awmna nia an sawi hi hmun inhlat lutuk a ni lo lehnghal a. Hmun pawimawh leh chhinchhiah tlak thilte chu kalpaha inkawhhmuh ṭhin a ni a. Hnahlan lam khan lo hrilhin lo kawhhmuh se chuan Aiduzawl khuaten an hre daih tawh ang, mah se tun thlengin chutiang thawm engmah hriat an nei si lo.
(iii) Khi thu khi a dik leh dik loh hriat ka duh avangin ni 7.8.2014 zanriah ei khamah Hnahlan khua Pu Lalpuia, kum 61 mi phone-in ka han zawt ngat a. YMA-ten an enkawl thu engmah a hriat loh thu leh hetiang thil lo awmna hi tun hnai deuh lawk a nih thu min hrilh a. Mahse amâ hriatna mai chu á¹­ha a tih loh avangin, ‘mi dangte ka lo zawt leh ang e’ a ti a. A tuk ni 8.8.2014 (Fri) tlaiah ka han phone leh a. A mi rawnte thu sawi min hrilh chu,‘Tun hma lamin Tuiá¹­hoh kam te chu Lo-ah kan neiin ramvah nan kan hmang fo a, lungphun a awm tih chu kan hria a, mahse Vânapa thlan ni a hriatna engmah kan nei lo, hetiang thil lo awmna hi chu, tun hnai deuh lawka Art & Culture Department hma lakna aá¹­anga Vânapa thlan a nih rinna te a awm takah chuan, a lo ni mai tak ange a,’ an ti tih thu min rawn hrilh. YMA enkawl lam thu a lang lo. Pu C. Ṭhasiama thusawi hi belh chian a dawl lo a ni. Diltlang or Tuiá¹­hoh kamah Vânapa a thi tih hi zawng a fuh hlei thei ngang lo a ni ber mai. 
Tin, thil mak deuh chu, Pu C. Lalaudinga thu lakna, mi hrang hrang thu sawi-ah hian Vânapa dam lai mita hmutu an awm lo vek hi a ni. Mita hmutu sawi tur an hriat loh aṭang hian Diltlang or Tuiṭhoh kam vela Vânapa thi nia an sawi hi pawm a harsa. A tulchher titî riau.

Pi Aitlangi fapa Pu Lalhnûna, Rabung chuan heti hian a sawi bawk. Pu Kapchhunga Hnahlan khua chu kum 1998 kuma Rabunga a lo kal á¹­umin, Pu Kapchhung, in khuain Vânapa hi Tuiá¹­hoh kam vela thi nia an sawi hi i hre ve ngai em? tiin a zawt a. Ani chuan, ‘Chutiang thu an sawi ka hre ngai lo. Tun hmain Tuiá¹­hoh kamah te chuan kan ramvak á¹­hin a, lungphun te pawh kan hmu ngei a; chubakah Tuiá¹­hoh kam Diltlang ram lamah pawh lungtum remkhawm pawh a awm, tiin min chhang a a ti. (Pu Kapchhunga hi ni 24.4.2002 khan kum 92 mi niin a thi)
Mirawng-ho hian lung lian pui pui phun tlar an ching a. Meitei leh Mirawngte hi Mizoram hmar chhak lamah an khawsa deuh bik nia sawi a ni. Vankal tlangah te, Lungphunlianah te, Selam-ah te an sulhnu a awm. Mirawng khaw hnai ber chu Selam-ah awma sawi a ni (Mizo Chanchin, Rev.Liangkhaia p 20). Tin, Pamchung ram, Vaidai hmun an tihah pawh lung 4ft aia sang mah tur, phun leh lungphek chhah deuh, 5ft dawn laia hlai, leia inphah, a pang a Darkhuang lem te, Ṭhihna lem te inziak pawh hmuh tur a awm bawk. Diltlang ram ngawdur karah lung lian pui pui rem a awm bawk. (Class IX Mizo Kaihhruaina, Lalzuia Colney, 1997 p 29). Hetiang a nih chuan Tuiṭhoh kam vela lungtum remkhawm emaw leh lungphun tlar chu Vânapa thlan ni lovin Mirawng-ho sulhnu a nih zawk a rinawm ta hliah hliah mai. Selam leh Lungphunlian aṭang chuan Tuiṭhoh chu hla lutuk a ni lo.
Hetiang hi thil awm dan chu a ni ta e: Vânapa (Thangzachhinga) chu Lallula tuchhuan, Zawlnghak lal Liankhama thlenga chhawmchhuaktu a ni. Tin, Tualte awm lai phei hi chu Tualte Vanglai, Vânapa Vanglai, tih a ni a. Hetih lai hian mau a tâm a, History chhuitute chuan kum 1861 niin an sawi. Ṭam avangin Tualte pawh an pem darh hiala sawi a ni (Vanapa Nghilh Loh Nan, by Lalrengpuia Sailo, Chanmary West Aizawl). 

Vânapa hi Tualte Vanglai pasalá¹­ha sawm leh pathum zinga hotu ber a nih thu Pu B. Lalthangliana’n Class VIII Mizo zirlai bu-ah a sawi bawk. Tualte Vanglai hunah Vânapa a vanglai a nih chuan kum engzat vela upa nge ni a kan rin? Kum 1860 vel hian upa lutuk chu a ni lo phawt ang. Mihringte hi kan pianá¹­o á¹­hat dan a inchen lo hlawm a. Kan vanglai hun á¹­heuh pawh a inchen lo thluah dawn a. Kum 86-a upa, tiang hawla Sunday Sikul la kai thei Pu Challiana chu, I vanglai hun kha kum eng zat i nih lai vel nge? ka ti a. ‘Kum 35-50 inkar ka nih lai ni berin ka hria’ a ti a. Vânapa chu mi danglam bik a nih avangin, a vanglai hun pawh rei deuh bik turah dah ila. Ramchhuahna hun leh hmunah pawh hruaitu ber a la nih theih chuan, a la chak á¹­ha hle tih a chiang a. Kum 1870 velah upa tak, kum 85 vela upa nia thi tur chuan Tualte-ah hian kum 70 chuang a upa a nih a ngai a. A vanglai hun tawp lam kum atan pawh a dik thei lo. Tunlai huna hnapui thawk lo, ei leh in á¹­ha nena khawsa te nun nen chuan khaikhin rual lah a ni si lo. Tualte aá¹­anga Diltlang an kai inkar hi kum 10 emaw chauh a ni si a. Diltlangah tar tak kum 85 vela upaa a thih mai hi a awihawm thei lo. Chu mai chu a ni lo, Diltlang aá¹­anga Phaipui bial, Rûn lui kama Thado an run á¹­umah pawh a la tel thei nia sawi a ni a. Hei hian Diltlangah pawh a la chak hle tih a tifiah ngawt a ni lawm ni? Saw chen chena tlang kâr kawng chhukchho lehnghal, Râl la bei thei te chu! Tin, Diltlang an rawn run dawn tih hlauhna avanga an tlanchhiat lai pawh khan Suakchhia a nu pawhin Vânapa chu a la thlamuanpui hle a nih kha.Vânapa avangin rawn rûn ngam lo turah a ngai a ni. 

Pu C. Lalaudinga’n, Zawlnghakah Vânapa chu kum 105 laia upa a nih a ngai dawn a, a awihawm thei lo, a tih hi ka’n zir bing leh deuh bawk a. Hemi chungchangah hian ni 10.8.2014 Sunday-ah Ngopa-a Vânapa tuchhuan 4-na, Pu Ramhmangaia chu phone-in ka va bia a. A pa te unau leh a pu Zûmura te chanchin tlem ka va zawt a. Anni ho hi an vannei a, an dam rei ang reng hlawm a. Pu Zûmura chu kum 89 mi niin 1964 khan a boral a. Pu Mamtuka chu kum 72 a ni a, a boral tawh. Pu Engliana chu a la dam a, kum 93-na a hmang mek. Ani hi kum 100 pawh dam thleng tura beisei ngam niin ka hria. Pu Chawnglianchhinga pawh a la dam a, kum 80 mi a ni. Anni-ho kumte han ngaihtuah hian Vânapa chu kum 100 chuang dam thei a ni. Awih loh ngawt chi a ni lovang. Thlahtute zingah damrei tak an lo awm chuan an tuchhuan zingah pawh rei tak dam tawk hi an awm duh khawp mai. Vâna nu hi dam reia sawi a ni-Pu Engliana, Ngopa.

Tin, Zawlnghak, Sangkhua velêmah chuan inhmuh leh inhriat kim dîmdêm a har ve ang. Zûmura hian Zawlnghak chanchin Pu Engliana a hrilh hian Vânapa a hmuh thu a sawi ngai lo, tih hi hetih lai hian Zûmura hi kum 10 vela upa a nih a rinawm a. A pû pa (Vânapa) te nen hian in khatah an awmho kher lo mai thei a. Naupang kum 10 vel mi lekin pû te pa chanchin hriat viau ngaihna a awm lo. He thu ziaktu ngei pawh hian kum 10 vel a nih laiin a pû pa chanchin a hre lova, khawiah nge a thih pawh a pûin a hrilh hek lo. Tin, tunlai hunah pawh Putar, tualchhuak hlei thei tawh lo chu hriat an hlawh tawh mang lo a nih hi. Ṭhalai chak zawk te hi an lar zawk zel. Vânapa pian kum vel ni a an sawi (1786) pawh hi rin ngheh ngam a har tho mai. Hei aia tlaia piang pawh a ni mai thei e. Diltlang or Tuiá¹­hoh kam vela thi tih hi zawng a rem mawlh lo. Zawlnghak-ah Chêmtherin Vânapa hi a la hmu tlat si a. Lal fapa Hrangkima pawhin, ‘Vânapa thlan Zawlnghak-ah a awm’ a ti bawk a. Lal ina awmin an hre chiang êm mai. Vânapa hian fa pathum,Vâna (Vânchiauva), Lianchungnunga leh Ralduha te a nei a. A fapa naupang ber Ralduha, sakei hliamin a seh pawhin, Vânapa chuan, ‘Engmah lah kan ni tawh tak si lova, tha chu a na duh deuh zawng a nih hi,’ a ti tih thu pawh hi Chêmtherin Lalluti hnena a sawi a ni. 

Pi Lalluti kawmna zawhna 32-na, Tah chuan (Zawlnghakah)Vânapa chu a la tel zel a maw? 
Laluti chhanna: Ka pi chuan a tel a ti tlat a ni. ‘Liankhama leh vai an inbiak á¹­um pawhin tiang hawlin a lo kal a, lal luhkapuiah a ding a, chuta á¹­ang chuan a lo thlir ve a ni a ti tlat a ni. Zawlnghakah chuan a fapa naupang ber Ralduha chu Sakeiin a seh a, chumi á¹­um pawh chuan Engmah lah kan ni tawh si lova, tha chu a na duh a nih hi’ a ti á¹­hin, a ti. He thu aá¹­ang pawh hian, ‘Chhawnthanga leh Sappuithanga-ten Zawlnghakah Vânapa an hmu velo’ tih thu pawh hian belhchian a dawl lo bawk. Chêmtheri leh Hrangkimate pahnih sawi pawh hi a rinawm tawkin ka hria. Chutih laia Diltlang vela lo thihtir mai hi zawng á¹­hangtharte hnena thu belhchian dawl lo hlan chhawnna mai niin a lang. Mita hmutute ngei sawi erawh chu a dika, a awihawm bik á¹­hin. Kei chuan hnialna tur awmin ka hre lo. Chu vangin, Tualte Vanglai chu Vânapa Vanglai a lo nih dan aá¹­anga han chhût hian, Vânapa chu Zawlnghak-ah ngei a thi tih hi pawm ngam lohna tur a awm love.

Kan Chhai Lai Thang Nunnemi

Kan CHhailai Thangnunnemi’n
Tlang za rel thang dawn lova
Tleidang leng nem rang puan i zawn le
I chhailai val ka tawna Biahthu hril bang si lovin
Chhingkhual val sul ang zui i tiam e

A va thang thui dawn em!!
Kan sakhming khua vel ah
Haleluiah(Rualza lengzawng) chinlai deng kim se
A ţha partin lawri lem ang der thiam parte
Dam chhung hian lunglai i her awm e.

Lunglai her la herzel la,
Tleidang pawh va der zel la,
Rairah val keizawng ka kiang nang e
Tumtawk leng chu zawng ve in
Chung Pathian khuanu zarah
A dam hian parte i dam dun ang.

I ngai lawm ni Lungrunpui
Chhawrthlapui eng ruai hnuai a
Å¢henloh biahthu Lungrual a kan hril lai?
Aw ! Ka ngai e Kan nunhlui Mahse Rairahval i ni
Kawltu chawi ka chunnu’n a phal lo

Khua ţhal tui ang ka nghak che
“Tlang za rel thang zing mahse
Thuam ang i do dun ang” i ti a,
Lung ka chhir ngei nang ngaih hi.
Khua rei tinkim dawn changin
Lem ang derthiam leng ilo ni e.

He hla hi Pu Khawzabiaka phuah a ni a, Khawkawn a kum 1955 a a phuah a ni..A mah hi a kum 82 mi ni in hrisel tha in New Serchhip ah a cheng mek. Lalthansanga Ralte [L] leh H.Lalthakima te’n an sa a, a hla thu dik in an sa lo nual a, a hla chang thumna hi an sa tel lo bawk a, hla thu dik leh a hla chang kim hian ngaihthlak a chakawm hle mai..

Powered by Blogger.