22nd September, 2017 (MSR) : October ni 2 hian khawtlang thianfai tura trum khata thawk chhuak hnem ber “Largest number of volunteers in community work on cleanliness” World Record siam tum a ni.
State Level Cleanliness Week Committee (SLCWC) chu nimin khan an Chairman Pu Zodintluanga, UD&PA Minister hova thukhawmin faina hapta hman dan tur an rel a. Cleanliness Week hawnna inkhawm hi October ni 2,Thawtanni zingah Aizawl Sipai Lammualah neih tum a ni a, District Headquarters dangah DC hova neih tur niin khawpui dangah chuan hawnna inkhawm hman dan tur hi Town Level Committee ten an rel ang.

Kharna inkhawm hi Aizawl khawpui ah chuan Aizawl Municipal Corporation kaihhruaiin October ni 9 ah neih tum a ni. Khawpui fai inelna 2017 buatsaih niin khawpui hrang hrang ten ngawrh takin khawpui thenfai hna an thawk mek a, tunah hian endiktu thlanchhuah ten khawpui fai endik hna thawkin lawmman hi October ni 2 ah sem tum a ni.

October ni 2 hian khawtlang thianfai tura trum khata thawk chhuak hnem ber “Largest number of volunteers- in- community- work on cleanliness” World Record siam tum nise tiin hemi atan hian UD&PA leh tlawmngai pawl ten hma la se tiin an rel a. Aizawl khawpui chauh nilo Census Town tin ah hei hi neih tum niin khawtlang tifai tura thawk chhuak zat hi chhiar vek tum a ni. October ni 2, 2017 atanga tanin October ni 1, 2018 thleng hi Cleanliness Year atana hman nise tiin meeting chuan a rel bawk.

He meeting-ah hian AMC Mayor Pu PC Lalhmingthanga, GAD Secretary Pu Zothankhuma, LAD Secretary Pu Rodney L.Ralte, DP&AR Secretary Pu V.Lalremthanga, Sports Secretary Pu HL Rochungnunga, Central YMA President leh Secretary bakah sawrkar official dangte an tel a ni.

RITES Limited Recruitment 2017 – Apply Online for 50 Engineer & Manager Posts: RITES Limited has advertised a notification for the recruitment of 50 Engineer & Manager (Mechanical & Electrical) vacancies on contractual basis. Eligible candidates can apply online from 20-09-2017 to 13-10-2017. Other details like age, educational qualification, selection process and how to apply are given below. 


Total No of Posts: 50
Name of the Posts:
1. Assistant Manager (Mechanical): 10 Posts
2. Engineer (Mechanical): 25 Posts
3. Assistant Manager (Electrical): 05 Posts
4. Engineer (Electrical): 10 Posts

Age Limit: Candidates maximum age should be max 35 years for S.No-1, 3, 32 years for S.No-2, 4 as on 01-09-2017. Age relaxation is admissible as per rules.

Educational Qualification: Candidates should possess Full time first class Degree in Mechanical Engineering with experience of Quality Assurance/ production/ manufacturing/ maintenance for S.No-1, 2, Full time First Class Degree in Electrical Engineering/ Electrical & Electronics Engineering for S.No-3 & 4 Posts.

Selection Process: Candidates will be selected based on Qualification, Experience, Written Test & Interview.

How to Apply: Eligible candidates can apply Online through the website www.rites.com from 20-09-2017 to 13-10-2017.

Instructions to Apply Online:
1. Log in to the website “www.rites.com”.
2. Click on the link “Career –> Online Registration”.
3. Select desired post & Fill all the details carefully.
4. Check once before submit the application form.
5. Take printout of application for future use.

Important Dates:
Starting Date for Apply Online: 20-09-2017
Last Date to Apply Online: 13-10-2017
For more details like experience, remun

HPCL Biofuels Limited (A wholly owned subsidiary company of Hindustan Petroleum Corporation Limited) has two Integrated Sugar Units located at Sugauli Village, East Champaran District and at Lauriya Village, West Champaran District in the State of Bihar. Both the plants are in commercial operations and producing Sugar, Ethanol and Co-gen since December 2011. 
In order to meet operational requirements, HPCL Biofuels Limited (hereafter will be called as HBL) has planned to hire suitable manpower on Fixed Term Contract basis for the period as mentioned below: Management / Non-Mgmt.: 2 years and extendible to another 1 year depending on operational requirement of HBL & performance of incumbent. Seasonal: 2 Crushing Season and extendible to another 1 Crushing Season depending on operational requirement of HBL & performance of incumbent. 

Total No of Posts: 246
Name of the Posts:
1. General Manager (General & Admin): 01 Post
2. DGM : 02 Posts
3. Manager / Dy.Manager: 02 Posts
4. Manager / Dy. Manager Electrical: 02 Posts
5. DGM-Production Sugar: 01 Post
6. Manager / Dy. Manager Production: 02 Posts
7. Manager / Dy.Manager Mechanical: 02 Posts
8. Mechanical Engineer: 05 Posts
9. Manager / Dy.Manager- Quality Control: 02 Posts
10. Sr./ Manufacturing Chemist (Sugar Tech): 07 Posts
11. Mechanical Engineer – Sugar: 03 Posts
12. Electrical Engineer (Common /Central for all): 02 Posts
13. Instrument Engineer(Common /Central for all): 02 Posts
14. Manager – HR: 01 Post
15. HR Officer: 01 Post
16. Accounts Officer: 01 Post
17. Manager – Ethanol: 01 Post
18. Shift Incharge: 05 Posts
19. Lab / Shift Chemist: 05 Posts
20. Microbiologist: 02 Posts
21. ETP Incharge: 02 Posts
22. Cane Officer: 02 Posts
23. EDP Officer: 01 Post
24. Mill Fitter A: 04 Posts
25. Boiling House Fitter A: 02 Posts
26. Electrician A: 03 Posts
27. Instrument Mechanic: 05 Posts
28. Welder: 01 Post
29. Rigger: 03 Posts
30. HT Line Man: 02 Posts
31. Pan Incharge: 05 Posts
32. Welder: 04 Posts
33. Lime Preparation Attendant: 03 Posts
34. Sulphur Burner Attendant: 03 Posts
35. Juice/ Syrup Sulphiter Attendant: 06 Posts
36. Juice Heater Attendant: 03 Posts
37. Clarifier Attendant: 04 Posts
38. Pan Man: 09 Posts
39. Assistant Pan Man: 05 Posts
40. Mill Fitter B: 02 Posts
41. Electrician B: 02 Posts
42. Cane Unloader Operator: 06 Posts
43. Pump manBoiling House: 01 Post
44. Rigger: 03 Posts
45. Turner/ Machinist: 02 Posts
46. DCS Operator Mill/ Diffuser/ BH: 06 Posts
47. Vacuum Filter Attendant: 04 Posts
48. Evaporator Operator A: 08 Posts
49. Evaporator Operator B: 04 Posts
50. Crystallizer Attendant: 05 Posts
51. Centrifugal Machine Operator: 13 Posts
52. DCS Operator Turbine: 06 Posts
53. DCS Operator – Boiler: 03 Posts
54. Boiler Attendant : 08 Posts
55. Turbine Operator: 02 Posts
56. Fitter: 04 Posts
57. IBR Welder: 02 Posts
58. WTP Chemist / Lab Chemist: 01 Post
59. Operator – Distillation: 04 Posts
60. WTP Operator: 01 Post
61. Fitter: 01 Post
62. Magma/ Melter Attendant: 08 Posts
63. Lab Chemist: 07 Posts
64. ETP Operator: 03 Posts
65. Hopper / Grader Attendant: 03 Posts
66. DM Plant Operator: 05 Posts
67. Biogas Plant Attendant / Helper: 05 Posts
68. Spent Wash Evaporator Operator: 02 Posts
69. Fitter: 02 Posts
70. Driver for JCB / Aero tiller / Tractor/ Ambulance: 01 Post
71. Welder: 01 Post
72. WH cum Excise Office Attendant: 01 Post
73. Cane Clerk: 02 Posts
74. Kamdar: 03 Posts
75. Godown Clerk: 01 Post
76. W/B Fitter: 01 Post

Age Limit: Candidates age should be in between 18 – 57 years for Management, 18 – 55 years, Non-Management & Seasonal Posts as on 01-09-2017. Age relaxation will be admissible as per rules.

Educational Qualification: Candidates should possess Degree in Mechanical/ Electrical/ Chemical Engineering with ANSI/ AVSI in Sugar Engineering for S.No-1, Degree in Mechanical Engineering with ANSI/ AVSI in Sugar Engineering/ BOE for S.No-2, Degree/ Diploma in Mechanical Engineering and ANSI/ AVSI in Sugar Engineering for S.No-3, Degree/ Diploma in Electrical Engineering and ANSI/ AVSI in Sugar Engineering/ BOE for S.No-4, B.Sc. with ANSI/ AVSI in Sugar Technology S.No-5, 6, Degree/ Diploma in Mechanical Engineering for S.No-7, Degree/ Diploma in Mechanical Engineering for S.No-8, B.Sc. (Chemistry) with ANSI/ AVSI in Sugar Technology for S.No-9, B.Sc. (Chemistry) with ANSI/ AVSI in Sugar Technology for S.No-10 Posts. For detailed qualification refer the Notification.

HOW TO APPLY 
(i) CANDIDATES WILL BE REQUIRED TO HAND CARRY THEIR APPLICATION AND NEGOTIATION FORM AS PER ANNEXURES ALONGWITH SELF-ATTESTED PHOTOCOPIES AND ORIGINALS OF ALL RELEVANT DOCUMENTS / CERTIFICATES / TESTIMONIALS FOR WALK IN INTERVIEW.
(ii) A candidate can appear for one post only. Candidates appearing for more than one i.e. same or different post will not be considered. 
(iii) A recent passport size photograph should be firmly pasted on the application and should be signed across by the candidate. Without photograph and signature across it, the application will be liable to be rejected. Three copies of the same photo should be retained for use at the time of interview. Candidates are advised not to change their appearance till the recruitment process is complete. Failure to produce the same photograph at the time of interview, will lead to disqualification. 
(iv) Before applying for the post, candidates should ensure that he / she fulfils the eligibility and other criteria mentioned in this advertisement. HPCL BIOFULES LIMITED being the Appointing Authority would be free to reject any application at any stage of the recruitment process, if the candidate is found ineligible for the post for which he/she has applied. 
(v) Candidates will be required to enclose copies of the following testimonials / documents along with their application: 
a) All Certificates / Testimonials in respect of qualifications (all semester / year wise Mark sheet & Degree certificate starting from matriculation onwards). 
b) Document in support of Date of Birth proof. 
c) Experience certificates / Documents issued by the Employer in support of experience details mentioned by you in the Application Form and proof of last drawn salary, either Salary Slip or Form 16. 
d) NOC / Forwarding Letter from the employer in case you are employed in a Central / State Government / PSU / Semi Government organization. 

Download Notification And Application Form : CLICK HERE


HRISELNA HUANG

Sunhlu hi Euphorbiaceae chhûngkaw zinga mi a ni a, a botanical name chu Emblica Officinalis a ni. Thei rah lian tak a ni hran lo va, a kung pawh thingkung dangte anga lian tak a ni lo bawk. Mahse, mihring taksa tâna a thatna leh tangkaina erawh chu a tam em em a, thei rah dangte itsîk hial tham khawpin a hrisel a, a tui bawk a, a hming ang angin a hlu hle a ni.

Tlangram leh zâwlah inang rengin a to va, tlangram boruak erawh a ngeih deuh bîk niin a lang. Mizoram-ah pawh a kung hmuh tur a tam hle a, he’ngte hi phun chawp a ni lem lo va, a ram boruak hi a ngeih zâwng tak a ni tih a chiang hle a, a mi chêngte tân chuan a vânneihthlâk hle.

Sunhlu hian vitamin C a pai hnem em em a, Sunhlu 100 gm hian vitamin C 600gm a pai thei hial a ni. Mihring hian nitin vitamin C 75gm kan mamawh a, chutiang a nih chuan Sunhlu pum 3 hian kan nitin vitamin C mamawh a phuhrûk tihna a ni. Sunhlu pum khat leh balhla pum 16-a vitamin C awm zât a inzât chiah a, serthlum pum hnih nen a vitamin C pai a inzât chiah bawk. A pum tët anga en tur a ni hauh lo.

Sunhlu-ah hian vitamin C a tam kan tih tawh kha. Zingkara tui leh Sunhlu ei pawlh hian taksaa natna tam tak awm thei tur a vêng a, chîn thanah a tha hle. A theih phei chuan engtik lai pawhin a rah kawl ila, zing thingpui in hma te hian han in leh zeuh thin ila, a hriselna piah lamah thingpui in pawh a titui hle a ni.

Taksa tâna damdawi tha tak tak Sunhlu-a a tam avângin Ayurvedic damdawi siam nan an hmang nasa hle a. Kum 6000 dâwn kal ta atangin Ayurvedic damdawi atan an lo hmang daih tawh a. Ayurvedic damdawi lâr tak, Chyavanprash pawh hi Sunhlu atanga an siam chhuah a ni. Hetiang khawpa tha a nih avângin taksa damdawi dâwr a ni e an ti hial mai!

Sunhlu-a a tha lai ber chu a tui hi a ni. A tui sàwr hi damdawi chi hrang hrang siam nan an hmang a, natna chi hrang hrang tân damdawi tha a ni bawk. Sunhlu ei tam hi kalnâ, thin tha lo, mit chak lo, thazâm chak lo leh thisen sângah te a tha hle a; kan taksa tân a tha mai a ni lo va, kan taksain a mamawh ngawih ngawih zâwk a ni. Taksa pum tân chhiatna a thlen thu hriat a la ni lo zui a, ei tam chu a sual lo hle.

Sam tân damdawi tha a tling. A tui hi hmánlai atang tawha sam enkawl nana hman a lo ni daih tawh nghe nghe a. Sam than a titha a, sam rawng a titakin a tidum tha hle bawk. Sam tlêm tân te, sam to thei lo tân Sunhlu tui leh tui chawhpawlha lu sûk a tha hle. Chutianga lu sûk hnuah minute 10 atanga minute 15 chhûng chu a tui hmanga luvun zût tur a ni. Hei hian sam a tinung a, sam tha tak a lo to leh thei a ni.

Zankhuaa a tuia chiah phei chuan sam a tichak hlei hlei a, a tinung a, sam tla leh tîl tur nasa takin a vêng thei. Tin, Sunhlu tihdip leh ser tui chawhpawlh hmangin sam chulh ila, chu chu minute 10 atanga minute 15 hnua sûk leha Sunhlu tui chulh lehin sam nung tak a siam thin. Sam chhia leh sam käk nasa te, sam bung nasa leh sam rote tân chuan a damdawi tha Sunhlu a awm a ni tih hriat a pawimawh hle.

Sam tihdum (dye) nan a tha leh zel bawk! A tui leh mehandi (sam dye-na) chawhpawlha sam dye dân pângngaia tih hian, sam dye-na pângngaia dye aiin a dum tak tha bîk. Amaherawhchu, hetianga dye atanga minute 15 atanga minute 20 hnuah tuilum hmanga sûk fai leh tur a ni. Chu chu duhthusam sam neih theih dân a ni a. Hetianga tih hian taksaah thil tha lo thlen a nei lo lehnghal!

Lu-a hrik nei tân hlei hlei damdawi tha a ni! Ser tui leh Sunhlu tui chawhpawlh hi lu lei, sam tonaa chulh tur a ni a, a hnu darkar chanve vela sûk leh hian lu-a hrik awm zawng zawng chu an bo vek mai a ni. Hetah hian Sunhlu tui kha tlêm të chauh telh tur a ni a, nidangah pawh hetianga tih zeuh zeuh hian hrik awm tur a vêng thei leh hlauh bawk. Khawi emaw laia sum tam tak sênga sam enkawl ai chuan hetia mahnia lo tih mai hi a awlsam a, pawisa tam tak a hum a ni.

Sam tâna a thatna mai bâakah Sunhlu tui leh khawizu in pawlh hian mit a tichakin a tifiahfai tha a. Mit tha lo leh mit pual tur a vêng thei bawk. Mit a tihchak avângin khawhmuh a tifiah a, a bîkin kum upa lam tân ei tam a pawimawh zual hle a ni. Mit nâ nei thin tân te, mit chak lo hrim hrim tân a tha a, tarmit vuah chin ngat tân phei chuan a tha leh zual.

Tin, ka chhûng ro leh sa hut hut thin tân nitin Sunhlu tuia vawi hnih emaw, vawi thum emaw tal kâ thuahin a tiziaawm thei a, a lo awm leh zel tur pawh a vêng bawk. Ka chhûng a tithianghlim (fresh) a, pumpui tha lo vânga thaw rimchhia tân chuan Sunhlu ei tam a tha hle. Lei (tongue) hnathawh a tanpui a, thil tui leh tui lo te, kha leh thlum leh thil dang dang chu chiang takin kan hriat theih phah a ni.

A rah leh a tui hi vun lama harsatna nei tân damdawi tha tak a lo ni reng mai. Vun ro avânga lungngaite tân malsâwmna a ni; a rah leh thingpui chhuanso hi chithlum leh bawnghnute nen chawhpawlha in fo hian vun ro tur a vêng nasa hle. Nizung atanga vun natna hi hrang hrang lakah vun a vêng a, khaw lum avânga ringworm lo awm thei tur pawh a vêng nasa hle. Vun natna nei hrim hrim tân chuan Sunhlu tui in tam a pawimawh hle a ni. Vun natna atanga damdawi tha a nih laiin vun timâmtu, a tifaia tinalhtu a nihna a bâng chuang lo.

A tui hi aieng leh oil nen chawhpawlha cream anga vuna hnawih hian vun bâl leh bawlhhlawh a tifai a, vuna kaw te tak të të awm bawlhhlawhin a hnawh tur a vêng. Zingkara khawizu leh Sunhlu tui in hian vun a tihrisel em em bawk. Sunhlu tui hmanga hmai chulha, minute 10 atanga minute 15 chiah hnua phih fai leh hian hmaia arngeng nei tân damdawi tha a ni a, a awm tantir pawh a tireh thei a, a lo awm leh zel tur pawh a vêng tel bawk a ni.

Lung lam tha lo tân damdawi tha tak a ni leh zel bawk a, a tangkaina a tam hle. Lung-a tihrâwl awm a tichak hle a, chuvâng chuan lung hnathawh a chak tha bîk a, tha takin taksa pêng dang tân thisen a semchhuah theih phah a. Thisen kal vel tha lo avânga natna chi hrang hrang lo thei lakah taksa a vênghim a ni. Taksa tâna natna hrik tha lo tak tak thlentu bacteria leh virus a lo do tlat a, taksa ralveng khâwl a tichak a, Sunhlu ei tam chu an hriselin an dam rei nge nge zel rëng a ni.

Sunhlu ei tam hian chaw ei a titui a, nasa takin thahrui a siam a ni. Chaw ei hmaa Sunhlu den dip leh khawizu hi ei pawlh chuan chaw ei tui lo tih a awm meuh lo. Taksaa a mil tâwk leh zawh tâwk nitrogen a awm theih nan nasa takin hna a thawk a, chu chuan taksa hriselna tâwk turin rihna a thunun tlat a; chu chuan taksa thau lutuk tur a vèn avângin thisen sáng leh zunthlum awm tur lak ata min vêng thei.

Pumpui natna chi hrang hrang neite tân chuan Sunhlu tui hi nitin zing leh tlai kaw ruah laiin thirfiante thum leh tui a âwm tâwk in tur a ni. Chu chuan kawchhung che vel a tanpui a, pumpui hnathawh a tichak tha a, thil pai a tinuam zat mai a. A paihchhuahna lam pawh a pui a, pile tha lo nei tân Sunhlu tui hi a tha hle.

Êk khal tân damdawi tha tak a ni bawk. Taksa a hahdam lai takin Sunhlu tui thirfiante khat, a tui sawrna tak leh bawnghnute bâkah tui tlêm chawhpawlha in hian êk kawng hnathawh a tichak a, a tifai thin.

Chu mai ni lovin, zankhuaa Sunhlu leh tui chiah hnua a Sunhlu kha tihsawma  tui lum nena ei hian êk tâng leh e tha thei lo a pui a, êk a tiawlsam hle. Sunhlu tui thirfiante 4 leh khawizu thirfiante 3 chawhpawlha in hi a tha hle bawk. Hetianga mumal taka a tui ina a tak ei tam bawk chuan êk khal mai bâkah zun in tân a tha hle bawk a, zunkawng a siam tha bawk.

Êk that theih loh chhan thenkhat chu rulhut vâng a ni thîn a, chuvângin e tha hleithei lo, êk harsat tân chuan nitina sunhlu tui 20gms vel in ziah hi a tha a, rulhut a tihlum thei a ni.

Êk khal tâna a that rual rualin êk nêm lutuk – kawthalo leh santen damdawi tha tak a ni tho! Pum leh dul vela hriatna thazâm tichak lova tichhe thintu (hyperchlorhydria) leh pumpui natna chi hrang hrang lakah pumpui a vênghim a, pumpuia thil thûr (acid) tam lutuk tur pawh a vêng bawk. Chuvângin pumpui chak lo leh ulcer nei tân chuan Sunhlu ei tam hi a sual lo hle. Pumpuia thûr (acid) tam tân chuan Sunhlu tihdip gram khat leh tui emaw, bawnghnute emaw chawhpawlh hi nitina vawi hnih in mai tur a ni.

Thlai leh thei zawng zawnga vitamin C awm tamna ber a nih avângin taksa pêng hrang hrangte hian a ngeih hle a. Taksa a tichakin kum upa lamte phei chu hmêl a tilang naupang reng thei a. Taksa a tithothäng thain a tiharhväng thei bawk a, tannin nena tangkawpin taksa êng leh lum lutuk tur a lo dang char char bawk.

Tin, Sunhlu hian thin hnathawh a pui nasa hle. Thin-a hnathawktu awm a thlâwp tlat a, taksaa tûr tha lo lo thleng tur a lo do lêt a; leucorrhea leh artherosclerosis enkawl nan an hmang thin. Hmeichhe thi neih a timumal tha a, thi neih avânga kâwng nâ leh tai nâ awm thîna chu a tiziaawm hle. Nasa takin pangtimur tha lo paihchhuahna a pui a, thisen tha lo leh thianghlim lo a tifai a ni.

Kal (kidney) lampang tân damdawi tha tak a ni. Kal-a lungtë awm tân chuan a densawm hi antam bulbawk nena zing leh tlaia eiin lungtë chu zun hmangin a paihchhuak thei a, a chhûngah a tisawm thei bawk. Kal tâna a that avângin zun in nei thîn tân te, zung tha thei lo tân damdawi tha tak a ni.

Cancer vei tân sunhlu hi damdawi tha tak a ni bawk. Mithiamte’n zirchianna an lo neih atangin Sunhlu hian chuap leh thin cancer tai darh zel tur a veng nasa hle a, chemical hmanga cancer enkawlna (chemotherapy) pawh nasa takin a titlêm tih a hmuchhuak nghe nghe. Chuvângin mei zu mi tân chuan Sunhlu ei tam a pawimawh hle a, meizial khuin chuap hnathawh nasa taka a tibuai tur chu a tiziaawm thei a; meizial tlâwn khat ei rualin Sunhlu pum khat ei zel thei ila chu vaihlo-a tûr hnathawh eng emaw chen a tinêp thei ang.

Hritlâng leh khuh tân damdawi tha tak a ni leh zel bawk! A tui thirfiante hnih leh khawizu nitina in pawlh hian hritlâng leh khuh a chhâwk thei hle a; khuhhnawk avânga zak ram ram thîn tân phei chuan Sunhlu hi ei tam ngei ngei tur a ni. Bawnghnute leh Sunhlu densawm tlêm leh giu chhuanso hi kaw ruah laia in-in khuh ro hul huk ang chi tân damdawi tha tak a ni leh zel bawk. Tin, chutianga hun rei tak lo awm tawh leh khuh benvawn nei tân chuan Sunhlu dendip leh khawizu chawhpawlh nitina vawi hnih vawi thum ei hi damdawi tha tak a ni.

Mithiamte’n an zirchianna atangin bawnghnute in hnua Sunhlu tihsawm leh khawizu chawlhpawlh in leh hian chawei a tituiin thisen a tichak tha hle tih an hmuchhuak a. Nupa, mipat hmeichhiatna lama rual pâwl pha lo tân in tam a tha hle. A bîkin mipa tân a pawimawh leh zual a, nupuite hmaa mualpho lutuk tur a pumpelhtir thei ve tlat a ni. Nupa inthenna chhan tam tak a tibo a nih ber chu!

Inhliam avânga thisen chhuak nasa tân Sunhlu rah, tuia chhuana a hnip hnua khawizu nena ei a tha hle a, nitin vawi hnih tal ei tur a ni. A tui leh balhhla nitin vawi thum emaw, vawi li emaw ei pawlhin a tha hle bawk.

Nizung natna chi hrang hrang nei tân damdawi tha a tling tak meuh meuh va. Vitamin C, calcium, protein a tam avângin tin (nail), sam leh hâ tân a tha leh zel bawk! Calcium a pai avângin ha tha lo, ha ngêt leh muat tân a tha hle a, hahni thi, duk leh puam thin tân Sunhlu ei tam hi a tha hle bawk. Rihna tlahniam tur a veng a, rihna tlahniam avânga harsatna awm theite mi a pumpelhtir thei. Tin, thisenah cell tam tak a siamchhuak bawk.

Sunhlu-ah hian taksain a mamawh chi hrang hrang vitamin leh mineral chi hrang hrang – vitamin C, iron, calcium, phosphorous, carbohydrates, vitamin B complex, protein, carotene, gallic acid, tannic acid, sugar, albumen leh thil dang dang taksa tâna tha tak tak a awm vek a, a tui hian taksaa bacteria leh virus tha lo awmte a that thin. He’ngte avâng hian Sunhlu ei tam hi damreina a ni tak meuh meuh a ni.

Italy rama Ferrara University-a mithiamte chuan Sunhlu hian osteoclasts (ruh tichhetu) hnathawh a timuang a, ruh tha lo tur a dang nasa hle tih an hmuchhuak a. Chuta tang chuan Sunhlu hian ruh natna thlentu (osteoporosis) a lo do lêt a, ruh siamtu (osteblasts) a siamchhuak nasa hle tih an hre thei a ni. Chutiang a nih avâng chuan ruh mawih tur a vêng a, ruh tliak hma lutuk te, ruh sâwp leh ruhpelh tân thlengin a tangkai hle.

Ngaihtuahna a tifim a, thluak a tihchak bawk avângin zirlaite tân phei chuan a pawimawh zual a. Rilru chak lo lutuk avânga buai thîn tân chuan Sunhlu ei tam a tha hle. Tin, rilru hahna (depression) leh zân muthilh that theih lohna (insomnia) leh stress nei tân chuan ei tam a tha a, a damdawi tha tak a ni. Chuvâng chuan Sunhlu hi mi lungngaite thian a ni hawt mai!

Sunhlu hi damdawi mai bâkah eitur chi hrang hrang, tha leh tui tak tak siam nan an hmang nasa hle bawk. Pickle (chawhmeh um)-ah te an siam a, chawei a tihtui phah hle. Mizote phei chuan saum um angin bûr-ah kan um a, a duhin chini kan telh a, a hnip hnua eiin a tui duh hle a. |henkhat chuan an rêp ro va, duh chen chen a dahthat theih a, a rah awm loh laiin ei mai mai atan a tha em em a ni. Tin, Sunhlu hi oil-ah te an siam a, a powder leh juice-te’n an siamchhuak a, he’ngte hi taksa tâna tha leh tangkai vek a ni a, an dang chuang lo ve!

Sunhlu hi irhfiak reh thei lo damdawi tha tak a ni bawk. Irhfiak awmna chhan chu, kan pumpui hi thluak atanga thunun vek a ni a, kan thu ni lovin ama thluak khâwlin a duan fel sa a ni a. Kan luak pawhin kan uak vak vak a, kan luak a. A then an inkawm luak a. Hetiang tho hian irhfiak hi luak si lova luak tum, thulh leh thut (sudden oesopageal spasm) a ni a. A awmtirtu zu in nasat vâng a ni thei a, kan thil ei azir a ni thei bawk a; a enga pawh chu ni se, luak tur luak hman lova tâwpa kawlphe ang leka rei lo pumpui leh a chaw dâwt rawn insangping thut a ni ber a, a rei loh ém avângin luak chhuak a lang hman lo va, a tâwp leh mai vâng a ni. Irhfiak hi a tuartu tân chuan thil hrehawm leh ninawm deuh mai a ni a, tih reh vat a ngai thin a, chumi atan chuan Sunhlu bawk hi a lo tha leh ber mai a nih chu.

Irhfiak reh thei lo ho hi zu in nasa an ni tlángpui a, zu hian thluak khâwl hnathawh a tihbuai vâng a ni ber. Zu in ngai lo pawh irhfiak reh thei mai lo an awm ve zauh zauh bawk a. He’ngte hi damdawi inah an hruai a, luak damdawi te, pumpui damdawi te pein an lo chiu a. Reh mah se rei lo te hnuah a ngai të bawkin an irhfiak leh a, ni khat te an ral phei chuan an hah ve em em a, engmah pawh a thawh theih loh a ni. Hetianga damdawiin a tih-reh theih chuan loh ho hi Sunhlu ei hian a reh mai a ni. A phak apiang hi  a tha a, a tak densawma a tui sâwra in tur a ni. A densawmna, a tak (fê) pawh ei a tha tho bawk.

A tha ber chu Sunhlu kunga mi, a kawr thelthlâka densawm chu her sawm leh ila, chu chu tui pawlhin no chanve vel chu tak deuh ngëk ngäwka in hian a reh hmak thei a ni. A rah hi a kâwr ai chuan a thawk nêp zâwk hle.

Mizo damdawi atan pawh an hmang nasa hle. A rah hi âwmnâ damdawi atan a tha a; a rah rêp ro emaw, a hring emaw lungtâta tah tuiah ser tui tlém nena pawlhin vun natna, thak leh ringworm leh thek enkawl nan an hmang thin. Tin, a rêp densawm hi kurtai leh khawizu nena chawma ei hian zun uih leh zunthlum tân an hmang a, hnar thi thin tân a rah densawm an phudipa belin a ngeih bawk. A rah sawhbawl hi hahni thi te, pân te paw’n a ngeih em em a. A rêp ro leh nghabianghling sa chhum pawlh ei hi taitla-in a ngeih bawk.

Tin, a hnah hi tui no thum, no khât vel bânga chhum tuihâng hi hmuamtirin lei leh ka nâ, lei khi leh hahni thi-in a ngeih a ni. Chumai ni lovin meikâng leh tuisa kângah a hnah kan ro tihsawm hi phul ila, a ngeih bawk. A mu râwt sawm hi chhumin mit sil nan hmang ila, mit nâ leh mit thakin a ngeih hle.

Thei lalpa an tih hial khawpa tha, Sunhlu hian upate a tilang naupang a, taksa a tichak a. Chuap hnathawh a pui a, taksa tâna tha lo, tûr tam tak a that a, a tifai a, taksa ralveng khâwl a tichakin RBC (red blood cells) a siam chhuak nasa a, mi a tihrisel hle. Heti taka tha a nih avâng hian King of Herb an lo ti pawh a phu hle a ni.

Sunhlu hi thei ei theih a nihna avâng hrim pawhin a tha tawh sa hrim hrim a, a tuina hian a thatna a tihlu a ni. A pumin a ei theih a, thei dangte anga vel buai a ngai lo. Silfaia hmawm pawp theih a ni a, chhâk chhuah tur a awm tawh lo; a mu thlengin a ei theih vek. A ei theih mai ni lovin a tui em em vek a ni. Thei lian tham a nih loh avângin bazar mi tam lai paw’n a hmawm zauh mai theih a, chumi ti turin tha leh zung sên vak a ngai lo va, taksa tâna a thatna hre reng chunga hmawm zauh zauh kha a tha zâwk hle a ni.

A that zia hriain India sawrkar chuan nasa takin hma a la a. Ministry of Health and Family Welfare chuan nikum khan ‘Amla Campaign’ atan State Medicinal Plants Board, Mizoram hnênah cheng nuai 53 a pechhuak nghe nghe a, ‘Amla Campaign’ hi hmun hrang hrangah kalpui a ni. He sum hi National Medicinal Plants Board atanga hmuh niin, school, jail leh anganwadi-ah te mihring tân Sunhlu ei tam a thatzia hrilhhriatna hun hman a ni a, he’ng hmunah te hian Sunhlu tha chi, pakhat cheng 60 man vel chu chìn turin pêkchhuah a ni mêk bawk. He programme hi kum thum chhûng (2010-2013) kalpui tura ruahman a ni.

He programme hnuaiah hian Mizoram-a tualto Sunhlu humhalh tura zirtir an ni a, Sunhlu rah hma chi ‘Grafted’ an tih chu jail-ah leh school campus-ah a tam thei ang bera phun niin, naupang leh jail tângte’n he’ng Sunhlu rah atang hian taksa mamawh chaw tha (nutrition) an hmu thei dâwn a, a tam thei ang ber ei tura inzirtirna hi kalpui mêk zel a ni.

Heti taka taksa tâna damdawi tha, awlsam taka hmuh theih si, mi tam takin dam reina atana an lo hman leh ‘Dam rei i duh chuan ei tam rawh’ an lo tih thin, Sunhlu hi kan taksa a hrisela kan lo damrei zâwk nan i ei uar sauh sauh ang u.

(He essay hian Inter-College Essay Writing Competition 2011, 'Sunhlu – Hriselna atan a thatna leh a tangkaina' Mizo Students' Union (MSU) leh State Medicinal Plants Board (SMPB)-te buatsaihah pathumna lawmman min lakpui -  )

CHEMTATRAWTA

MIZO THAWNTHU CHEMTATRAWTA

Hmanlai hian Chemtatrawta an tih hi a awm a, ani chuan an chenna thlang lawka tui tichip chiapah chem a tat rawt rawt a. Chutia chem a tah lai chuan Kaikuangin a sazu-ah a chep ta hlawk mai a, na a ti hle mai a.

Chemtatrawta chu a thinur a, a kianga Kha-um zamna rawpui a sat fik zawk a. A hnuaia Ramar tla chu a ngumah a deng khawl mai a.
Tichuan Ramar thin a ur a, Taivang bu a thai darh ta vak mai a. Chutia an bu a lo darh tak vek avang chuan Taivangte chu an thin a ur a. Sanghal chu an seh rawn ta chiam mai a. Sanghal pawh chu a thinrim ta em em a. Taivang thin a ur a, Sanghal kapah a seh a; Sanghal pawh a thinur a, Bak awmna changel a nghovin a tai tlu ta pheng phung a. Changel hunga lo tawm Bak chu loh theih lohvin a thlawk chhuak ta a.
Chutia Bak thlawk chuan tawm himna hmun thim tha panin Sai hnarah a thlawk lut ta a. Sai chu a thinurin a mangang ve ta hle mai a, a phi ruai a. Pitarte in a chilchhia a, chu Pitar mangang chu a vir vel ruai a, an khaw tuikhur hnarah a va daikal ta ringawt mai a.
Daikalna hmun tur pangngai ni lova pitarte a daikal avang chuan an khua chu an buai ta hle mai a. Pitar hnenah chuan, “Engatinge kan tuikhur tlan lai i tihbawlhhlawh vek?” an ti a. Pitarte chuan, “Engatinge Saiin ka awmna in a chil chhiat?” a ti a. Sai chu an han zawt veleh a. “Engatinge Saia i chilchhiat?” an ti a. Sai chuan, “Engah nge ka hnarah Bak a luh ei,” a ti a.
Engatinge Baka Sai hnara i luh?” an ti a. Bak chuan, “Engah nge Sanghalin ka awmna changel a tai tluk teh ei,” a ti a. “Engahnge Nghala i tai tluk ni?” an ti a. Sanghal chuan “Engah nge Taivangin min seh ei,” a ti a. “Engatinge Taivang i seh?” an ti a. Taivang chuan “Engahnge Ramarin ka bu a thaichhiat teh ei ” a ti a. “Engatinge Ramar i thaichhiat?'”an ti a. Ani chuan “Engah nge ka nguma Kha-umin a den,” a ti a. “Engatinge Kha-um i den?” an ti leh a. Ani chuan “Engahnge Chemtatrawtan ka zamna rawpui a sahthluk,” a ti a. “Engahnge chemtatrawt i sah thluk?” an ti a. Ani chuan, “Engahnge Kaikuangin ka tilah mi cheh ei,” a ti a. “Engahnge Kaikuang i cheh?” an ti ve leh a. Chutia an inchhuahchhal zel hnuah chuan Kaikuang chuan chhuanlam tur a hre ta hauh lo mai a.
A zahzel chuan, “Ih, ih, ih, meia min rawh leh naupang lawmah ka sen vit vet anga, tuia min thlak leh ka dang bim bem ang,” a ti a. Tichuan meiah an rawh a, a sen ta vit vet mai a, tuiah an thlak leh a, a dang ta bim bem mai a.
Hei hi chemtatrawta thawnthu tawpna chu a ni. Amaherawhchu mi thenkhatin an sawi dan chuan Kaikuang tuia an dah leh khan, a nu leh pa khua a thlen hmain midangin an lo man hlauh mai a. Hnahthial kuangin vuakhlum an tum a, an vaw fuh hlei thei lo na a, a tawpah chuan a thi ta tho a ni awm e. Amaherawh chu, a thih tak tak hmain hnahthial kuang chu anchhia a lawh a.
I chi chhuah turte an puitling hmain i thi zel ang, tiin anchhia a lo lawh a. Chuvang chuan hnahthial hi a pung chak lo hle niin an hre thin.
Thulakna: Mizo Songs and Folktales by Dr.Laltluangliana Khiangte

Khuangchera : Mizo ThawnthuMi pakhat hian maurawkel (hmeichhe tuibur lai ) hi khaw pakhata pa-ho thu khawm zingah hian a va zuar a. An zinga Khuangchera chuan, “Kan nu’n a duh kha, khi mai khi kan in alawm, han zawrh tawh,” a lo ti a. Mikhual chuan Khuangchera in lam a pan pah chuan Khuangchera nupui bum dan tur a ngaihtuah ta a. Khuangchera nupui hnenah chuan, “Kan nu’n a duh kha, lo han zawrh la, a man erawh chuan vawi khat lo han mutpui mai tawh, a ti,” tiin a hrilh a. Khuangchera nupui chuan a awih lo hle mai a. Mahse mikhual chuan, “I duh leh zawt la,” a tih ngam hial avang chuan Khuangchera nupui chuan an leika atang chuan, sawi ngam chiah si lo hian, “I ti tak tak em ni?“ tiin a zuk ral auh a. Khuangchera lah chuan eng nge a zawh pawh hre hlei lo chuan vin hlur hian, “Aw, ti ti ti, kan tih lohin kan rawn tir hlei na’ng,” a lo ti mai si a. Pasalte berin rem ti miau si chu maurawkal hlawnah a pe ta teh poh a. An tih zawh veleh chuan mikhuapa chuan khua chu a chhuahsan nghal ta vang vang a.
Kawng lakah Pawite darkhuang zuar hi a tawk a. Chu mikhual chuan Khuangchera khan rawn um ngeia a rin avangin Pawite chu a bum leh ta a. Khuangchera laka himna tur ngaihtuahin Pawi hnenah chuan, “Pawia, darkhuang hi ka awhzawng tak a ni a, mahse a man tur ka nei zo si lo va, hnungah sawn ka bawih pakhatin min rawn um a, chu chu i lo man ang a,i darkhuang hi ka lo nei mai ang e,” tiin a thlen thlu leh ta a.Chuta tang chuan mipa hi mipa darkhuang man tih emaw pachang darkhuagn man tih emaw tawng hi a lo pian phah ta a.
Khuangchera han haw chu a nupuiin thil awmdan a han hrilh nak chuan a thinur ta em em a. Mikhual chu man tumin a um ta vang vang a.Mahse Khuangchera chu Pawi sumdawngte chuan an lo man a, an kal bopui ta daih mai a.A bona chin tuman an hriat loh avangin chuta tang chuan bona chin hriat loha bo daih sawi nan Khuangchera bo emaw Khuangcher bo emaw an ti ta a.
Khuangchera khuate chuan Khuangchera chu zawn ngaihna hi an hre lo khawp mai a.An zingah cuan Zeldina hi a tel ve a.Khuangchera bo dan zeldin thiam tumah an awm loh laiin Zeldina chuan, “Ka rin dan chuan, chhim lamah emaw hmar lamah emaw, chhak lamah emaw thlang lamah emaw, a nih loh leh vanah a lawn emaw leiah a lut emaw a ni ang,” tiin ani mi huih phai lam chuan a zeldin a.Chuta tang chuan zeldin thubawl tih tawng hi a lo piang leh ta a ni, an ti.

Sawi dan dang leh chu:-
Maimaia leh Teiveta, mi tihder hmang tak, mi buma sumdawng thin v eve la inhre ngai hauh lo hi an awm a.Teiveta chuan changel bul hi khawipui-hnun anga uluk taka funin a zuar a.Maimaia thung chuan vut hi a hmet khawm a, kawl chikhawn zawrhin a zuar thung a.Tumah leisaktu hmu lo ve ve beidawng chu kawng lakah an intawk ta a.Inleitir tumin an thil zawrh chu an insawi mawisiak ta a.A tawpah zawng an inthleng ta nge nge a.An inkalsan hnu-a an thil zawrh an han chian dun nak chuan an intihder ve ve tih hria-in inhmuh leh thua an tum dun ta ran a.An han inhmuh leh chuan an inkawp thiann dun ta phian a, an sumdang dun ta a.
An zinna khaw pakhata thirdeng Khuangchera chu Maimaia chuan dartawnsuk a chhertir a.Teiveta erawh chuan vaibel chhungphum a chhertir thung a.Khuangchera chuan, “In thil ka chher dawn si a, khum hnuaia tuboh te kha zu la teh u,” tiin a tir a.Anni thian duh tuboh zu la tur chuan Khuangchera nupui chauh lo awm chu tihderin, “Ka pi, in pa’n kan nu kha lo zu mutpui tau la, tin, thul mawnga ka thihna kha rawn la bawk ang che u, min ti,” tiin an zu tihder a.
Khuangchera nupui chuan a rin lo hem avang chuan sumhmun atang hian , “I ti em ni?” tiin a han ral zawh a. Ani lah chuan, “Ti e,” a lo ti mai si a.Mahse a la rinhlelh fo avangin, “I ti tak tak maw?” a han ti leh a.Ani Khuangchera chuan, “Ti tak tak ang chu, lo pe thuai la a ni mai,” vin zet hian a lo ti hlur a. A nupui chuan hreh zetin an pahnih chuan an thil dil chu a pe ta ve ve a. Anni thian dun chuan thihna chu an ak sawk sawk a, arang arangin an chhuak nghal ta vang vang a.
Chumi hnu lawka a nupuiin thil awmdan a han hrilh chuan a pasal thinrim chuan thah tumin a um ta vang vang a.Thui fe a um hnu-ah kawng laka an chaw chhum lai a va nang a. Khuangchera chuan, “Ka nupui min uire-sak bakah ka thihna in la bawk a, ka man dawn che u a ni,” a ti a. Anni chuan, “ Ni e, kan sual a, i bawihah chuan kan awm tur alawm,” an ti sauh sauh a. Mahse Khuangchera chu a tlan hah em avangin rei lo te hnu-ah a muhil ta bawrh bawrh a. Chutia Khuangchera a muthilh ngheh lai tak chuan Pawi-ho silai zuar hi an lo kal a.Anni thian dun chuan, “In silai chu he kan bawih hian kan lo lei mai ang e,” tiin an dawn a, an inrem ta a. “Mahse a lo harh hunah chuah in hruai dawn nia,” ti-a a chah hnuah Maimaia leh Teiveta chu an kal nghal ta vang vang a.
Khuangchera muhil a lo harh chuan Pawi-ho chuan an man a, an khaw lamah an hawpui ta daih a.Tuman an hruaina chin an hriat tak loh avangin bona chin hriat loha bo pil vang vang sawi nan ‘Khuangchera bo ’ an ti ta a. Ani Khuangchera bo ta chu an khawtlangin an zawng a, a hnuhma leh sulhnu hmuh tur awm bawk si lo chu ngaihruat dan pawh an hre lo va. An zinga awm ve Khuangchera unaupa Zeldina chuan, “Tlak lamah emaw chhuah lamah emaw a awm ang,” a ti mai mai a.Chu chu zeldin thubawl lo chhuahna bul chu a ni, an ti bawk.

Thulakna: Tawng Un Hrilhfiahna by James Dokhuma


- James Dokhuma

Tawng kai dawng kan thiam deuh tak avanga kan tawnga awm ngei ngei pawh kan tawng dang thiam chu kan chelek duh tak zawk emaw tih turin kan hmang tam ta a.Chung mithiamten kan tawnga eng thu emaw  an sawi kara kan tawnga awm ve tho si tawng dang an zep thin hi, mimawl zawk tan chuan a fiah tur angin a fiah zo lo a, an sawi tum tak pawh min man thelhtir chawk mai.Keini mimawlte lah cuan an tawng kawi hman chu thikin a hmanna tur ni hlei lo-ah lam dan dik pawh ni bar lo-in kan lo thik kawkalh nen.An sawi tum a fiah zawk nan mithiamten an hmang mah engti tih thu loh.Chuti ni loa thawka phita tawng dang thiam ve hlei lo-in dik mang si loa hman kan lo tum ve phaet hi chu, kan tawng chawhchawrawina pakhat chu a ni.Kan tawng ngau ngau pawh kan thiam tawh loh vei nen,a tidal zawnga tawng dang kan chelek tam ta lutuk hi chu tunah pawh hian buaithlak tham a tling ta.

Mizo tawng hi a hausakna lamah chuan khawvel tu hnam mah hian a tluk lo ang e tih tur a ni hial awm e.Tunlai a"science & technology" an tih ang chi lam erawh hi chu , a kumkhaw thila kan hmelhriat ngai loh a nih avangin kan tawnga sawi ngaihna a awm lo a ni chauh a.Chuti tih loh thu leh hla dangah erawh chuan kan tawng hi a hausa thlawt a ni.Hnam dang tawng thiam ka ni ve lo a, chuti chung chuan hnam dang tawng aia kan tawng a hausak dan ka'n tar lang ang e. "Insu leh Inbual "  hi Vai chuan " dholana eh nahana" an ti mai a.Sap lahin "washingbathing" an ti a.Keini erawh chuan kan tihfai tur azirin , " su ,bual , sil , tleng , tleuh , thuah , phih " tiin kan sawi thin.Chutah a chi azirin thlai chin dan pawh " kui , theh , tuh , ling , phun " kan ti a, heng ang zat zat tawng hi hnam dang hian thlai chin dan sawina tawng an nei ve pawhin ka hre lo.Kan khawl (machine) neih ve hmui te hi chu a bunghrang hming kan nei kim ve biai a.Chungte chu "Hmui bang , a kut , a tlung, a mulep , a tlung , a thal , a beng , tluanghrui , a sut , a chuat, a in"  kan ti a.Heng hming mal sawi dawn hian a bulah "hmui " tih dah a ni zel thung.

Heng motor leh khawl dang leh thil dangte pawh hi hmakhawsang atangin lo siam ve tawh ni ila,damdawi lam chen hian lo siam ve thin ila chuan a hming mal mal pawh kan nei ve vek lo thei nang.Kan neih ngai loh thil a nih avang chauhin a hming kan nei lo chauh a ni zawk.Chuvangin, kan neih ngei ngei erawh hi chu kan tawng ngeiin lam ila.A hming phuah thar ngai erawh hi chu  thu leh hla hmasawnna kal zelin a la hring ang chu maw.Chuti tih loh kan tawnga awm sa ngei ngeite erawh hi chu hmang tlanglawn ila,kan tawng kan tihausa zawk ngei ang.Mahse chungte pawh chu hman sual a awlsam em avangin fimkhur tak leh uluk takin chik chung zelin hman dik tum ila.Kan hnam dam khawchhuahna a hril tih hria-in i pawng ba sa ngam lo teh ang u.Heng "chuvangin , chutichuan , tin " tihte hi eng huna hman tur nge ni tih te hre chiangin hmang ila kan hnam ropuina tur a ni ngei ang.

Tin, tawng hman kan thatchhia hian kan tawng a tikhawlo thin a.Mi tam takin tawngah chauh ni lo ziak thleng pawhin kan hmang thatchhe lulai lutuk deuh. "Inkhawmpui"  tih tur a " khawmpui" kan ti te, "champhaphak" tih tur a "champha" kan ti thinte hi chu ngaihhnathiam ta ila, Champhaphak aia "cham" kan ti ringawt te hi chu chin loh a tha.Chu ang bawk chuan "chutichuan , hetiang" ti ta lo-a "tiang" an ti te, "chutichuan" tih aia "chuan" tih pawh hi  "chutichuan" tih kaihtawi a ni , a dik tluanchhuak tawh lo.Mahse tawng hi a dik zawk pawh ni se, hman a hlawh loh chuan a thi lo thei lo.Nikhua a'n rei deuh chinah phei chuan mi tin hman zawk na na na chu a dik zawkah pawm loh theih lah a ni hek lo.Entir nan: "Vangtlang"  tih hi dik zawk mah se , Bible meuh pawhin "Vantlang" a tih zawk tak avangin a dik lo zawk cu a dik zawkah pawm loh theih a ni ta lo ang hian.

Tawng chungchanga thil mak tak chu : Khawvelah hian scientist-te chuan khawvela thil la awm ngai lo leh la hmuhchhuah loh hmu chhuakin hmasawnna ropui tak an siam chhuak a.Tunlai tak phei hi chuan khawvel hi 'scientist'-te  khalh kal a tih theih hial awm e.Chuti tak a khawvelin kawng hrang hranga hma a sawn zel lai hian tawng emaw hi chu a tla hniam zel a.Khawvel tawng tak tak chu vurh pilin a awm ta.Tawng thar thumal piang leh a awm sa lak kawia hman dan tihdanlam zeuh zeuh tih chauh lo ch hnam pum huapa hman tur  tawng thar erawh chu a piang ngai hauh thung o.Khawvel hmasawnna hi dawrawn hun anga a arh chho hluai hluai laiin, tawng erawh hi chu  dawrawn khaikhup angin a thang zuih tia tial si zawng a nih hi.Thil dang hi chu a hlui aiin a thar a tha zawk chawk a; tawng erawh hi chu a thar aiin a hlui a tha zawk a tih theih awm e.Mahse khawvel hun inher zel leh hmsawnna-in tawng a khawih tel avanga lo danglam chho zel erawh hi chu, tawng hlui ngainatute pawh an lo inher rem  thiam ve a pawimawh thung.

Kan tawng a nun reng theihna tur chuan thil pahnih pawimawh deuh mai a awm a.Chu chu : (1) Hnam dang awp beh kan nih loh leh (2) Kan tawnga kan la neih loh kan tawnga chher chhuah thar a ni. he mite pahnih hi eng angin nge kan tawngah hnuhma a neih dan thlir chiag ila.

1. Hnam dam khawchhuak reng rengin an tawng an hloh ngai loh avangin,kan tawng humhimtu pawimawh ber chu tuma awp beh loha kan hnam kan awm hi a ni.Hnam te zawk awptuin Pathian thu hrilh nan an mamawh a nih loh chuan a awpbehte hnam tawng an ngaisang ngai lo.An zir ve a nih pawhin an ngaihsan vang ni lo-in an awp beh ngheh theihna tura intihnelawm nan an zir chauh thin a ni.An tawng zir chu sawi loh,an awpbeh hnamte hnam nunphung thleng pawhin an uksak vak lo.Kha chen kha kan ramah "foreign missionary" - te an awm a.An awm chhung zawng kan kan hnam inchei dan leh nunphung angin an nung duh miah lo tih sawi ngai lo-in kan hria.

A awptute chuan anmahni ngaisang tur leh an nunphung leh zia engkim la chhawng turin an zirtir ngar ngar a.Anmahni an chhoh-en reng a, an thu leh hla a kawi a ngil an zawm a,an tluk loh hnam leh an zah hnam an nih reng theih nan,alng a apu=aupin an zirtir thin.Nuapang zirlaibu-ah pawh thu mawl te te hmangin kan naupan lai atnag kan thluak su-i9n zirtirna thu mawl tak tak anga lang, mashe kan choh-en reng theihna tur zirtirna kan dawng a.Ch chu : "Tuifinriatah sial aia hrawl thing aia sei sangha a awm an ti " tih an zep zauh thiam te kha tun thlenga kan hnam pawisawitu a la tling phak a ni.Anmahni kan choh-en tak luat avangin sap tawng hlauhna min neihtur nasa em em a.Tun thleng hian kan zirna School tina English Subject ch kan zah ber tawng,min tichak ltu a la ni zel .

Hei hi a chhan chu , kan mingo hlauhna leh ahna rilru-in min la kiansan loh vang a ni.Chuvangin , anmahni berin min awp tawh si loh chuan an tawng leh zel hi zawng i hlau tawh lo ang u.Khawvel tawng chi khat a ni ve mai a ni.Vai thir chhe zawng leh chhang zuar pawhin kan tawng an hlau miah lo ang hian hlau miah lo-in zir ila,kan hlauh loh Vai tawng pawh kan thiam ang ang kan hmang ngam ang hian hmang ngam ila kan thiam mai ang.Amaherawhchu, eng hnam tawng pawh thiam ila, an hnam "culture" erawh chu i seng lut tel hek suh ang u.English chu khawvel tawng a nih tawh avangin hnam tin tan thiam makmawh zawng a ni ngei mai,mahse kan tawng lantu leh kan tawng min awp bettu-a kan la hman cheu chuan awp beh hnam kan la ni tihna a ni ngei ang.Kan hnam hi Politics thilin emaw,tawngin emaw tu hnam mahin min awp beh lohna turin bawih rilru i pu suh ang u.Awp hlum hnam an chawr chhuak leh tawh ngai lo.Kan chhhehvel hnam Tripura-a Kokborok leh Halam te, Cachar-a Kacharite tan hian din khawchhuah leh ngaihna a vang hle tawh a ni.

2. Kan tawng kan la neih loh, kan neih theih dan kawng hnih a awm a.Kawng khat chu , tawng thar chhertu "Glossary Committee" he lama tuimi Sorkarin din se,anni tawng chher ang ang chu hmang zui nghal turin Sorkar vekin thu vawrh darhtu "media" lam pawh thu pe se.Tin, chher thar eng ang mahila hman zui a nih si loh chuan tawng hlamzuih a ni leh tho tho ang.Hman zui tlan vek a ih erawh chuan kan tawng tihausatu pawimawh tak a ni ngei ang.Pi leh puten "vawk " hi "vawk" tiin a hming  an sa a.A tawng tobul pawh awin a lang lo.A hming satu-in "vawk ni rawh se" a ti a, "vawk" kan ti ta theuh a, a vawk ta hliah hliah mai a ni.Bung hmasa lama a awih tawh angin , kan nu leh pa , pi leh pute khan tawng kawi dang an thiam loh alei-ah "thlawhtheihna , sapbal(alu) , sap-bawkbawn(tomoto)" te an ti mai a.A tha khawp mai,kan hmang zui ta chiah hlawm lo mai pawh a.

Tin, kan tawng a kan la neih loh,a hming pawh sa hran chuang lo-a an lam dan ang anga kan hman tak Sap tawng kan chelek lar em em,mi tin hriat tawh ni si kan ngah hle a.hengte hi thenkhat chuan a nih ang ang hian kan tawngah seng lut ve mai ila , a "Spell" eraw chu ti-Mizo mai ila, an ti a.Chu an ngaihdan tihchak nan chuan,English-ho pawhin Saxon te,Greek leh Latin leh French-te chu an tawngah seng lutin an tawng an tihausa a.Chu ang bawk chuan keini pawhin Mizo tawng kan neih loh na na na leh kan hman lar site hi chu Sap tawng ni raw sek sek kan tawngah seng lut ve mai ta ila, an ti a.Hnial ngaihna chu ka hre lo na a,mahse keini ang laisen lungmawl tan chuan , eng zata tam nge kan seng luh dawn? Kan tawnga awm tawh lo phawt chu kan seng lut zel mai dawn em ni ang tihah hian ka buai a ni.Sapho chu khawvel awptu tihngam khawpa hnam ropui an ni a.Eng tawng pawh ni se,an ti-saptawng thei zel a,an tawngah khawvelin a pawmpui tei zel bawk a.Keini hian Sap tawng hi seng lut ve ta ila,eng hawrawp pawhin ziak ta ila,kan ti-Mizo tawng ve zo ang em?Sapho chu sawi loh kan chhehvel hnamte pawh hian kan tawngah min pawmsak ve duh ang em le?Keini ngei pawh hian kan tawng hausakna-ah kan chhiar ang em?

Chuvangin Sap tawng kan thiam deuh deuh ang a,kan tawng ang maia kan chelek a tam tawlh tawlh ang a.Chungte pawh chu kan tihhausakna tiin kan tawngah kan lawm lut zel a nh chuan , kan tawng  chu Sap tawng kan khuh piltir vek hun a thleng dawn a.Tuna kan tawng ang maia kan hman lar tawhte hi chu azawng aza-in kan thlak kim seng hauh lo ang.Tin,eng ang pawhin hmang mahila kan tawng chu a ni kumkhua chuang hek lo ang.Sapho chuan eng tawng pawh an hmang haw ve ni chauh lo-in an chhuhsak thei zel a.Chung tawng dang an tawnga an seng luhte  chu tu hnam tawng ber nge tih hriat loh an chhuh hmin der theih avangin an tawng tihhausak nan an nei hlen thei a ni.Hnam dang tawng an hawh a ni lo "hawh" chu ni se pek leh ngai , an pek leh miah loh avangin an chhuhsak a, an duh duhin an hmet hrualin an hmet sawi vel mai a ni.

Chu chu Sapho ropuina tak pawh a ni awm e.Chutianga kan tawng tihhausak vena tur kawng hmasa ber chu - Tawng  mawngphah  khat kan hmanpui kan Zo hnahthlakpui kan rama la cheng ve ngeite leh kan chhehvel rama chengte tawng hi kan tawng vawm belh nan chuan a awlsamin a tangkai ngawt ang.Kan tawnga kan la neih loh,kan laichin hnamten an neih site hi hna hmasa-ah neih ila.Tawng inzul sa, tunah pawh inhmanpawlh nawk nawk mek , kan ni a.An aiin kan tawng hmangtu hi kan tam a, an aiin "Literature" lamah kan hausa sa zawk bawk si a.Tin, chu bakah mahni-a "State" nei awm chhun kan nih bawk avangin leh hnah thuhmun , tawng hman kalkhat hmang kan nih avangin kan tawng tihhausak nan hman thiam a pawimawh chang ni lo-in a tul ta a nih hi.Chumi piah lamah erawh chuan Sap tawng leh Vai tawng lam pawh kan la melh zui ang chu.

Awle, chu lam chu mithiamte bawhzui turin hnutchhiah ta ila.Tuna kan chhiar lai bung thupuiin a tum angin, kan tawng ngeia awm sa,tawng dang hmanga kan ziak fo leh an ziak dan kalhmang anga kan ziak thinte hi kan tawng ngeia a thlakna awm sa leh Mizo tawng kalphunga ziak ni se.Chu chu entir nan : "Dated 15th June 2004 " ti-a ziak lo-in,a thu Mizo tawng a nih si chuan "June ni 15,2004" tiin ziak ta ila,a Mizo zawk ngei ang.Kan tawnga phuah thar ngai lo,a tawng kan neih sa hmanga kan tawng tihhausak hi thil harsa a ni lo.Mahse sawi leh sawi hnu,kan hman zui loh erawh chuan a thisawn leh tho tho ang.Tichuan,Saptawng kan hman lar tawh,mahse kan tawnga awm reng si, kan tawng tihhausakna remchang takte chu:

(1) Thi tawh hming tawp a "Late" tih nan "L" kan dah thin a.Hemi aiah hian "Fam" tih hawrawp bul "F" tih hi dah ve mai ila.Sapin "late" an tih mah a dik si chuan a dik lohna a awm chuang lo."Lalkhuma(L)" tih aiah "Lalkhuma(F)" ti mai ta ila, a harsa chuang lo a,a tha zawk bawk si.

(2) Inkhel inbitum tur ziak a nihin a infiam turte Mizo an ni emaw ni lo emaw,Sapin "versus" kaihtawi "vs" an dah aiah "bitum" tih kaihtawi "bt" dah mai ila.A awmze dik tak a ni tho si a."Arsenal bt Porsmouth ; Champhai bt Khawzawl" ti mai ila kan tawng hausak dan chi khat chu a ni ngei ang.

(3) Kan tawng kalphungah chuan "fanu / fapa" hming sawi hmasak a ni a."Thanga fanu Remi ; Thanga fapa Rema" tih a ni a.Sap tih dan kan thik a nih rau rau pawhin a kaihtawiin "Thanga f/p Rema ; Thanga f/n Remi" tiin ziak ila.Ziah tur a tam chuan hauh lo a,chhiar hunah erawh chuan "fanu / fapa" kan ti mai ang.Tuna kan ziak dan hi chuan "Rema s/o Thanga ; Remi d/o Thanga" tiin kan ziak a.Kan chhiar hunah lah chuan "Rema son of Thanga chuan ; Remi daughter of Thanga chuan" tiin sei duahin kan chhiar a.Tawng dang hre lo tan chuan eng tihna nge hriat a nih loh ahnu-hmanah a pa hming a hnuhnun avangin,a pa zawk chu emaw sawi tum tih a awl khawp mai.Tunlai phei chuan "Rema,Thanga Mission veng fapa chuan" te kan la ti ta lai nghal nen. "F/p ; f/n" tingawt pawhin kan dah mai ang chu.

(4) Kan tawng ngeia kan ziak pawhin "ni" tih mai turah "Dt. dt." tiin kan dah deuh vek."Ni" tiin dah mai ila "full stop" chhut a ngai si lo, a awlsamin a Mizo zawk bawk si,hman tlan theuh atana iaiawmin a lang lo.

(5) Sapin "chutiang zelin ; a dangte" tih nan "et cetera" an tih chu a kaihtawiin "etc." tiin an ziak a.Hei hi kan thik ve a nih rau rau chuan kan tawngin "adt." tiin "a dangte" tih kaihtawi hmang ve ila, "etc." tih nen a hawrawp a inzah tho bakah kan tawng hausakna pakhat chu a ni ngei ang.

(6) Tin, Sapin "entir-na" tih nan "for example" an ti a.Chu pawh chu tawng tial dang seng lutin "e.g"(example gratia) an hmang thin a.Hei hi kan tawnga awm sa awm a nih avangin kan tawnga "entirna" tih hi lamtawi ve-in "ent." ti mai ila,kan hman than chuan a tha a ni mai.

(7) Hun sawi nan a hnam dang tih dan tawm a zing lam leh tlai lam sawi nan a "A.M,"(ante meridiem) an ti leh tlai lam dar sawi nan a "P.M." (post meridiem) an hman pawh hi , a darkar sawina a nih avangin "zing dar" sawi nan "Z.D." ti ila, tlai lam dar sawi nan,"T.D." hmang leh mai ila.Chhun sawi nan "noon" an hman ang pawh hi "chhun" ti ve leh mai ila.Tichuan heti hian kan hmang ang."Z.D. 10-ah inkhawm kan tan a, T.D. 6:30-ah zan inkhawm kan tan leh," kan ti mai ang.Chuti lo pawh chuan "Inkhawm hun dar 10(Z.L. - Zing Lam)" ti pawhin."Chhun dar 12-ah lo kal ang che,"ti te-in a Mizo thei ang berin a hman theih vek a ni.Tawng thar phuah a ngai lo,kan tawng awmsa hmang hian kan tawng kan tihausa thei a ni.Tin,"Z.D. ; T.D." tikher lo pawhin "Inkhawm hun chu dar 10:00(Z) a ni a, zanah chhun dar 6:30(T) a ni" ti te pawhin hmang mai ila.

(8) Hming tam deuh emaw,pakhat chauh emaw ziak dawn a "chungte chu" (namely) tih nana an hman (dah) thin, hawrawppui kher pawha an ziak loh "viz"(videlicet) ti-a an ziak thin hi kan tawng pawhin hman dan awm thei ngeiin a lang.Sap tawngah hian an hming ziak tur chu a tam leh a tlem sawi lo-in "viz" an tih hnu-ah hming an ziak ta mai niin a lang a.Chuvangin,keini pawhin a tlukpui hmang ve mai ila.A thu kalpui (context) azirin,Sapho hman dan ang kher pawh ni lo, hawrawpte kher pawh hmang lo-in "chungte chu ; an hming chu" tih nan "hming" tih chu "hmg" te pawh ti ta ila.A hman dan tur chu: "Kan mi sawmte chu: Hmg: Mawii,Rova,Siami leh Pari te an ni" kan ti ve mai ang.

(9) Sapram pawh ni si lo-ah hi cuan "NO ADMISSION ; STICK NO BILL" tih te hi chu tar a tul a nih leh kan tawnga kan ziak hnuaiah kualkhung (bracket) chhungah duh leh tar chauh ila."No Admission" tih aiah "LUT SUH"  tih ni se, "Stick No Bill" tih aiah "ENGMAH TAR SUH" tih ni leh mai se, a tha zawk lo a nih pawhin a chhe zawk chu a ni lo,a tawi bawk si.

South India lamah cuan eng thil pawh tar se,an tawngin an tar hmasa ber a,chumi hnu-ah Hindi-in an ziak leh a.A hnuai berah Saptawngin an ziak chauh thin.An hnam tawng tluka an rama tawng rualleng tur leh chelek ber tur tawng dang awmin an hre lo chu a ni phawt mai le.

(10)  A huho-a thlalak,thu tlar leh a hnunga tlar hnih tlar thum ding tlarte hming a hnuaia kan ziakin,"Sitting : L to R" tiin veilam atangin a thute hming kan ziak a.Chutah:"Standing 1st Row" kan ti leh a.Tlar dang a la awm a nih leh "Standing 2nd Row" kan ti zel a.Hei pawh hi kan tawngin dah a harsa chuang hauh lo.Ama'rawhchu , kan tawng hian "Vei leh Ding" kan ti ngai lo-a "Ding leh Vei" ti thin kan ni a.Mahse khawvelin an hman theuh ang a dah ve kan duh a nih chuan "Left to Right" tih aiah "Vei - Ding" tiin a lamtawiin kan dah mai ang.Tin,kan tawng kalphung pangngai anga kan dah duh zawk a nih chuan,"Ding - Vei" tiin a lamtawi tho-in kan dah leh mai thei.Hetiang hian lo dah duh zawk pawh ni ila a sualna awmin a lang lo.A chhan chu - Hnam hia kalphung bik a nei a.Rudu tawng pawh hi ding lam atanga vei lam hawi zawnga ziak a nih avangin an Bible pawh "Thupuan" awmna angah hian "Genesis" an dah a, "Genesis" awmna angah hian "Thupuan" a awm ta a ni.Chu chu khawvelin mak an ti lo,an hnam kalphung a nih avangin mi tinin kan hrethiam vek tho.

Chu ang deuh bawk chuan India motor siam khalhtu chu dinglam-a a thut avangin inpelh nikhua-ah pawh "Left to Right"(Vei lam sira pelh tur ) a ni a.USA-ah thung chuan a khalhna chu vei lama an siam avangin ding lama pelh tur tiin "Right to Left" a ni thung.Mahse chung chu thik thil ni lo-in kan duh phawt chuan a huhoa thlalak leh lehkhabu rem tlarte pawh hi khawvelin a hman ngain "Vei - Ding" tiin kan hmang ve thei tho.

Aw le,a ding leh vei chu thu dang ni se,kan lo hman ngheh tawh angin "Left to Right" kalhmangin kan tawng thunga dah kan tum a nih chuan, a huho-a thlalak thu leh ding awm a,a hnuaia an hming kan ziak dawn chuan hetiang hian kan ziak ve mai ang, "Thu : V-D. Miss Rokimi, Mrs.Chawngpuii.... " tiin kan ziak tlar mai ang.A hnunga ding tlar an awm chuan,tlar hnih tlar thum an nih pawhin a tlar hmatawng ang zelin "V-D" tih ziak tawh lo-in "Ding tlar 1-na; Pu Zaikhuma,Pi Thangi,Dr.Lalsawma..." tih a ni ang a,ding tlar hnihna lah, "Tlar 2-na: Pi Lalsangi,Prof.Lalthawma..." tiin a tlar tin kan ziak mai ang.Sap tawng aia a harsatna a awm chuang lo.

Tin,kan tawnga kan neih sa ni si,mahse tawng dang chelek teh a kan neih thumal eng emaw zat kan nei a.Chungte pawh hman harsa chuang si lo,kan hman loh dawklak avanga thi hlen mai thei a awm nual a.Chung zinga thenkhat chu entirna ang chauhin tarlang ila:

leh
1.      Ambush                =   Lambun
2.    Reconnaissance =   Lamtham,enthla,thlirlawk
3.     Addict                     =   Ngawlvei
4.    Chronic                  =   Benvawn
5.     Roll call                  =   Hming lam
6.    Sale                          =   Tlawm(a man hniam/tlem)
7.     Police                      =   Manmi (hei hi pi leh puten an lo vuah dan a ni)
8.    Jail                           =   Lung-in,tan-in
9.    Camp                       =   Inkulh
10.  Festival                    =   Kut
Heng thumal sawm chuah entirna ka ziak atang mai  pawh hian a bak la awm tam turzia chu kan hre thei mai awm e.Kan tawng aia tawng dang kan chelek tam zawkna chhan pakhat chu,kan hman dawklak tawh avang leh tawng dang hman nuam kan tih zawk vang a ni pakhat.Kan tawng thatchhiat avangin tunlai thangthar lehzual phei hi chuan , "khuavangchhinchhiah" ti lo a "khuavang" an tih ngawtna chhan pawh thatchhiat vang a ni a.Nakinah phei chuan "khuavang" tih chu a hming dik ve reng emaw kan la ti ang.

Heng hi sawi loh,tawng dang thlengin lam tluan peih lo-in tawng dang thlengin kan la tan ta lai nghel nen.Ent:- "I bazar dawn em?" tih zawhna chhangtu chuan "Zar dawn lo," a titawi mai a."An la karfiu em?" tih lah "Fiu tawh lo," kan ti leh mai bawk.Carrom Board penho lahin "Confirm" ti peih lo-in "Fam rawh fam rawh," an ti leh bawk nen.Kan tawng mah ni se tan tawi hun chu a awm ve tho a,chu anga hman a nih chuan tawng dik lo ni lo-in tawng thiam nihna a ni zawk mah thun.

Chung kan tawng  an tan dan chu:-
1.      Ka han                 =   Ka'n
2.    Amaherawhchu   =   Ama'rawhchu
3.     Amah-in,amah chuan   =   Ama'n
4.    Rawh u  =   R'u
5.     Nuin      =   Nu'n
6.    Pain      =   Pa'n
7.     U-in       =   U'n
8.    Pu-in     =   Pu'n
9.    Ni-in      =   Ni'n
Hetiang hian inkohna thilah pawh tan tawi theih a ni.Tun hnu hian hawrawp banna chhinchhiahna hi dah zen zen a ni ta lo.Tin, hla lamah pawh a thluk nena inrem theih nan tan a ngai thin a.

Chung tan dan tlanglawn ber chu:
1.    "Mahni te-in = Mahte'n,zate'n,kimte'n,lote'n"tiin an hmang.
2.    Na ang e     = Na'ng e
3.    Lo ang        = Lo'ng an ti a.
Mahse tunlai chuan "lo'ng" tih hi a rik anga ziakin "lawng" tih an ching ta hle.Hla-ah chuan "chutah chuan" tih pawh hi "Tahchuan" ti-a hmang an awm bawk."Chutichuan" tih pawh "Tichaun" tiin hla-ah chuan an hmang.Mahse tunlai chuan thu-h hman an ching ta hle na a,a hmanna tur tak chu a ni lo.Heng "lo'ng" tih leh "na'ng e" tihte erawh hi chu thu-ah pawh hman tlanglawn a ni.Thenkhat phei chuan "Chutichuan" tih turah "chuan" ti ta ringawt pawh zu awm a.

Thulakna: James Dokhuma , Mizo Tawng Kalphung


Powered by Blogger.